ନ ଦେଶକାଲାଵ୍ ଏତେନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେନାଵୃତୌ କ୍ଵଚିତ୍ । ମନାଗ୍ ଅପି ମହାରୂପଵତାପ୍ଯ୍ ଆକାଶରୂପିଣା
ଏହି ଶୂନ୍ୟତା ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିତରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ସମୟ ନାହିଁ; ଏହା ଦେଖିବାକୁ ବଡ଼ ଓ ଆକାଶ ସଦୃଶ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠାରେ କିଛି ନାହିଁ।
ଏତତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରାତ୍ମ ସ୍ଵପ୍ନଦୃଷ୍ଟପୁରୋପମମ୍ । ଯତ୍ରୈତତ୍ ତତ୍ର ନିଶ୍ଶୂନ୍ଯଂ କେଵଲଂ ଵ୍ଯୋମ ସଂସ୍ଥିତମ୍
ଏହା କେବଳ ମନର ଭାବନା ମାତ୍ର, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଗାଁ ପରି; ଯେଉଁଠି ଏହା ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ କେବଳ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶ ଅଛି।
ଅଭିତ୍ତିରାଗରଚନମ୍ ଅପି ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍ । ଅକୃତଂ କୃତମ୍ ଏଵୈତଦ୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଚିତ୍ରଂ ଵିଚିତ୍ରକମ୍
ପାଟି ତିଆରି କିମ୍ବା ରଙ୍ଗ ଲଗାଇବା ଦେଖାଯାଏ ମଧ୍ୟ, ସେସବୁ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯାହା ତିଆରି ହୋଇନାହିଁ, ତାହା ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହୋଇଛି ବୋଲି ଲାଗେ; ଏହା ଆକାଶ ଉପରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ର ପରି।
ମନସା କଲ୍ପିତଂ ସର୍ଵଂ ଦେହାଦିଭୁଵନତ୍ରଯମ୍ । ସଂସୃତୌ କାରଣଂ ଚୈତଚ୍ ଚକ୍ଷୁର୍ ଆଲୋକନେ ଯଥା
ମନରେ ଯେପରି ଭାବିଥାଏ, ସେଇ ଦେହ ଓ ଏହି ତିନି ଜଗତ ଉପଜାଏ; ଏହି ଭାବନା ହେଉଛି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର କାରଣ, ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ।
ଆଭାସମାତ୍ରଂ ହି ଜଗଦ୍ ଘଟାଵଟପଟକ୍ରମୈଃ । ଆଵର୍ତତେ ନ ସଦ୍ରୂପାଃ ପୃଥକ୍ କୁଡ୍ଯାଦଯସ୍ ସ୍ଥିତାଃ
ଏହି ଜଗତ କେବଳ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭ୍ରମ; ଘଡ଼ା, ଝୁପଡ଼ି, କପଡ଼ା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡିକ ସତ୍ୟରେ ଅଲଗା ଭାବେ ଅଛିନାହିଁ, ଦେଉଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଭି ଏଭଳି।
ମନସେଦଂ ଶରୀରଂ ହି ନିଵାସାର୍ଥଂ ପ୍ରକଲ୍ପିତମ୍ । କ୍ରିମିଣା କୋଶକାରେଣ ସ୍ଵାତ୍ମକୋଶ ଇଵ ସ୍ଵଯମ୍
ଏହି ଶରୀରଟି ମନ ନିଜେ ରହିବା ପାଇଁ ତିଆରି କରିଛି, ଯେପରି କୀଟ ନିଜ ପାଇଁ ତାଳି ତିଆରି କରେ।
ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯନ୍ ନାମ ଚେତସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପମନ୍ଥରମ୍ । ନ କରୋତି ନ ଚାପ୍ନୋତି ଦୁର୍ଗମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତିଦୁଷ୍କରମ୍
ମନ ଯାହା ଭାବେ, ସେଠାରେ କିଛି ନାହିଁ ଯାହା ନାହିଁ; ମନ ଯାହା ନାମ ଦେଉଛି, ଯାହା ଉପଜାଉଛି, ତାହା ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ଓ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ମଧ୍ୟ ଆଣିପାରେ।
ସର୍ଵଶକ୍ତୌ ପରେ ଦେଵେ କା ନାମ ନନୁ ଶକ୍ତଯଃ । ନ ସମ୍ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଵ୍ରିଯତେ ଯାଭିର୍ ଅନ୍ତର୍ ମନୋଗୁହା
ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଥିବା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଭିତରେ ଅଲଗା କିଛି ଶକ୍ତି ବୋଲି କହିବାକୁ କିଛି ନାହିଁ; ଏହି ଶକ୍ତିମାନେ ଦ୍ୱାରା ମନର ଗୁପ୍ତ ଗୁହା ଆବୃତ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ।
ସତ୍ତାସତ୍ତେ ପଦାର୍ଥାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ସର୍ଵଦୈଵ ହି । ମହାବାହୋ ସମ୍ଭଵତସ୍ ସର୍ଵଶକ୍ତୌ ଵିଭୌ ସତି
ହେ ବଳଶାଳୀ, ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିତ୍ୱ ସବୁବେଳେ ସେଇ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ହିଁ ହୁଏ।
ପଶ୍ଯ ଭାଵନଯା ପ୍ରାପ୍ତଂ ମନସା ପାଦ୍ମଜଂ ଵପୁଃ । ତସ୍ମାତ୍ ତତ୍କଲନଂ ରାମ ସର୍ଵଶକ୍ତିଯୁତଂ ଵିଦୁଃ
ମନ ଯେପରି ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ପଦ୍ମରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଦେହକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସେହିପରି, ହେ ରାମ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ସହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣ।
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପୈଃ କୃତାସ୍ ସର୍ଗେ ଦେଵାସୁରନରାଚରାଃ । ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପୋପଶମନେ ଶାମ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ନେହଦୀପଵତ୍
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଦେବତା, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁମାନେ ନିଜ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୁଅନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଭାବନା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେମାନେ ତେଲ ନଥିବା ଦୀପ ଭଳି ନିଶ୍ୱେଷ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଆକାଶସଦୃଶଂ ସର୍ଵଂ କଲ୍ପନାମାତ୍ରଜୃମ୍ଭିତମ୍ । ଜଗତ୍ ପଶ୍ଯ ମହାବୁଦ୍ଧେ ସୁଦୀର୍ଘଂ ସ୍ଵପ୍ନମ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାରଟି ଆକାଶ ପରି ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ କେବଳ କଳ୍ପନାର ଏକ ବିସ୍ତାର, ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି ବୋଲି ଦେଖ।
ନ ଜାଯତେ ନ ମ୍ରିଯତେ ଇହ କଶ୍ଚିତ୍ କଦାଚନ । ପାରମାର୍ଥ୍ଯେନ ସୁମତେ ମିଥ୍ଯା ସର୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏଠାରେ କେହି ମଧ୍ୟ କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରନାହାନ୍ତି; ଏହି ସତ୍ୟରେ, ହେ ସୁବୁଦ୍ଧି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ମିଥ୍ୟା।
ନ ଵୃଦ୍ଧିମ୍ ଏତି ନୋ ନାଶଂ ଯତ୍ର କିଞ୍ଚିତ୍ କଦାଚନ । ରେଖାତରୁଵନେ ତତ୍ର କସ୍ଯ ନାମ ଚ ଖଣ୍ଡନା
ଯେଉଁଠି କିଛି ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ନାଶ କେବେ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କାହାର କଣ ନାଶ ହେବ? ଏହା ଆକାଶରେ ରେଖା ଆଙ୍କିଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ପରି।
ଭ୍ରମଭୂତଂ ସ୍ଵକାଯଂ ତ୍ଵମ୍ ଅପଶ୍ଯନ୍ ନିପୁଣଂ ଦୃଶା । ରାଘଵାଘହତସ୍ଵାନ୍ତଃ କିମ୍ ଅଜ୍ଞ ଇଵ ଭାଷସେ
ତୁମେ ତୁମ ଦେହକୁ, ଯାହା ଭ୍ରମର ଫଳ, ତିକ୍ଷ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁନାହାଁ; ହେ ରାଘବ, ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୃଦୟ ନେଇ, କାହିଁକି ଅଜ୍ଞାନୀ ପରି କଥା କହୁଛ?
ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଯଥା ତାପାନ୍ ମନସୋ ଽତିଶଯାତ୍ ତଥା । ଅସନ୍ତ ଏଵ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅମୀ
ଯେପରି ତୀବ୍ର ତାପରେ ମୃଗମରୀଚିକା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମନର ଶକ୍ତିରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଣେ ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଵିଭ୍ରମପ୍ରଖ୍ଯା ମନୋରଥଵଦ୍ ଉତ୍ଥିତାଃ । ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନମଯାସ୍ ସର୍ଵେ ଜଗତ୍ଯ୍ ଆକାରରାଶଯଃ
ଏହି ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯିବା ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ମନର ଆକାଂକ୍ଷା ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତେ ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନରୁ ଗଠିତ।
ଯଥା ନୌଯାଯିନୋ ମିଥ୍ଯା ସ୍ଥାଣୁସ୍ପନ୍ଦମତିସ୍ ତଥା । ଅସତ୍ଯୈଵୋତ୍ଥିତା ନିତ୍ଯମ୍ ଆକାରାଣାଂ ପରମ୍ପରା
ଯେପରି ନୌକାରେ ବସିଥିବା ଲୋକେ ଅଚଳ ଜିନିଷକୁ ଚଳିତ ଭାବେ ଭାବନ୍ତି, ସେପରି ଆକୃତିମାନ୍ୟଙ୍କର ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ସଦା ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲମ୍ ଇଦଂ ଵିଦ୍ଧି ମାଯାରଚିତପଞ୍ଜରମ୍ । ମନୋମନନନିର୍ମାଣଂ ନ ସନ୍ ନାସଦ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ଏହାକୁ ଏକ ମାୟାର ଜାଦୁ ଭାବେ ଜାଣ, ମାୟା ତିଆରି କରିଥିବା ଏକ ପଞ୍ଜର। ଏହା ମନର କଳ୍ପନାର ଉତ୍ପାଦ, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ବ୍ରହ୍ମୈଵେଦଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅନ୍ଯତାଯାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅତଃ କୁତଃ । ପ୍ରସଙ୍ଗଃ କୀଦୃଶଃ କୋ ଽସୌ କ୍ଵ ଚାସୌ ପରିତିଷ୍ଠତି
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ରୂପେ ବିଆପିଛି; ତେଣୁ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଥିବାର ସମ୍ଭାବନା କେଉଁଠୁ? କେଉଁ ପ୍ରକାର ଜୋଡ଼ା ଥାଇପାରେ, ସେ କିଏ, ଏବଂ କେଉଁଠି ରହିଛି?
ଅଯଂ ଗିରିର୍ ଅଯଂ ସ୍ଥାଣୁର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆଡମ୍ବରଵିଭ୍ରମଃ । ମନସୋ ଭାଵନାଦାର୍ଢ୍ଯାଦ୍ ଅସତ୍ ସଦ୍ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଏହି ପାହାଡ଼, ଏହି ଗଛ—ଏସବୁ ଦେଖାଯିବା ଜିନିଷମାନେ କେବଳ ମନର ଭ୍ରମ ଓ ଆଡମ୍ବର; ମନର ଦୃଢ଼ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଅସତ୍ୟ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରପଞ୍ଚଚତୁରାରମ୍ଭମ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତୁଚ୍ଛମ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍ । ସକାମତୃଷ୍ଣାମନନଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାନ୍ଯଦ୍ ରାମ ଭାଵଯ
ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ ଜଗତ ମନର ଭିତରେ ଖାଲି ଅଛି; ମନର ଆଶା ଓ ତୃଷ୍ଣାକୁ ଛାଡ଼ି, ରାମ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କର।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ମହାରମ୍ଭୋ ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଏଵ ନ ଵସ୍ତୁସତ୍ । ଦୀର୍ଘସ୍ଵପ୍ନଂ ତଥୈଵେଦଂ ଵିଦ୍ଧି ଚିତ୍ତୋପକଲ୍ପିତମ୍
ଯେପରି ଶପ୍ନରେ ବଡ଼ କାମ ମାନେ କେବଳ ଭ୍ରମ ଏବଂ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ଦୀର୍ଘ ଶପ୍ନ ମଧ୍ୟ ମନର ଉପଜାଇଥିବା ଏକ ଭ୍ରମ ବୋଲି ଜାଣ।
ଦୃଶ୍ଯମାନମହାଭୋଗଂ ଗୃହ୍ଯମାଣମ୍ ଅଵସ୍ତୁକମ୍ । କୋଶମ୍ ଆଶାଭୁଜଙ୍ଗୀନାଂ ସଂସାରାଡମ୍ବରଂ ତ୍ଯଜ
ଏହି ସଂସାରର ଆଡମ୍ବର, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ଲାଗେ, ଆଶାର ସାପମାନେ ଯେପରି ଏହା ଇଚ୍ଛାର ଧନାଗାର, କିନ୍ତୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ କିଛି ମିଳେନାହିଁ—ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେ।
ଅସଦ୍ ଏତଦ୍ ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମାତ୍ର ଭାଵଂ ନିଵେଶଯ । ଅନୁଧାଵତି କଃ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵିଜ୍ଞାଯ ମୃଗତୃଷ୍ଣିକାମ୍
ଏହା ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣି, ମନକୁ କେବଳ ଜାଗୃତିରେ ରଖ। ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ କିଏ ମୃଗମରିଚିକାକୁ ଚିହ୍ନିବା ପରେ ତାହାକୁ ଧାଉଛି?
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପୋତ୍ଥରୂପାଢ୍ଯାଂ ମନୋରଥମଯୀଂ ସ୍ତ୍ରିଯମ୍ । ଯୋ ଽନୁଗଚ୍ଛତି ମୂଢାତ୍ମା ଦୁଃଖସ୍ଯୈଵ ସ ଭାଜନମ୍
ଯେଉଁ ମଣିଷ ମନର କଳ୍ପନାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ରୂପରେ ଭରିପୁର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛାମୟା ନାରୀ ପଛରେ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ ମୂଢ଼ ଆତ୍ମା ଦୁଃଖର ପାତ୍ର ହୁଏ।
ଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଅସତି ଲୋକୋ ଽଯଂ ଯାତୁ କାମମ୍ ଅଵସ୍ତୁନି । ଯସ୍ ତୁ ଵସ୍ତୁ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯାତ୍ଯ୍ ଅଵସ୍ତୁ ସ ନଶ୍ଯତି
ଏହି ସଂସାରରେ ଯଦି ସତ୍ୟ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହା ଯେଉଁପରି ଚାଲିଯାଉ, ଚାଲିଯାଉ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି ଅସତ୍ୟ ପଛରେ ଯାଏ, ସେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ମନୋଵ୍ଯାମୋହ ଏଵେଦଂ ରଜ୍ଜ୍ଵାମ୍ ଅହିଭଯଂ ଯଥା । ଭାଵନାମାତ୍ରଵୈଚିତ୍ର୍ଯାଚ୍ ଚିରମ୍ ଆଵର୍ତତେ ଜଗତ୍
ଏହା ମନର ଭ୍ରମ ମାତ୍ର, ଯେପରି ରସି ଉପରେ ସାପ ଦେଖି ଭୟ ହୁଏ। ମନର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ବହୁଦିନ ଚାଲି ଚାଲି ଚାଲିଛି।
ଅସଦଭ୍ଯୁଦିତୈର୍ ଭାଵୈର୍ ଜଲାନ୍ତଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଚଞ୍ଚଲୈଃ । ଵଞ୍ଚ୍ଯତେ ବାଲ ଏଵେହ ନ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ଭଵାଦୃଶଃ
ଏଠାରେ ଅସତ୍ୟ ଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା, ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଚଞ୍ଚଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି, ତାହାରେ କେବଳ ଶିଶୁମାନେ ଠକାଯାନ୍ତି; ତୁମ୍ଭଳି ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ନାହାନ୍ତି।
ଯ ଇମଂ ଗୁଣସଙ୍ଘାତଂ ଭାଵଯନ୍ ସୁଖମ୍ ଈହତେ । ପ୍ରମାର୍ଷ୍ଟି ସ ଜଡୋ ଜାଡ୍ଯଂ ଵହ୍ନାଵ୍ ଅପ୍ପ୍ରତିବିମ୍ବିତେ
ଯିଏ ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କ ଏକାଠିକୁ ଭାବି ସୁଖ ଆଶା କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୂର୍ଖ; ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ନ ଦେଖି ଧୂଳି ପୋଛିବା ଅର୍ଥହୀନ।