ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପୈଃ କୃତାସ୍ ସର୍ଗେ ଦେଵାସୁରନରାଚରାଃ । ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପୋପଶମନେ ଶାମ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ନେହଦୀପଵତ୍
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଦେବତା, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁମାନେ ନିଜ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୁଅନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଭାବନା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେମାନେ ତେଲ ନଥିବା ଦୀପ ଭଳି ନିଶ୍ୱେଷ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଆକାଶସଦୃଶଂ ସର୍ଵଂ କଲ୍ପନାମାତ୍ରଜୃମ୍ଭିତମ୍ । ଜଗତ୍ ପଶ୍ଯ ମହାବୁଦ୍ଧେ ସୁଦୀର୍ଘଂ ସ୍ଵପ୍ନମ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାରଟି ଆକାଶ ପରି ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ କେବଳ କଳ୍ପନାର ଏକ ବିସ୍ତାର, ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି ବୋଲି ଦେଖ।
ନ ଜାଯତେ ନ ମ୍ରିଯତେ ଇହ କଶ୍ଚିତ୍ କଦାଚନ । ପାରମାର୍ଥ୍ଯେନ ସୁମତେ ମିଥ୍ଯା ସର୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏଠାରେ କେହି ମଧ୍ୟ କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରନାହାନ୍ତି; ଏହି ସତ୍ୟରେ, ହେ ସୁବୁଦ୍ଧି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ମିଥ୍ୟା।
ନ ଵୃଦ୍ଧିମ୍ ଏତି ନୋ ନାଶଂ ଯତ୍ର କିଞ୍ଚିତ୍ କଦାଚନ । ରେଖାତରୁଵନେ ତତ୍ର କସ୍ଯ ନାମ ଚ ଖଣ୍ଡନା
ଯେଉଁଠି କିଛି ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ନାଶ କେବେ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କାହାର କଣ ନାଶ ହେବ? ଏହା ଆକାଶରେ ରେଖା ଆଙ୍କିଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ପରି।
ଭ୍ରମଭୂତଂ ସ୍ଵକାଯଂ ତ୍ଵମ୍ ଅପଶ୍ଯନ୍ ନିପୁଣଂ ଦୃଶା । ରାଘଵାଘହତସ୍ଵାନ୍ତଃ କିମ୍ ଅଜ୍ଞ ଇଵ ଭାଷସେ
ତୁମେ ତୁମ ଦେହକୁ, ଯାହା ଭ୍ରମର ଫଳ, ତିକ୍ଷ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁନାହାଁ; ହେ ରାଘବ, ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୃଦୟ ନେଇ, କାହିଁକି ଅଜ୍ଞାନୀ ପରି କଥା କହୁଛ?
ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଯଥା ତାପାନ୍ ମନସୋ ଽତିଶଯାତ୍ ତଥା । ଅସନ୍ତ ଏଵ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅମୀ
ଯେପରି ତୀବ୍ର ତାପରେ ମୃଗମରୀଚିକା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମନର ଶକ୍ତିରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଣେ ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଵିଭ୍ରମପ୍ରଖ୍ଯା ମନୋରଥଵଦ୍ ଉତ୍ଥିତାଃ । ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନମଯାସ୍ ସର୍ଵେ ଜଗତ୍ଯ୍ ଆକାରରାଶଯଃ
ଏହି ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯିବା ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ମନର ଆକାଂକ୍ଷା ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତେ ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନରୁ ଗଠିତ।
ଯଥା ନୌଯାଯିନୋ ମିଥ୍ଯା ସ୍ଥାଣୁସ୍ପନ୍ଦମତିସ୍ ତଥା । ଅସତ୍ଯୈଵୋତ୍ଥିତା ନିତ୍ଯମ୍ ଆକାରାଣାଂ ପରମ୍ପରା
ଯେପରି ନୌକାରେ ବସିଥିବା ଲୋକେ ଅଚଳ ଜିନିଷକୁ ଚଳିତ ଭାବେ ଭାବନ୍ତି, ସେପରି ଆକୃତିମାନ୍ୟଙ୍କର ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ସଦା ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲମ୍ ଇଦଂ ଵିଦ୍ଧି ମାଯାରଚିତପଞ୍ଜରମ୍ । ମନୋମନନନିର୍ମାଣଂ ନ ସନ୍ ନାସଦ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ଏହାକୁ ଏକ ମାୟାର ଜାଦୁ ଭାବେ ଜାଣ, ମାୟା ତିଆରି କରିଥିବା ଏକ ପଞ୍ଜର। ଏହା ମନର କଳ୍ପନାର ଉତ୍ପାଦ, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ବ୍ରହ୍ମୈଵେଦଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅନ୍ଯତାଯାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅତଃ କୁତଃ । ପ୍ରସଙ୍ଗଃ କୀଦୃଶଃ କୋ ଽସୌ କ୍ଵ ଚାସୌ ପରିତିଷ୍ଠତି
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ରୂପେ ବିଆପିଛି; ତେଣୁ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଥିବାର ସମ୍ଭାବନା କେଉଁଠୁ? କେଉଁ ପ୍ରକାର ଜୋଡ଼ା ଥାଇପାରେ, ସେ କିଏ, ଏବଂ କେଉଁଠି ରହିଛି?
ଅଯଂ ଗିରିର୍ ଅଯଂ ସ୍ଥାଣୁର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆଡମ୍ବରଵିଭ୍ରମଃ । ମନସୋ ଭାଵନାଦାର୍ଢ୍ଯାଦ୍ ଅସତ୍ ସଦ୍ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଏହି ପାହାଡ଼, ଏହି ଗଛ—ଏସବୁ ଦେଖାଯିବା ଜିନିଷମାନେ କେବଳ ମନର ଭ୍ରମ ଓ ଆଡମ୍ବର; ମନର ଦୃଢ଼ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଅସତ୍ୟ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରପଞ୍ଚଚତୁରାରମ୍ଭମ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତୁଚ୍ଛମ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍ । ସକାମତୃଷ୍ଣାମନନଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାନ୍ଯଦ୍ ରାମ ଭାଵଯ
ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ ଜଗତ ମନର ଭିତରେ ଖାଲି ଅଛି; ମନର ଆଶା ଓ ତୃଷ୍ଣାକୁ ଛାଡ଼ି, ରାମ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କର।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ମହାରମ୍ଭୋ ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଏଵ ନ ଵସ୍ତୁସତ୍ । ଦୀର୍ଘସ୍ଵପ୍ନଂ ତଥୈଵେଦଂ ଵିଦ୍ଧି ଚିତ୍ତୋପକଲ୍ପିତମ୍
ଯେପରି ଶପ୍ନରେ ବଡ଼ କାମ ମାନେ କେବଳ ଭ୍ରମ ଏବଂ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ଦୀର୍ଘ ଶପ୍ନ ମଧ୍ୟ ମନର ଉପଜାଇଥିବା ଏକ ଭ୍ରମ ବୋଲି ଜାଣ।
ଦୃଶ୍ଯମାନମହାଭୋଗଂ ଗୃହ୍ଯମାଣମ୍ ଅଵସ୍ତୁକମ୍ । କୋଶମ୍ ଆଶାଭୁଜଙ୍ଗୀନାଂ ସଂସାରାଡମ୍ବରଂ ତ୍ଯଜ
ଏହି ସଂସାରର ଆଡମ୍ବର, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ଲାଗେ, ଆଶାର ସାପମାନେ ଯେପରି ଏହା ଇଚ୍ଛାର ଧନାଗାର, କିନ୍ତୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ କିଛି ମିଳେନାହିଁ—ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେ।
ଅସଦ୍ ଏତଦ୍ ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମାତ୍ର ଭାଵଂ ନିଵେଶଯ । ଅନୁଧାଵତି କଃ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵିଜ୍ଞାଯ ମୃଗତୃଷ୍ଣିକାମ୍
ଏହା ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣି, ମନକୁ କେବଳ ଜାଗୃତିରେ ରଖ। ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ କିଏ ମୃଗମରିଚିକାକୁ ଚିହ୍ନିବା ପରେ ତାହାକୁ ଧାଉଛି?
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପୋତ୍ଥରୂପାଢ୍ଯାଂ ମନୋରଥମଯୀଂ ସ୍ତ୍ରିଯମ୍ । ଯୋ ଽନୁଗଚ୍ଛତି ମୂଢାତ୍ମା ଦୁଃଖସ୍ଯୈଵ ସ ଭାଜନମ୍
ଯେଉଁ ମଣିଷ ମନର କଳ୍ପନାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ରୂପରେ ଭରିପୁର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛାମୟା ନାରୀ ପଛରେ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ ମୂଢ଼ ଆତ୍ମା ଦୁଃଖର ପାତ୍ର ହୁଏ।
ଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଅସତି ଲୋକୋ ଽଯଂ ଯାତୁ କାମମ୍ ଅଵସ୍ତୁନି । ଯସ୍ ତୁ ଵସ୍ତୁ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯାତ୍ଯ୍ ଅଵସ୍ତୁ ସ ନଶ୍ଯତି
ଏହି ସଂସାରରେ ଯଦି ସତ୍ୟ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହା ଯେଉଁପରି ଚାଲିଯାଉ, ଚାଲିଯାଉ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି ଅସତ୍ୟ ପଛରେ ଯାଏ, ସେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ମନୋଵ୍ଯାମୋହ ଏଵେଦଂ ରଜ୍ଜ୍ଵାମ୍ ଅହିଭଯଂ ଯଥା । ଭାଵନାମାତ୍ରଵୈଚିତ୍ର୍ଯାଚ୍ ଚିରମ୍ ଆଵର୍ତତେ ଜଗତ୍
ଏହା ମନର ଭ୍ରମ ମାତ୍ର, ଯେପରି ରସି ଉପରେ ସାପ ଦେଖି ଭୟ ହୁଏ। ମନର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ବହୁଦିନ ଚାଲି ଚାଲି ଚାଲିଛି।
ଅସଦଭ୍ଯୁଦିତୈର୍ ଭାଵୈର୍ ଜଲାନ୍ତଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଚଞ୍ଚଲୈଃ । ଵଞ୍ଚ୍ଯତେ ବାଲ ଏଵେହ ନ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ଭଵାଦୃଶଃ
ଏଠାରେ ଅସତ୍ୟ ଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା, ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଚଞ୍ଚଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି, ତାହାରେ କେବଳ ଶିଶୁମାନେ ଠକାଯାନ୍ତି; ତୁମ୍ଭଳି ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ନାହାନ୍ତି।
ଯ ଇମଂ ଗୁଣସଙ୍ଘାତଂ ଭାଵଯନ୍ ସୁଖମ୍ ଈହତେ । ପ୍ରମାର୍ଷ୍ଟି ସ ଜଡୋ ଜାଡ୍ଯଂ ଵହ୍ନାଵ୍ ଅପ୍ପ୍ରତିବିମ୍ବିତେ
ଯିଏ ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କ ଏକାଠିକୁ ଭାବି ସୁଖ ଆଶା କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୂର୍ଖ; ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ନ ଦେଖି ଧୂଳି ପୋଛିବା ଅର୍ଥହୀନ।
ଅସଦ୍ ଏଵେଦମ୍ ଆଭୋଗି ଦୃଶ୍ଯତେ ଦୃଶ୍ଯପଞ୍ଜରମ୍ । ମନୋମନନନିର୍ମାଣଂ ହୃଦଯେ ନଗରଂ ଯଥା
ଏହି ଭୋଗ ନିଶ୍ଚୟ ଅସତ୍ୟ; ଦୃଶ୍ୟମାନ ଆକୃତି ମାନେ ଏକ ଖଞ୍ଜର ପରି ଦେଖାଯାଏ, ମନ ଓ ଚିନ୍ତାର ନିର୍ମାଣ, ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସହର ପରି।
ଇଦଂ ଚିତ୍ତେଚ୍ଛଯୋଦେତି ଲୀଯତେ ଚ ତଦିଚ୍ଛଯା । ମିଥ୍ଯୈଵ ଦୃଶ୍ଯତେ ସ୍ଫାରଂ ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରଂ ଯଥା
ଏହି ସବୁ ମନର ଇଚ୍ଛାରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଓ ସେଇ ଇଚ୍ଛାରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଏହା ଏକ ବଡ଼ ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ନଗର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
ରାମ ନଷ୍ଟେ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ନଶ୍ଯତି । ଯୁକ୍ତେ ଽପି ଚ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଯୁଜ୍ଯତେ
ହେ ରାମ, ଏହି ସଂସାର ନଷ୍ଟ ହେଲେ କିଛି ନଷ୍ଟ ହୁଏନି; ଏହି ସଂସାର ରହିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଥିବା ନାହିଁ।
ମନଃପ୍ରକଲ୍ପିତେ ଭଗ୍ନେ ହୃଦି ଵିସ୍ତୀର୍ଣପତ୍ତନେ । ଵୃଦ୍ଧିଂ ଵୋପଗତେ ବ୍ରୂହି କିଂ ଵୃଦ୍ଧଂ କସ୍ଯ କିଂ କ୍ଷତଂ
ମନେ ଯେପରି କଳ୍ପନା କରାଯାଇଥିବା ଏହି ବଡ଼ ନଗର ହୃଦୟରେ ଭଙ୍ଗ ହେଲେ, କିଏ କହିପାରିବ—କଣ ବଢ଼ିଲା, କାହା ପାଇଁ, କିଏ କଣ ହାରାଇଲା?
କ୍ରୀଡାର୍ଥେନ ଯଥୋଦେତି ବାଲାନାଂ ହୃଦି ପତ୍ତନମ୍ । ମନସା ତଦ୍ଵଦ୍ ଏଵେଦମ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅଵିରତଂ ଜଗତ୍
ଯେପରି ଛୁଆଁମାନେ ଖେଳିବା ପାଇଁ ହୃଦୟରେ ଏକ ନଗର ଉପଜାଇଥାନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ମନରେ ଅବିରତ ଉପଜି ଚାଲିଥାଏ।
ନ କିଞ୍ଚିତ୍ କସ୍ଯଚିନ୍ ନଷ୍ଟମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲଜଲେ ଯଥା । ଭ୍ରଷ୍ଟେ ନଷ୍ଟେ ତଥୈଵାସ୍ମିନ୍ ସଂସାରେ ଵିଭଵୋତ୍ଥିତେ
ଯେପରି ଜାଦୁକରଙ୍କ ଭ୍ରମର ଜଳରେ କିଛି ମଧ୍ୟ କାହାରି ହାରାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ସଂସାରରେ ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନ ହେଲେ ବା ଏହା ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କାହାରି କିଛି ହାରାଯାଏ ନାହିଁ।
ଯଦ୍ ଅସତ୍ ତଦ୍ ଅସତ୍ ସ୍ଯାଚ୍ ଚେତ୍ ତତ୍ କିଂ କସ୍ଯ କିଲ କ୍ଷତମ୍ । ଅତୋ ହର୍ଷଵିଷାଦାଭ୍ଯାଂ ସଂସାରୋ ନାମ ନାସ୍ପଦମ୍
ଯଦି ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ସେଠାରେ ସତ୍ୟର କିଛି ନାହିଁ, ତେବେ କାହାର କ'ଣ କ୍ଷତି ହେବ? ଏହି କାରଣରୁ, ଏହି ଯେଉଁ ସଂସାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠି ଖୁସି ବା ଦୁଃଖ ପାଇଁ କୌଣସି ସଠିକ୍ ଆଧାର ନାହିଁ।
ଅସଦ୍ ଏଵ ଯଦ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତଂ ତସ୍ମିନ୍ କିଂ ନାମ ନଶ୍ଯତି । ନାଶାଭାଵେ ହି ଦୁଃଖସ୍ଯ କଃ ପ୍ରସଙ୍ଗୋ ମହାମତେ
ଯଦି କିଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସତ୍ୟ, ତେବେ ସେଠାରେ କ'ଣ ନଷ୍ଟ ହେବ? ଯେଉଁଠାରେ ନଷ୍ଟ ନାହିଁ, ସେଠି ଦୁଃଖର କୌଣସି ସମ୍ଭାବନା କେମିତି ହେବ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ?
ସଦ୍ ଏଵ ଵା ଯଦ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତଂ ତସ୍ଯ କିଂ ନାମ ନଶ୍ଯତି । ବ୍ରହ୍ମୈଵେଦଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ ସୁଖଦୁଃଖେ କିମ୍ ଉତ୍ଥିତେ
ଯଦି କିଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ, ତେବେ ସେଠାରୁ କ'ଣ ନଷ୍ଟ ହେବ? ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ, ତେବେ ଖୁସି ବା ଦୁଃଖ କାହିଁକି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ?
ସର୍ଵତ୍ରାସତ୍ଯଭୂତେ ଽସ୍ମିନ୍ ପ୍ରପଞ୍ଚୈକାନ୍ତକାରିଣି । ସଂସାରେ କିମ୍ ଉପାଦେଯଂ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଯଦ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛତୁ
ଏହି ସଂସାରଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭ୍ରମ ଏବଂ ସବୁଠାରେ ଅନ୍ତ ନେଇ ଆସେ, ଏମିତି ଦୁନିଆରେ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ କଣ ଆଶା କରିବେ କିମ୍ବା କଣ ଗ୍ରହଣ କରିବେ?