ସ ଏଷ ଭଗଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ସର୍ଵଲୋକାଧିନାଯକଃ । ଦ୍ରଵତ୍କନକସଙ୍କାଶଃ ପରମାକାଶସମ୍ଭଵଃ
ସେଇ ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଲୋକର ନାୟକ, ଗଳିଥିବା ସୁନା ପରି ଉଜ୍ୱଳ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଅଥାସୌ ପରମାକାଶେ ତିଷ୍ଠନ୍ ପରମରୂପଵାନ୍ । କଲ୍ପଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୋ ଗେହମ୍ ଆତ୍ମସ୍ଥଶ୍ ଚିତ୍ତଲୀଲଯା
ପରମ ଆକାଶରେ ବସି, ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଆକାର ଧାରଣ କରି, ନିଜ ମନର ଖେଳରେ ନିଜ ଘର ସୃଷ୍ଟି କରେ ଓ ନିଜେ ମଧ୍ୟେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।
କଦାଚିତ୍ କେଵଲଂ ଵ୍ଯୋମ ପରମଂ ପାରଵର୍ଜିତମ୍ । ଅନାଦିମଧ୍ଯପର୍ଯନ୍ତଂ କଦାଚିଦ୍ ଅମଲଂ ପଯଃ
କେବେ କେବେ ସେ କେବଳ ଶୁନ୍ୟ ଆକାଶ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଭିନ୍ନତାହୀନ; ଆଉ କେବେ କେବେ ଏହା ନିର୍ମଳ ଜଳ, ଯାହାର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ।
କଦାଚିତ୍ କଲ୍ପକାଲାଗ୍ନିଜ୍ଵାଲାଭାସୁରମଣ୍ଡିତମ୍ । କଦାଚିତ୍ କାନନଂ କାନ୍ତଂ ନାଭୀକମଲକୁଟ୍ମଲମ୍
କେବେ କେବେ ଏହା କଳ୍ପାନ୍ତର ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକରେ ଶୋଭିତ, କେବେ କେବେ ସୁନ୍ଦର ଜଙ୍ଗଲ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ କେବେ ନାଭିର ପଦ୍ମକୁଡ଼ିର ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କଳି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଅନ୍ଯାନ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯାନ୍ଯ୍ ଅନେକାନି ପ୍ରତିଜନ୍ମାଵଧି ପ୍ରଭୁଃ । କଲ୍ପଯତ୍ଯ୍ ଆସନାନ୍ଯ୍ ଏଷ ନାନାରୂପାଣି ହେଲଯା
ଏହି ସ୍ୱାମୀ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ସହଜରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆସନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଅନେକ ଆସନ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ତତ୍ରେଦମ୍ପ୍ରଥମତ୍ଵେନ ଯଦୈଷ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦାତ୍ । ଅଵତୀର୍ଣସ୍ ତଦା ଜ୍ଞାନାତ୍ ତସ୍ଯୈଵ ସୁସମସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅବତରଣ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ନିଜ ଦେହକୁ ଭଲ ଭାବରେ ଗଠିତ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ଗର୍ଭନିଦ୍ରାଵ୍ଯପଗମେ ଵପୁଃ ପଶ୍ଯତି ଭାସୁରମ୍ । ପ୍ରାଣାପାନପ୍ରଵାହାଢ୍ଯଂ ଦ୍ରଵ୍ଯୈର୍ ଏଵ ଵିନିର୍ମିତମ୍
ଗର୍ଭ ନିଦ୍ରା ଶେଷ ହେଲେ, ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ର ଧାରା ରହିଛି, ଏହି ଦେହ କେବଳ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି।
ରୋମକୋଟିଭିର୍ ଆକୀର୍ଣଂ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦ୍ଦଶନାନ୍ଵିତମ୍ । ତ୍ରିସ୍ଥୂଣଂ ପଞ୍ଚଦୈଵତ୍ଯମ୍ ଅଧଶ୍ଚରଣଲାଞ୍ଛିତମ୍
ଏହି ଦେହଟି ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ ରୋମରେ ଢାକାଯାଇଛି, ବତିସଟି ଦାନ୍ତ ରହିଛି, ତିନୋଟି ଆଧାର ଉପରେ ଦଢ଼ିଆଛି, ପନ୍ଦରଟି ଦେବତା ରହିଛନ୍ତି, ତଳେ ପାଦତଳ ଚିହ୍ନ ଅଛି।
ପଞ୍ଚଭାଗଂ ନଵଦ୍ଵାରଂ ତ୍ଵଗ୍ଲେପମସୃଣାଙ୍ଗକମ୍ । ଯୁକ୍ତମ୍ ଅଙ୍ଗୁଲିଵିଂଶତ୍ଯା ନଖଵିଂଶତିଲାଞ୍ଛିତମ୍
ଏହି ଦେହ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ନଅଟି ଦ୍ୱାର ଅଛି, ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ମୃଦୁ ଏବଂ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଯାଇଛି, କୁଳି ଶୁଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ, ଏହାର କୁଡ଼ିଟି ଆଙ୍ଗୁଠି ଓ କୁଡ଼ିଟି ନଖ ରହିଛି।
ଦ୍ଵିବାହୁଂ ଦ୍ଵିସ୍ତନଂ ଦ୍ଵ୍ଯକ୍ଷଂ ବହ୍ଵକ୍ଷଭୁଜମ୍ ଏଵ ଵା । ନୀଡଂ ଚିତ୍ତଵିହଙ୍ଗସ୍ଯ ବିଲଂ ମନ୍ମଥଭୋଗିନଃ
ଏହି ଦେହରେ ଦୁଇଟି ବାହୁ, ଦୁଇଟି ସ୍ତନ, ଦୁଇଟି ଆଖି ଅଛି, କେବେ କେବେ ବହୁ ଗୋଡ଼ ଓ ବାହୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ମନପକ୍ଷୀର ଘର, ଆଶା-ତରୁଣ ସର୍ପର ଗୁହା।
ତୃଷ୍ଣାପିଶାଚ୍ଯା ନିଲଯଂ ଜୀଵକେସରିକନ୍ଦରମ୍ । ଅଭିମାନଗଜାଲାନମ୍ ଆନନାମ୍ଭୋଜଶୋଭିତମ୍
ଏହି ଦେହ ତୃଷ୍ଣା ରାକ୍ଷସୀର ନିବାସ, ଜୀବ ନାମକ ସିଂହର ଗୁହା, ଅଭିମାନ ହାତୀର ଅଡ଼ା, ଏବଂ ମୁହଁର ପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ଅଵଲୋକ୍ଯ ଵପୁର୍ ବ୍ରହ୍ମା କାନ୍ତମ୍ ଆତ୍ମୀଯମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ । ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଭଗଵାଂସ୍ ତ୍ରିକାଲାମଲଦର୍ଶନଃ
ସେ ନିଜର ଦୀପ୍ତିମୟ ଏବଂ ସ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପକୁ ଦେଖି, ତିନି କାଳରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଅସ୍ମିନ୍ନ୍ ଆକାଶକୁହରେ ତତେ ମଦୁପଲାଞ୍ଛିତେ । ଅଦୃଷ୍ଟାପାରପର୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରଥମଂ କିମ୍ ଅଭୂଦ୍ ଇତି
ଏହି ଆକାଶର ଗୁହାରେ, ମଧୁର ଶୋଭା ଥିବା ଏହି ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଯାହାର କେହି ସୀମା ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ପ୍ରଥମେ କଣ ଥିଲା — ଏହି ଭାବରେ ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଇତି ଚିନ୍ତିତଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ସଦ୍ଯୋଜାତୋ ଽମଲାତ୍ମଦୃକ୍ । ଅପଶ୍ଯତ୍ ସର୍ଗଵୃନ୍ଦାନି ସମତୀତାନ୍ଯ୍ ଅନେକଶଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ନୂତନ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ଅନେକ ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିଗୁଡିକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଏବେ ପରିଗତ ହୋଇଯାଇଛି।
ଅଥ ସସ୍ମାର ସକଲାନ୍ ସ ସଧର୍ମଗୁଣକ୍ରମାନ୍ । ଵସନ୍ତଃ କୁସୁମାନୀଵ ଵେଦାନ୍ ଵାଙ୍ମଯସଂଯୁତାନ୍
ତାପରେ ସେ ସମସ୍ତ ବେଦଗୁଡିକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ତାହାର ନିୟମ ଓ ଗୁଣଗୁଡିକ ସହିତ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଫୁଲ ମନେ ପକାଯାଏ; ଏହି ବେଦଗୁଡିକ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଅର୍ଥ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ଅଛି।
ଲୀଲଯା କଲ୍ପଯାମ୍ ଆସ ଚିତ୍ରାସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପଜାଃ ପ୍ରଜାଃ । ନାନାଚାରସମାରମ୍ଭା ଗନ୍ଧର୍ଵୋ ନଗରଂ ଯଥା
ସେ ସହଜରେ ନିଜ ଚିନ୍ତାରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଜଣସମୂହ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଚଳନା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଥିଲେ, ଯେପରି ଗାନ୍ଧର୍ବ ଏକ ନଗର ଗଢ଼ିଥାଏ।
ତାସାଂ ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗାର୍ଥଂ ଧର୍ମକାମାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ । ଅନନ୍ତାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ସମକଲ୍ପଯତ୍
ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ ଓ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ପୂରଣ ପାଇଁ, ସେ ଅସଂଖ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା କଲେ।
ସୃଷ୍ଟିର୍ ଏଵମ୍ ଇଯଂ ରାମ ସର୍ଗେ ଽସ୍ମିନ୍ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଗତା । ଵିରିଞ୍ଚରୂପାନ୍ ମନସଃ ପୁଷ୍ପଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ମଧୋର୍ ଇଵ
ହେ ରାମ, ଏହିପରି ଭାବରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଏହି ଚକ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇଛି, ଯେପରି ମନରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା ଫୁଲର ଶୋଭା ବସନ୍ତରେ ରହିଥାଏ।
ଵିଵିଧଵିରଚନୈଃ କ୍ରିଯାଵିଲାସୈଃ କମଲଜରୂପଧରେଣ ଚେତସୈଵ । ରଘୁସୁତ ପରିକଲ୍ପନେନ ନୀତା ସ୍ଥିତିମ୍ ଅତୁଲାଂ ଜଗତୀହ ସର୍ଗଲକ୍ଷ୍ମୀଃ
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଠନ ଓ କ୍ରିୟାର ଖେଳ ଦ୍ୱାରା, ପଦ୍ମଯୋନି ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିବା ମନ ଦ୍ୱାରା, ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟିର ମହିମା ଅତୁଳନୀୟ ଭାବେ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି।
ଏଵଂସମ୍ପନ୍ନମ୍ ଏଵୈତନ୍ ନକିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ସଂସ୍ଥିତମ୍ । ଶୂନ୍ଯମ୍ ଏଵ ନଭୋମାତ୍ରଂ ମନୋଵିଲସିତଂ ପରମ୍
ଏହିପରି ଯେତେବେଳେ ସବୁ କାମ ସଫଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ ରହିନଥାଏ; କେବଳ ଆକାଶ ପରି ଶୂନ୍ୟତା ଓ ମନର ଅଦ୍ଭୁତ ଖେଳ ମାତ୍ର ରହିଯାଏ।
ନ ଦେଶକାଲାଵ୍ ଏତେନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେନାଵୃତୌ କ୍ଵଚିତ୍ । ମନାଗ୍ ଅପି ମହାରୂପଵତାପ୍ଯ୍ ଆକାଶରୂପିଣା
ଏହି ଶୂନ୍ୟତା ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିତରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ସମୟ ନାହିଁ; ଏହା ଦେଖିବାକୁ ବଡ଼ ଓ ଆକାଶ ସଦୃଶ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠାରେ କିଛି ନାହିଁ।
ଏତତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରାତ୍ମ ସ୍ଵପ୍ନଦୃଷ୍ଟପୁରୋପମମ୍ । ଯତ୍ରୈତତ୍ ତତ୍ର ନିଶ୍ଶୂନ୍ଯଂ କେଵଲଂ ଵ୍ଯୋମ ସଂସ୍ଥିତମ୍
ଏହା କେବଳ ମନର ଭାବନା ମାତ୍ର, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଗାଁ ପରି; ଯେଉଁଠି ଏହା ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ କେବଳ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶ ଅଛି।
ଅଭିତ୍ତିରାଗରଚନମ୍ ଅପି ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍ । ଅକୃତଂ କୃତମ୍ ଏଵୈତଦ୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଚିତ୍ରଂ ଵିଚିତ୍ରକମ୍
ପାଟି ତିଆରି କିମ୍ବା ରଙ୍ଗ ଲଗାଇବା ଦେଖାଯାଏ ମଧ୍ୟ, ସେସବୁ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯାହା ତିଆରି ହୋଇନାହିଁ, ତାହା ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହୋଇଛି ବୋଲି ଲାଗେ; ଏହା ଆକାଶ ଉପରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ର ପରି।
ମନସା କଲ୍ପିତଂ ସର୍ଵଂ ଦେହାଦିଭୁଵନତ୍ରଯମ୍ । ସଂସୃତୌ କାରଣଂ ଚୈତଚ୍ ଚକ୍ଷୁର୍ ଆଲୋକନେ ଯଥା
ମନରେ ଯେପରି ଭାବିଥାଏ, ସେଇ ଦେହ ଓ ଏହି ତିନି ଜଗତ ଉପଜାଏ; ଏହି ଭାବନା ହେଉଛି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର କାରଣ, ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ।
ଆଭାସମାତ୍ରଂ ହି ଜଗଦ୍ ଘଟାଵଟପଟକ୍ରମୈଃ । ଆଵର୍ତତେ ନ ସଦ୍ରୂପାଃ ପୃଥକ୍ କୁଡ୍ଯାଦଯସ୍ ସ୍ଥିତାଃ
ଏହି ଜଗତ କେବଳ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭ୍ରମ; ଘଡ଼ା, ଝୁପଡ଼ି, କପଡ଼ା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡିକ ସତ୍ୟରେ ଅଲଗା ଭାବେ ଅଛିନାହିଁ, ଦେଉଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଭି ଏଭଳି।
ମନସେଦଂ ଶରୀରଂ ହି ନିଵାସାର୍ଥଂ ପ୍ରକଲ୍ପିତମ୍ । କ୍ରିମିଣା କୋଶକାରେଣ ସ୍ଵାତ୍ମକୋଶ ଇଵ ସ୍ଵଯମ୍
ଏହି ଶରୀରଟି ମନ ନିଜେ ରହିବା ପାଇଁ ତିଆରି କରିଛି, ଯେପରି କୀଟ ନିଜ ପାଇଁ ତାଳି ତିଆରି କରେ।
ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯନ୍ ନାମ ଚେତସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପମନ୍ଥରମ୍ । ନ କରୋତି ନ ଚାପ୍ନୋତି ଦୁର୍ଗମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତିଦୁଷ୍କରମ୍
ମନ ଯାହା ଭାବେ, ସେଠାରେ କିଛି ନାହିଁ ଯାହା ନାହିଁ; ମନ ଯାହା ନାମ ଦେଉଛି, ଯାହା ଉପଜାଉଛି, ତାହା ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ଓ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ମଧ୍ୟ ଆଣିପାରେ।
ସର୍ଵଶକ୍ତୌ ପରେ ଦେଵେ କା ନାମ ନନୁ ଶକ୍ତଯଃ । ନ ସମ୍ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଵ୍ରିଯତେ ଯାଭିର୍ ଅନ୍ତର୍ ମନୋଗୁହା
ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଥିବା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଭିତରେ ଅଲଗା କିଛି ଶକ୍ତି ବୋଲି କହିବାକୁ କିଛି ନାହିଁ; ଏହି ଶକ୍ତିମାନେ ଦ୍ୱାରା ମନର ଗୁପ୍ତ ଗୁହା ଆବୃତ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ।
ସତ୍ତାସତ୍ତେ ପଦାର୍ଥାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ସର୍ଵଦୈଵ ହି । ମହାବାହୋ ସମ୍ଭଵତସ୍ ସର୍ଵଶକ୍ତୌ ଵିଭୌ ସତି
ହେ ବଳଶାଳୀ, ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିତ୍ୱ ସବୁବେଳେ ସେଇ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ହିଁ ହୁଏ।
ପଶ୍ଯ ଭାଵନଯା ପ୍ରାପ୍ତଂ ମନସା ପାଦ୍ମଜଂ ଵପୁଃ । ତସ୍ମାତ୍ ତତ୍କଲନଂ ରାମ ସର୍ଵଶକ୍ତିଯୁତଂ ଵିଦୁଃ
ମନ ଯେପରି ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ପଦ୍ମରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଦେହକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସେହିପରି, ହେ ରାମ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ସହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣ।