ତୃଷ୍ଣାପିଶାଚ୍ଯା ନିଲଯଂ ଜୀଵକେସରିକନ୍ଦରମ୍ । ଅଭିମାନଗଜାଲାନମ୍ ଆନନାମ୍ଭୋଜଶୋଭିତମ୍
ଏହି ଦେହ ତୃଷ୍ଣା ରାକ୍ଷସୀର ନିବାସ, ଜୀବ ନାମକ ସିଂହର ଗୁହା, ଅଭିମାନ ହାତୀର ଅଡ଼ା, ଏବଂ ମୁହଁର ପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ଅଵଲୋକ୍ଯ ଵପୁର୍ ବ୍ରହ୍ମା କାନ୍ତମ୍ ଆତ୍ମୀଯମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ । ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଭଗଵାଂସ୍ ତ୍ରିକାଲାମଲଦର୍ଶନଃ
ସେ ନିଜର ଦୀପ୍ତିମୟ ଏବଂ ସ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପକୁ ଦେଖି, ତିନି କାଳରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଅସ୍ମିନ୍ନ୍ ଆକାଶକୁହରେ ତତେ ମଦୁପଲାଞ୍ଛିତେ । ଅଦୃଷ୍ଟାପାରପର୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରଥମଂ କିମ୍ ଅଭୂଦ୍ ଇତି
ଏହି ଆକାଶର ଗୁହାରେ, ମଧୁର ଶୋଭା ଥିବା ଏହି ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଯାହାର କେହି ସୀମା ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ପ୍ରଥମେ କଣ ଥିଲା — ଏହି ଭାବରେ ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଇତି ଚିନ୍ତିତଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ସଦ୍ଯୋଜାତୋ ଽମଲାତ୍ମଦୃକ୍ । ଅପଶ୍ଯତ୍ ସର୍ଗଵୃନ୍ଦାନି ସମତୀତାନ୍ଯ୍ ଅନେକଶଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ନୂତନ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ଅନେକ ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିଗୁଡିକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଏବେ ପରିଗତ ହୋଇଯାଇଛି।
ଅଥ ସସ୍ମାର ସକଲାନ୍ ସ ସଧର୍ମଗୁଣକ୍ରମାନ୍ । ଵସନ୍ତଃ କୁସୁମାନୀଵ ଵେଦାନ୍ ଵାଙ୍ମଯସଂଯୁତାନ୍
ତାପରେ ସେ ସମସ୍ତ ବେଦଗୁଡିକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ତାହାର ନିୟମ ଓ ଗୁଣଗୁଡିକ ସହିତ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଫୁଲ ମନେ ପକାଯାଏ; ଏହି ବେଦଗୁଡିକ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଅର୍ଥ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ଅଛି।
ଲୀଲଯା କଲ୍ପଯାମ୍ ଆସ ଚିତ୍ରାସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପଜାଃ ପ୍ରଜାଃ । ନାନାଚାରସମାରମ୍ଭା ଗନ୍ଧର୍ଵୋ ନଗରଂ ଯଥା
ସେ ସହଜରେ ନିଜ ଚିନ୍ତାରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଜଣସମୂହ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଚଳନା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଥିଲେ, ଯେପରି ଗାନ୍ଧର୍ବ ଏକ ନଗର ଗଢ଼ିଥାଏ।
ତାସାଂ ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗାର୍ଥଂ ଧର୍ମକାମାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ । ଅନନ୍ତାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ସମକଲ୍ପଯତ୍
ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ ଓ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ପୂରଣ ପାଇଁ, ସେ ଅସଂଖ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା କଲେ।
ସୃଷ୍ଟିର୍ ଏଵମ୍ ଇଯଂ ରାମ ସର୍ଗେ ଽସ୍ମିନ୍ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଗତା । ଵିରିଞ୍ଚରୂପାନ୍ ମନସଃ ପୁଷ୍ପଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ମଧୋର୍ ଇଵ
ହେ ରାମ, ଏହିପରି ଭାବରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଏହି ଚକ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇଛି, ଯେପରି ମନରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା ଫୁଲର ଶୋଭା ବସନ୍ତରେ ରହିଥାଏ।
ଵିଵିଧଵିରଚନୈଃ କ୍ରିଯାଵିଲାସୈଃ କମଲଜରୂପଧରେଣ ଚେତସୈଵ । ରଘୁସୁତ ପରିକଲ୍ପନେନ ନୀତା ସ୍ଥିତିମ୍ ଅତୁଲାଂ ଜଗତୀହ ସର୍ଗଲକ୍ଷ୍ମୀଃ
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଠନ ଓ କ୍ରିୟାର ଖେଳ ଦ୍ୱାରା, ପଦ୍ମଯୋନି ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିବା ମନ ଦ୍ୱାରା, ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟିର ମହିମା ଅତୁଳନୀୟ ଭାବେ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି।
ଏଵଂସମ୍ପନ୍ନମ୍ ଏଵୈତନ୍ ନକିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ସଂସ୍ଥିତମ୍ । ଶୂନ୍ଯମ୍ ଏଵ ନଭୋମାତ୍ରଂ ମନୋଵିଲସିତଂ ପରମ୍
ଏହିପରି ଯେତେବେଳେ ସବୁ କାମ ସଫଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ ରହିନଥାଏ; କେବଳ ଆକାଶ ପରି ଶୂନ୍ୟତା ଓ ମନର ଅଦ୍ଭୁତ ଖେଳ ମାତ୍ର ରହିଯାଏ।
ନ ଦେଶକାଲାଵ୍ ଏତେନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେନାଵୃତୌ କ୍ଵଚିତ୍ । ମନାଗ୍ ଅପି ମହାରୂପଵତାପ୍ଯ୍ ଆକାଶରୂପିଣା
ଏହି ଶୂନ୍ୟତା ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିତରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ସମୟ ନାହିଁ; ଏହା ଦେଖିବାକୁ ବଡ଼ ଓ ଆକାଶ ସଦୃଶ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠାରେ କିଛି ନାହିଁ।
ଏତତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରାତ୍ମ ସ୍ଵପ୍ନଦୃଷ୍ଟପୁରୋପମମ୍ । ଯତ୍ରୈତତ୍ ତତ୍ର ନିଶ୍ଶୂନ୍ଯଂ କେଵଲଂ ଵ୍ଯୋମ ସଂସ୍ଥିତମ୍
ଏହା କେବଳ ମନର ଭାବନା ମାତ୍ର, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଗାଁ ପରି; ଯେଉଁଠି ଏହା ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ କେବଳ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶ ଅଛି।
ଅଭିତ୍ତିରାଗରଚନମ୍ ଅପି ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍ । ଅକୃତଂ କୃତମ୍ ଏଵୈତଦ୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଚିତ୍ରଂ ଵିଚିତ୍ରକମ୍
ପାଟି ତିଆରି କିମ୍ବା ରଙ୍ଗ ଲଗାଇବା ଦେଖାଯାଏ ମଧ୍ୟ, ସେସବୁ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯାହା ତିଆରି ହୋଇନାହିଁ, ତାହା ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହୋଇଛି ବୋଲି ଲାଗେ; ଏହା ଆକାଶ ଉପରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ର ପରି।
ମନସା କଲ୍ପିତଂ ସର୍ଵଂ ଦେହାଦିଭୁଵନତ୍ରଯମ୍ । ସଂସୃତୌ କାରଣଂ ଚୈତଚ୍ ଚକ୍ଷୁର୍ ଆଲୋକନେ ଯଥା
ମନରେ ଯେପରି ଭାବିଥାଏ, ସେଇ ଦେହ ଓ ଏହି ତିନି ଜଗତ ଉପଜାଏ; ଏହି ଭାବନା ହେଉଛି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର କାରଣ, ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ।
ଆଭାସମାତ୍ରଂ ହି ଜଗଦ୍ ଘଟାଵଟପଟକ୍ରମୈଃ । ଆଵର୍ତତେ ନ ସଦ୍ରୂପାଃ ପୃଥକ୍ କୁଡ୍ଯାଦଯସ୍ ସ୍ଥିତାଃ
ଏହି ଜଗତ କେବଳ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭ୍ରମ; ଘଡ଼ା, ଝୁପଡ଼ି, କପଡ଼ା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡିକ ସତ୍ୟରେ ଅଲଗା ଭାବେ ଅଛିନାହିଁ, ଦେଉଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଭି ଏଭଳି।
ମନସେଦଂ ଶରୀରଂ ହି ନିଵାସାର୍ଥଂ ପ୍ରକଲ୍ପିତମ୍ । କ୍ରିମିଣା କୋଶକାରେଣ ସ୍ଵାତ୍ମକୋଶ ଇଵ ସ୍ଵଯମ୍
ଏହି ଶରୀରଟି ମନ ନିଜେ ରହିବା ପାଇଁ ତିଆରି କରିଛି, ଯେପରି କୀଟ ନିଜ ପାଇଁ ତାଳି ତିଆରି କରେ।
ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯନ୍ ନାମ ଚେତସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପମନ୍ଥରମ୍ । ନ କରୋତି ନ ଚାପ୍ନୋତି ଦୁର୍ଗମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତିଦୁଷ୍କରମ୍
ମନ ଯାହା ଭାବେ, ସେଠାରେ କିଛି ନାହିଁ ଯାହା ନାହିଁ; ମନ ଯାହା ନାମ ଦେଉଛି, ଯାହା ଉପଜାଉଛି, ତାହା ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ଓ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ମଧ୍ୟ ଆଣିପାରେ।
ସର୍ଵଶକ୍ତୌ ପରେ ଦେଵେ କା ନାମ ନନୁ ଶକ୍ତଯଃ । ନ ସମ୍ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଵ୍ରିଯତେ ଯାଭିର୍ ଅନ୍ତର୍ ମନୋଗୁହା
ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଥିବା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଭିତରେ ଅଲଗା କିଛି ଶକ୍ତି ବୋଲି କହିବାକୁ କିଛି ନାହିଁ; ଏହି ଶକ୍ତିମାନେ ଦ୍ୱାରା ମନର ଗୁପ୍ତ ଗୁହା ଆବୃତ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ।
ସତ୍ତାସତ୍ତେ ପଦାର୍ଥାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ସର୍ଵଦୈଵ ହି । ମହାବାହୋ ସମ୍ଭଵତସ୍ ସର୍ଵଶକ୍ତୌ ଵିଭୌ ସତି
ହେ ବଳଶାଳୀ, ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିତ୍ୱ ସବୁବେଳେ ସେଇ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ହିଁ ହୁଏ।
ପଶ୍ଯ ଭାଵନଯା ପ୍ରାପ୍ତଂ ମନସା ପାଦ୍ମଜଂ ଵପୁଃ । ତସ୍ମାତ୍ ତତ୍କଲନଂ ରାମ ସର୍ଵଶକ୍ତିଯୁତଂ ଵିଦୁଃ
ମନ ଯେପରି ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ପଦ୍ମରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଦେହକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସେହିପରି, ହେ ରାମ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ସହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣ।
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପୈଃ କୃତାସ୍ ସର୍ଗେ ଦେଵାସୁରନରାଚରାଃ । ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପୋପଶମନେ ଶାମ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ନେହଦୀପଵତ୍
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଦେବତା, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁମାନେ ନିଜ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୁଅନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଭାବନା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେମାନେ ତେଲ ନଥିବା ଦୀପ ଭଳି ନିଶ୍ୱେଷ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଆକାଶସଦୃଶଂ ସର୍ଵଂ କଲ୍ପନାମାତ୍ରଜୃମ୍ଭିତମ୍ । ଜଗତ୍ ପଶ୍ଯ ମହାବୁଦ୍ଧେ ସୁଦୀର୍ଘଂ ସ୍ଵପ୍ନମ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାରଟି ଆକାଶ ପରି ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ କେବଳ କଳ୍ପନାର ଏକ ବିସ୍ତାର, ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି ବୋଲି ଦେଖ।
ନ ଜାଯତେ ନ ମ୍ରିଯତେ ଇହ କଶ୍ଚିତ୍ କଦାଚନ । ପାରମାର୍ଥ୍ଯେନ ସୁମତେ ମିଥ୍ଯା ସର୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏଠାରେ କେହି ମଧ୍ୟ କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରନାହାନ୍ତି; ଏହି ସତ୍ୟରେ, ହେ ସୁବୁଦ୍ଧି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ମିଥ୍ୟା।
ନ ଵୃଦ୍ଧିମ୍ ଏତି ନୋ ନାଶଂ ଯତ୍ର କିଞ୍ଚିତ୍ କଦାଚନ । ରେଖାତରୁଵନେ ତତ୍ର କସ୍ଯ ନାମ ଚ ଖଣ୍ଡନା
ଯେଉଁଠି କିଛି ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ନାଶ କେବେ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କାହାର କଣ ନାଶ ହେବ? ଏହା ଆକାଶରେ ରେଖା ଆଙ୍କିଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ପରି।
ଭ୍ରମଭୂତଂ ସ୍ଵକାଯଂ ତ୍ଵମ୍ ଅପଶ୍ଯନ୍ ନିପୁଣଂ ଦୃଶା । ରାଘଵାଘହତସ୍ଵାନ୍ତଃ କିମ୍ ଅଜ୍ଞ ଇଵ ଭାଷସେ
ତୁମେ ତୁମ ଦେହକୁ, ଯାହା ଭ୍ରମର ଫଳ, ତିକ୍ଷ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁନାହାଁ; ହେ ରାଘବ, ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୃଦୟ ନେଇ, କାହିଁକି ଅଜ୍ଞାନୀ ପରି କଥା କହୁଛ?
ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଯଥା ତାପାନ୍ ମନସୋ ଽତିଶଯାତ୍ ତଥା । ଅସନ୍ତ ଏଵ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅମୀ
ଯେପରି ତୀବ୍ର ତାପରେ ମୃଗମରୀଚିକା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମନର ଶକ୍ତିରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଣେ ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଵିଭ୍ରମପ୍ରଖ୍ଯା ମନୋରଥଵଦ୍ ଉତ୍ଥିତାଃ । ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନମଯାସ୍ ସର୍ଵେ ଜଗତ୍ଯ୍ ଆକାରରାଶଯଃ
ଏହି ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯିବା ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ମନର ଆକାଂକ୍ଷା ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତେ ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନରୁ ଗଠିତ।
ଯଥା ନୌଯାଯିନୋ ମିଥ୍ଯା ସ୍ଥାଣୁସ୍ପନ୍ଦମତିସ୍ ତଥା । ଅସତ୍ଯୈଵୋତ୍ଥିତା ନିତ୍ଯମ୍ ଆକାରାଣାଂ ପରମ୍ପରା
ଯେପରି ନୌକାରେ ବସିଥିବା ଲୋକେ ଅଚଳ ଜିନିଷକୁ ଚଳିତ ଭାବେ ଭାବନ୍ତି, ସେପରି ଆକୃତିମାନ୍ୟଙ୍କର ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ସଦା ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲମ୍ ଇଦଂ ଵିଦ୍ଧି ମାଯାରଚିତପଞ୍ଜରମ୍ । ମନୋମନନନିର୍ମାଣଂ ନ ସନ୍ ନାସଦ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ଏହାକୁ ଏକ ମାୟାର ଜାଦୁ ଭାବେ ଜାଣ, ମାୟା ତିଆରି କରିଥିବା ଏକ ପଞ୍ଜର। ଏହା ମନର କଳ୍ପନାର ଉତ୍ପାଦ, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ବ୍ରହ୍ମୈଵେଦଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅନ୍ଯତାଯାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅତଃ କୁତଃ । ପ୍ରସଙ୍ଗଃ କୀଦୃଶଃ କୋ ଽସୌ କ୍ଵ ଚାସୌ ପରିତିଷ୍ଠତି
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ରୂପେ ବିଆପିଛି; ତେଣୁ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଥିବାର ସମ୍ଭାବନା କେଉଁଠୁ? କେଉଁ ପ୍ରକାର ଜୋଡ଼ା ଥାଇପାରେ, ସେ କିଏ, ଏବଂ କେଉଁଠି ରହିଛି?