ଯତ୍ରାଦ୍ଯ ନଗରଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ଵିଚିତ୍ରାଚାରଚଞ୍ଚଲମ୍ । ତତ୍ରୈଵୋଦେତି ଦିଵସୈସ୍ ସଂଶୂନ୍ଯାରଣ୍ଯଧନ୍ଵତା
ଯେଠି ଆଜି ନଗର ଦେଖାଯାଏ, ନାନା କାମରେ ଚଞ୍ଚଳ, ସେଠି କିଛି ଦିନ ପରେ ଶୂନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଳ କିମ୍ବା ଉଜାଡ଼ ମାଟି ହୋଇଯାଏ।
ଯଃ ପୁମାନ୍ ଅଦ୍ଯ ତେଜସ୍ଵୀ ମଣ୍ଡଲାନ୍ଯ୍ ଅଧିତିଷ୍ଠତି । ସ ଭସ୍ମକୂଟତାଂ ରାଜନ୍ ଦିଵସୈର୍ ଏଵ ଗଚ୍ଛତି
ଯେ ପୁରୁଷ ଆଜି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ରାଜ୍ୟର ଅଧିପତି, ସେ କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ରାଖ ଡେଙ୍କା ହୋଇଯାଏ।
ଅରଣ୍ଯାନୀ ମହାଭୀମା ଯା ନଭୋମଣ୍ଡଲୋପମା । ପତାକାଚ୍ଛାଦିତାକାଶା ସୈଵ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ପୁରୀ
ଯେ ଭୟାନକ ଅରଣ୍ୟ, ଆକାଶ ପରି ବିସ୍ତୃତ ଓ ପତାକାରେ ଢାକା, ସେହି ଅରଣ୍ୟ ଏକ ସହର ହେବାକୁ ଯାଏ।
ଯା ଲତାଵଲିତା ଭୀମା ଭାତ୍ଯ୍ ଅଦ୍ଯ ଵିପିନାଵଲୀ । ଦିଵସୈର୍ ଏଵ ସା ଯାତି ମୁନେ ମରୁମହୀପଦମ୍
ଯେ ଘନ ଲତା ଓ ଗଛରେ ଢାକା ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଳ ଆଜି ଦେଖାଯାଏ, ମୁନି, ସେ କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ମରୁଭୂମି ହୋଇଯାଏ।
ସଲିଲଂ ସ୍ଥଲତାଂ ଯାତି ସ୍ଥଲୀ ଭଵତି ଵାରିଭୂଃ । ଵିପର୍ଯସ୍ଯତି ସର୍ଵଂ ହି ସକାଷ୍ଠାମ୍ବୁତୃଣଂ ଜଗତ୍
ପାଣି ଜମି ହୋଇଯାଏ, ଜମି ପୁଣି ପାଣି ହୋଇଯାଏ; ଏହି ସଂସାରରେ କାଠ, ପାଣି ଓ ଘାସ ସହିତ ସବୁ କିଛି ସବୁବେଳେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
ଅନିତ୍ଯଂ ଯୌଵନଂ ବାଲ୍ଯଂ ଶରୀରଂ ଦ୍ରଵ୍ଯସଞ୍ଚଯାଃ । ଭାଵାଦ୍ ଭାଵାନ୍ତରଂ ଯାନ୍ତି ତରଙ୍ଗଵଦ୍ ଅନାରତମ୍
ଯୁବାବସ୍ଥା, ଶିଶୁବୟସ, ଦେହ ଓ ଧନ-ସଞ୍ଚୟ — ଏସବୁ କିଛି ଅସ୍ଥାୟୀ; ଏମାନେ ଏକ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଲହରୀ ପରି ଅବିରତ ଚାଲିଯାନ୍ତି।
ଵାତାତ୍ତଦୀପକଶିଖାଲୋଲଂ ଜଗତି ଜୀଵିତମ୍ । ତଡିତ୍ସ୍ଫୁରଣସଙ୍କାଶା ପଦାର୍ଥଶ୍ରୀର୍ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ
ଏହି ସଂସାରରେ ଜୀବନ ବାୟୁରେ ହଲୁଚିଥିବା ଦୀପଶିଖା ପରି ଅସ୍ଥିର; ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ଚମକ ବିଜୁଳିର ଝଲକ ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ଵିପର୍ଯାସମ୍ ଇଯଂ ଯାତି ଭୂରିଭୂତପରମ୍ପରା । ବୀଜରାଶିର୍ ଇଵାଜସ୍ରଂ ପ୍ରଥମାନଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏହି ବହୁ ପ୍ରକାର ଉପାଦାନ ସବୁ ସମୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ମାନେ ଲଗାତାର ଅଙ୍କୁର ମାଡ଼ୁଥିବା ଦାଣା ଗଛ ପରି ପୁଣି ପୁଣି ନୂଆ ଆକାର ନେଇଥାଏ।
ମନଃପଵନପର୍ଯସ୍ତଭୂରିଭୂତରଜଃପଟା । ପାତୋତ୍ପାତପରାଵର୍ତଵରାଭିନଯଭୂଷିତା
ମନ ଜେତେବେଳେ ବାତାସରେ ଉତ୍ପାତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଅନେକ ପଦାର୍ଥର ଧୂଳି ଚାରିପାଖରେ ଛିଟିଯାଏ । ଏହି ମନ ଦୁଃଖ-ସୁଖ, ଉପଦ୍ରବ ଓ ଅପସମ୍ପଦର ନାଟକରେ ସଜିଥାଏ ।
ଆଲକ୍ଷ୍ଯତେ ସ୍ଥିତିର୍ ଇଯଂ ଜାଗତୀ ଜନିତଭ୍ରମା । ନୃତ୍ତାଵେଶଵିଵୃତ୍ତେଵ ସଂସାରାରଭଟୀନଟୀ
ଏହି ସଂସାର ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏକ ଅବସ୍ଥା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ । ଯେପରି ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ମଞ୍ଚରେ ନୃତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରେ, ସେପରି ସଂସାରର ନାଟକ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।
ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରାକାରଵିପର୍ଯାସଵିଧାଯିନୀ । ଅପାଙ୍ଗଭଙ୍ଗୁରୋଦାରଵ୍ଯଵହାରମନୋରମା
ସେ ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଭଳି ମାୟା ତିଆରି କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ସବୁ କଥା ଉଲଟାପାଲଟା ହୁଏ; ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବ ମନୋହର ଏବଂ ତାଙ୍କର ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ଆକର୍ଷଣୀୟ।
ତଡିତ୍ତରଲମ୍ ଆଲୋକମ୍ ଆତନ୍ଵାନା ପୁନଃ ପୁନଃ । ସଂସାରରଞ୍ଜନା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନୃତ୍ତମତ୍ତେଵ ରାଜତେ
ସେ ଆଉ ଆଉ ତଡିତ୍ରେ ଚମକୁଥିବା ଆଲୋକ ଭଳି ପ୍ରକାଶ ଆଉ ଆଉ ଫେଲାଇଥାଏ; ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ସଂସାରର ମୋହ ନୃତ୍ୟ ଭଳି ଚମକେ।
ଦିଵସାସ୍ ତେ ମହାନ୍ତସ୍ ତେ ସମ୍ପଦସ୍ ତାଃ କ୍ରିଯାଶ୍ ଚ ତାଃ । ସର୍ଵଂ ସ୍ମୃତିପଦଂ ଯାତଂ ଯାମୋ ଵଯମ୍ ଅପି କ୍ଷଣାତ୍
ସେଇ ଦିନଗୁଡିକ ଚାଲିଗଲା, ସେଇ ଧନସମ୍ପଦ ଓ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲା; ସବୁ କଥା ଏବେ ସ୍ମୃତିରେ ପକା ହୋଇଛି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚାଲିଯାଉଛୁ।
ପ୍ରତ୍ଯହଂ କ୍ଷଯମ୍ ଆଯାତି ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଜାଯତେ ପୁନଃ । ଅଦ୍ଯାପି ହତରୂପାଯା ନାନ୍ତୋ ଽସ୍ଯା ଦଗ୍ଧସଂସୃତେଃ
ପ୍ରତିଦିନ ଏହା କ୍ଷୟ ହୁଏ, ପ୍ରତିଦିନ ଏହା ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଏଯାଁ ଅପରିଣତ ଆକୃତି ପାଇଁ, ଏହି ଦଗ୍ଧ ସଂସାରର ଶେଷ କିଛି ନାହିଁ।
ତିର୍ଯକ୍ତ୍ଵଂ ପୁରୁଷା ଯାନ୍ତି ତିର୍ଯଞ୍ଚୋ ନରତାମ୍ ଅପି । ଦେଵାଶ୍ ଚାଦେଵତାଂ ଚୈତେ କିମ୍ ଏଵେହ ଵିଭୋ ସ୍ଥିରମ୍
ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ତୁ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଜନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାତ୍ୱ ହରାଇଯାନ୍ତି—ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏଠାରେ କଣ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଅଛି?
ରଚଯନ୍ ରଶ୍ମିଜାଲେନ ରାତ୍ର୍ଯହାନି ପୁନଃ ପୁନଃ । ଅତିଵାହ୍ଯ ରଵିଃ କାଲଂ ଵିନାଶାଵଧିମ୍ ଈକ୍ଷତେ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର କିରଣରେ ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ପୁନିପୁନି ଗଠନ କରେ, ଶୀଘ୍ର କାଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ନାଶର ସୀମାକୁ ଦେଖେ।
ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ ଚ ରୁଦ୍ରଶ୍ ଚ ସର୍ଵା ଵା ଭୂତଜାତଯଃ । ନାଶମ୍ ଏଵାନୁଧାଵନ୍ତି ସଲିଲାନୀଵ ଵାଡଵମ୍
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅନ୍ତରେ ଅନ୍ତରେ ନଶ୍ୱରତାକୁ ଅନୁସରନ୍ତି, ଯେପରି ଜଳ ଗୁପ୍ତାଗ୍ନି ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ।
ଦ୍ଯୌଃ କ୍ଷମା ଵାଯୁର୍ ଆକାଶଂ ପର୍ଵତାସ୍ ସରିତୋ ଦିଶଃ । ଵିନାଶଵାଡଵସ୍ଯୈତତ୍ ସର୍ଵଂ ସଂଶୁଷ୍କମ୍ ଇନ୍ଧନମ୍
ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ପବନ, ଖାଲି ସ୍ଥାନ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଓ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ—ଏସବୁ ନଶ୍ୱରତାର ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଶୁଷ୍କ ଜଳାଣି ଭଳି।
ଧନାନି ବନ୍ଧଵୋ ଭୃତ୍ଯା ମିତ୍ରାଣି ଵିଭଵାଶ୍ ଚ ଯେ । ଵିନାଶଭଯଭୀତସ୍ଯ ସର୍ଵଂ ନୀରସତାଂ ଗତମ୍
ଧନ, ଆତ୍ମୀୟ, ଦାସ, ବନ୍ଧୁ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି—ନଶ୍ୱରତାର ଭୟରେ ଯେଉଁଠି ଭୟ ରହିଥାଏ, ସେଠି ଏସବୁ କିଛି ମଧୁର ଲାଗେ ନାହିଁ।
ସ୍ଵଦନ୍ତେ ତାଵଦ୍ ଏଵୈତେ ଭାଵା ଜଗତି ଧୀମତଃ । ଯାଵତ୍ ସ୍ମୃତିପଥଂ ଯାତି ନ ଵିନାଶକୁରାକ୍ଷସଃ
ଏହି ସଂସାରିକ ଅବସ୍ଥାମାନେ, ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ କେବଳ ସେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନଶ୍ୱରତାର ଦୂତ ମନରେ ଆସିନଥାଏ।
କ୍ଷଣମ୍ ଐଶ୍ଵର୍ଯମ୍ ଆଯାତି କ୍ଷଣମ୍ ଏତି ଦରିଦ୍ରତା । କ୍ଷଣଂ ଵିଗତରୋଗତ୍ଵଂ କ୍ଷଣମ୍ ଆଗତରୋଗତା
କେବେ ଧନ ଆସେ, କେବେ ଦରିଦ୍ରତା ଆସେ; କେବେ ନିରୋଗ ଥାଏ, କେବେ ରୋଗ ଆସିଯାଏ।
ପ୍ରତିକ୍ଷଣଂ ଵିପର୍ଯାସଦାଯିନା ମହତାମୁନା । ଜଗଦ୍ଭ୍ରମେଣ କେ ନାମ ଧୀମନ୍ତୋ ଽପି ନ ମୋହିତାଃ
ପ୍ରତିକ୍ଷଣରେ ଏହି ବଡ଼ ମାୟା ସବୁକୁ ଅଲଟା କରିଦିଏ; ଏହି ସଂସାର ଭ୍ରମରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ମଧ୍ୟ କିଏ ଭ୍ରମିତ ହୁଏନାହିଁ?
ତମଃପଙ୍କସମାଲବ୍ଧଂ କ୍ଷଣମ୍ ଆକାଶମଣ୍ଡଲମ୍ । କ୍ଷଣଂ କନକନିଷ୍ଷ୍ଯନ୍ଦକୋମଲାଲୋକସୁନ୍ଦରମ୍
କେବଳ କିଛି ଖଣ୍ଡ ମାତ୍ର ପାଇଁ ଆକାଶ ଅନ୍ଧାର ପଙ୍କରେ ମଲିନ ହୋଇଯାଏ; ଆଉ କିଛି ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ସୁନା ଝରଣାର ମୃଦୁ ଆଲୋକରେ ଶୋଭା ପାଏ।
କ୍ଷଣଂ ଜଲଦନୀଲାବ୍ଜମାଲାଵଲିତକୋଟରମ୍ । କ୍ଷଣମ୍ ଉଡ୍ଡାମରରଵଂ କ୍ଷଣଂ ମୂକମ୍ ଅଵସ୍ଥିତମ୍
କେତେକ ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ଏହି ଆକାଶ ମେଘ ଓ ନୀଳ କମଳର ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହୁଏ; କେତେକ ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ଉତ୍ତେଜିତ ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଉଠେ, ଆଉ କେତେକ ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରବ ରହିଯାଏ।
କ୍ଷଣଂ ତାରାଵିଲସିତଂ କ୍ଷଣମ୍ ଅର୍କେଣ ଭୂଷିତମ୍ । କ୍ଷଣମ୍ ଇନ୍ଦୁକୃତାହ୍ଲାଦଂ କ୍ଷଣଂ ସର୍ଵବହିଷ୍କୃତମ୍
କେତେକ ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଚମକିଉଠେ; କେତେକ ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୁଏ; କେତେକ ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି; ଆଉ କେତେକ ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଆଗମାପାଯପରଯା ସ୍ଥିତ୍ଯା ସଂସ୍ଥିତନାଶଯା । ନ ବିଭେତୀହ ସଂସାରେ ଧୀରୋ ଽପି କ ଇଵାନଯା
ଏଠାରେ ଆସିବା-ଯିବା, ରହିବା ଓ ନଶିବା ଯେପରି ଚାଲିଛି, ଏହି ସଂସାରରେ ଏପରି ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଦେଖି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଧ୍ୟ କିଏ ଭୟଭିତ ହୁଏ ନାହିଁ?
ଆପଦଃ କ୍ଷଣମ୍ ଆଯାନ୍ତି କ୍ଷଣମ୍ ଆଯାନ୍ତି ସମ୍ପଦଃ । କ୍ଷଣଂ ଜନ୍ମାଥ ମରଣଂ ମୁନେ କିମ୍ ଇଵ ନ କ୍ଷଣମ୍
ଦୁଃଖ କିଛି ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ଆସେ, ସୁଖ କିଛି ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ଆସେ; ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଏକ ଖଣ୍ଡ ମାତ୍ର—ମୁନି, କଣ ଏଠାରେ ସ୍ଥାୟୀ ଅଛି?
ପ୍ରାଗ୍ ଆସୀଦ୍ ଅନ୍ଯ ଏଵେହ ଜାତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯେତରୋ ଦିନୈଃ । ଅପ୍ଯ୍ ଏକରୂପଂ ଭଗଵନ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ସୁସ୍ଥିତମ୍
ପୂର୍ବେ ଏଠି ଅନ୍ୟ କିଛି ଥିଲା; ଦିନ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଏବେ ଅନ୍ୟ କିଛି ହୋଇଯାଇଛି। ଭଗବନ୍, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଏକ ରୂପ ଲାଗେ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଦୃଢ଼ ନାହିଁ।
ଘଟସ୍ଯ ପଟତା ଦୃଷ୍ଟା ପଟସ୍ଯାପି ଘଟସ୍ଥିତିଃ । ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯଦ୍ ଦୃଷ୍ଟଂ ଵିପର୍ଯସ୍ଯତି ସଂସୃତିଃ
କେବେ ମାଟିର ଘଡ଼ାକୁ କପଡ଼ା ଭାବି ଦେଖାଯାଏ, କେବେ କପଡ଼ାକୁ ଘଡ଼ା ଭାବି ଦେଖାଯାଏ । ଯାହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ତାହା ଅଛି ନାହିଁ—ଏଭଳି ଭ୍ରମରେ ସଂସାର ଚାଲିଥାଏ ।
ଅଶୂରେଣ ହତଶ୍ ଶୂର ଏକେନାପି ଶତଂ ହତମ୍ । ପ୍ରାକୃତାଃ ପ୍ରଭୁତାଂ ଯାତାସ୍ ସର୍ଵମ୍ ଆଵର୍ତତେ ଜଗତ୍
କେବେ ଦୁର୍ବଳ ଲୋକ ଶୂରକୁ ମାରିଦେଉଛି, କେବେ ଏକ ଲୋକ ଶତମାନେକୁ ହରାଉଛି । ସାଧାରଣ ଲୋକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାନ୍ତି—ଏଭଳି ଭାବେ ସଂସାରରେ ସବୁକିଛି ପୁଣିପୁଣି ଘଟିଯାଏ ।