ତତସ୍ ତାଦୃଗ୍ଗୁଣଗଣଂ ମନୋ ଭାଵଯତି କ୍ଷଣାତ୍ । ସ୍ଵରୂପଂ ଗନ୍ଧଵତ୍ ସ୍ଥୂଲଂ ଯେନୋଦେଷ୍ଯତି ମେଦିନୀ
ତାପରେ, ଏପରି ଗୁଣ ସହିତ ମନ ତୁରନ୍ତ ଗନ୍ଧ ଥିବା ଏକ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ରୂପକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ତିକା ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ଅଥେଦଂ ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରଵେଷ୍ଟିତଂ ତନୁତାଂ ଜହତ୍ । ଵପୁର୍ ଵହ୍ନିକଣାକାରଂ ସ୍ଫୁରିତଂ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ପଶ୍ଯତି
ଏହା ପରେ, ଏହି ଦେହ ଭୂତର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଏହାର ସୂକ୍ଷ୍ମତାକୁ ଛାଡି ଦେଇଥାଏ; ଜଣେ ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ ଅଗ୍ନିର ଚିଙ୍ଗା ଭଳି ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆକୃତିକୁ ଦେଖିପାରିଥାଏ।
ଅହଙ୍କାରକଲାଯୁକ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧିଜୀଵସମନ୍ଵିତମ୍ । ତତ୍ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ଭୂତହୃତ୍ପଦ୍ମଷଟ୍ପଦଃ
ଏହି ଦେହ ଅହଂକାରର ଶକ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଜୀବ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥାଏ; ଏହାକୁ 'ଅଷ୍ଟପୁର୍ୟା' ମନେ କରାଯାଏ, ଯାହା ଭୂତର ହୃଦୟର ପଦ୍ମରେ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଭଳି ବସିଥାଏ।
ତସ୍ମିଂସ୍ ତତ୍ ତୀଵ୍ରସଂଵେଗାଦ୍ ଭାଵଯଦ୍ ଭାସୁରଂ ଵପୁଃ । ସ୍ଥୂଲତାଂ ଏତି ପାକେନ ମନୋ ଭଵ୍ଯଫଲଂ ଯଥା
ସେଠାରେ, ତୀବ୍ର ଚେଷ୍ଟାରେ ମନ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେହକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ପକ୍କା ହେବା ସହିତ ଏହା ଦେହର ଗାଢ଼ତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେପରି ଭାଗ୍ୟର ଫଳ ପକିଯାଏ।
ମୂଷାସ୍ଥଦ୍ରୁତହେମାଭଂ ସ୍ଫୁରିତଂ ଵିମଲାମ୍ବରେ । ସନ୍ନିଵେଶମ୍ ଅଥାଦତ୍ତେ ତତ୍ ତେଜସ୍ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଭାଵତଃ
ସ୍ୱଚ୍ଛ ଆକାଶରେ, ମୂଷାରୁ ଗଳିଥିବା ସୁନା ଭଳି ଏହି ତେଜ ଚମକିଉଠେ; ଏହି ତେଜ ନିଜର ସ୍ୱଭାବରେ ନିଜ ଆକୃତିକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ।
ତସ୍ମିନ୍ ସ୍ଵସନ୍ନିଵେଶେ ଽଥ ତେଜଃପୁଞ୍ଜମଯେ ମନଃ । ଭଜତେ ଭାଵନାଂ ସ୍ଫାରେ ନିଶ୍ଚିତାମ୍ ଆତତାଂ ସ୍ଵତଃ
ସେଇ ନିଜ ଆଶ୍ରୟରେ, ଏହି ମନ ଯାହା ଜ୍ୟୋତିର ରାଶିରେ ଗଠିତ, ସ୍ଵତଃସ୍ଫୁର୍ତି ଏକ ଦୃଢ଼ ଓ ବିସ୍ତୃତ କଳ୍ପନାକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଶିରଃପୀଠମଯୀମ୍ ଅଧଃ ପାଦମଯୀଂ ତଥା । ପାର୍ଶ୍ଵଯୋର୍ ହସ୍ତସଂସ୍ଥାନାଂ ମଧ୍ଯେ ଚୋଦରଧର୍ମିଣୀଂ
ଉପରେ ମନ ମୁଣ୍ଡ ଭଳି ଏକ ଆସନ ତିଆରି କରେ; ତଳେ ପାଦ ଭଳି ଏକ ଆଧାର; ଦୁଇପାର୍ଶ୍ୱରେ ହାତର ବ୍ୟବସ୍ଥା; ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ଉଦରର ଗୁଣ ରହିଥାଏ।
ପ୍ରକଟାଵଯଵୋ ବାଲୋ ଜ୍ଵାଲାଜାଲାମଲାକୃତିଃ । ମନୋରଥଵଶୋପାତ୍ତଵପୁସ୍ ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଅସାଵ୍ ଅଥ
ସେଠାରେ ଏକ ଶିଶୁ ପ୍ରକଟ ଅଙ୍ଗସହିତ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ ଅଗ୍ନିର ଝୁଡ଼ି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଶିଶୁ ମନର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଦେହ ଧାରଣ କରି ସେଠାରେ ଉଭା ରହିଛି।
ଏଵଂ ସ୍ଵଵାସନାଵେଶାତ୍ କଲ୍ପିତାଙ୍ଗଂ ମନୋ ମୁନେଃ । ନଯତ୍ଯ୍ ଉପଚଯଂ ଦେହଂ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଭାଵମ୍ ଋତୁର୍ ଯଥା
ଏଭଳି ନିଜ ଆଶା ଶକ୍ତିରେ, ମୁନିର ମନ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ କଳ୍ପନା କରି, ନିଜ ଦେହର ବୃଦ୍ଧି କରେ, ଯେପରି ଋତୁ ନିଜ ଗୁଣ ଦେଖାଏ।
କାଲେନ ସ୍ଫୁଟତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅମଲଵିଗ୍ରହଃ । ବୁଦ୍ଧିସତ୍ତ୍ଵବଲୋତ୍ସାହଵିଜ୍ଞାନୈଶ୍ଵର୍ଯସଂସ୍ଥିତଃ
ସମୟ କ୍ରମେ, ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିର୍ମଳ ଆକାର ଧାରଣ କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ବୁଦ୍ଧି, ପବିତ୍ରତା, ଶକ୍ତି, ଉତ୍ସାହ, ବିବେକ ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା ଥାଏ।
ସ ଏଷ ଭଗଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ସର୍ଵଲୋକାଧିନାଯକଃ । ଦ୍ରଵତ୍କନକସଙ୍କାଶଃ ପରମାକାଶସମ୍ଭଵଃ
ସେଇ ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଲୋକର ନାୟକ, ଗଳିଥିବା ସୁନା ପରି ଉଜ୍ୱଳ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଅଥାସୌ ପରମାକାଶେ ତିଷ୍ଠନ୍ ପରମରୂପଵାନ୍ । କଲ୍ପଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୋ ଗେହମ୍ ଆତ୍ମସ୍ଥଶ୍ ଚିତ୍ତଲୀଲଯା
ପରମ ଆକାଶରେ ବସି, ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଆକାର ଧାରଣ କରି, ନିଜ ମନର ଖେଳରେ ନିଜ ଘର ସୃଷ୍ଟି କରେ ଓ ନିଜେ ମଧ୍ୟେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।
କଦାଚିତ୍ କେଵଲଂ ଵ୍ଯୋମ ପରମଂ ପାରଵର୍ଜିତମ୍ । ଅନାଦିମଧ୍ଯପର୍ଯନ୍ତଂ କଦାଚିଦ୍ ଅମଲଂ ପଯଃ
କେବେ କେବେ ସେ କେବଳ ଶୁନ୍ୟ ଆକାଶ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଭିନ୍ନତାହୀନ; ଆଉ କେବେ କେବେ ଏହା ନିର୍ମଳ ଜଳ, ଯାହାର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ।
କଦାଚିତ୍ କଲ୍ପକାଲାଗ୍ନିଜ୍ଵାଲାଭାସୁରମଣ୍ଡିତମ୍ । କଦାଚିତ୍ କାନନଂ କାନ୍ତଂ ନାଭୀକମଲକୁଟ୍ମଲମ୍
କେବେ କେବେ ଏହା କଳ୍ପାନ୍ତର ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକରେ ଶୋଭିତ, କେବେ କେବେ ସୁନ୍ଦର ଜଙ୍ଗଲ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ କେବେ ନାଭିର ପଦ୍ମକୁଡ଼ିର ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କଳି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଅନ୍ଯାନ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯାନ୍ଯ୍ ଅନେକାନି ପ୍ରତିଜନ୍ମାଵଧି ପ୍ରଭୁଃ । କଲ୍ପଯତ୍ଯ୍ ଆସନାନ୍ଯ୍ ଏଷ ନାନାରୂପାଣି ହେଲଯା
ଏହି ସ୍ୱାମୀ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ସହଜରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆସନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଅନେକ ଆସନ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ତତ୍ରେଦମ୍ପ୍ରଥମତ୍ଵେନ ଯଦୈଷ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦାତ୍ । ଅଵତୀର୍ଣସ୍ ତଦା ଜ୍ଞାନାତ୍ ତସ୍ଯୈଵ ସୁସମସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅବତରଣ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ନିଜ ଦେହକୁ ଭଲ ଭାବରେ ଗଠିତ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ଗର୍ଭନିଦ୍ରାଵ୍ଯପଗମେ ଵପୁଃ ପଶ୍ଯତି ଭାସୁରମ୍ । ପ୍ରାଣାପାନପ୍ରଵାହାଢ୍ଯଂ ଦ୍ରଵ୍ଯୈର୍ ଏଵ ଵିନିର୍ମିତମ୍
ଗର୍ଭ ନିଦ୍ରା ଶେଷ ହେଲେ, ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ର ଧାରା ରହିଛି, ଏହି ଦେହ କେବଳ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି।
ରୋମକୋଟିଭିର୍ ଆକୀର୍ଣଂ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦ୍ଦଶନାନ୍ଵିତମ୍ । ତ୍ରିସ୍ଥୂଣଂ ପଞ୍ଚଦୈଵତ୍ଯମ୍ ଅଧଶ୍ଚରଣଲାଞ୍ଛିତମ୍
ଏହି ଦେହଟି ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ ରୋମରେ ଢାକାଯାଇଛି, ବତିସଟି ଦାନ୍ତ ରହିଛି, ତିନୋଟି ଆଧାର ଉପରେ ଦଢ଼ିଆଛି, ପନ୍ଦରଟି ଦେବତା ରହିଛନ୍ତି, ତଳେ ପାଦତଳ ଚିହ୍ନ ଅଛି।
ପଞ୍ଚଭାଗଂ ନଵଦ୍ଵାରଂ ତ୍ଵଗ୍ଲେପମସୃଣାଙ୍ଗକମ୍ । ଯୁକ୍ତମ୍ ଅଙ୍ଗୁଲିଵିଂଶତ୍ଯା ନଖଵିଂଶତିଲାଞ୍ଛିତମ୍
ଏହି ଦେହ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ନଅଟି ଦ୍ୱାର ଅଛି, ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ମୃଦୁ ଏବଂ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଯାଇଛି, କୁଳି ଶୁଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ, ଏହାର କୁଡ଼ିଟି ଆଙ୍ଗୁଠି ଓ କୁଡ଼ିଟି ନଖ ରହିଛି।
ଦ୍ଵିବାହୁଂ ଦ୍ଵିସ୍ତନଂ ଦ୍ଵ୍ଯକ୍ଷଂ ବହ୍ଵକ୍ଷଭୁଜମ୍ ଏଵ ଵା । ନୀଡଂ ଚିତ୍ତଵିହଙ୍ଗସ୍ଯ ବିଲଂ ମନ୍ମଥଭୋଗିନଃ
ଏହି ଦେହରେ ଦୁଇଟି ବାହୁ, ଦୁଇଟି ସ୍ତନ, ଦୁଇଟି ଆଖି ଅଛି, କେବେ କେବେ ବହୁ ଗୋଡ଼ ଓ ବାହୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ମନପକ୍ଷୀର ଘର, ଆଶା-ତରୁଣ ସର୍ପର ଗୁହା।
ତୃଷ୍ଣାପିଶାଚ୍ଯା ନିଲଯଂ ଜୀଵକେସରିକନ୍ଦରମ୍ । ଅଭିମାନଗଜାଲାନମ୍ ଆନନାମ୍ଭୋଜଶୋଭିତମ୍
ଏହି ଦେହ ତୃଷ୍ଣା ରାକ୍ଷସୀର ନିବାସ, ଜୀବ ନାମକ ସିଂହର ଗୁହା, ଅଭିମାନ ହାତୀର ଅଡ଼ା, ଏବଂ ମୁହଁର ପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ଅଵଲୋକ୍ଯ ଵପୁର୍ ବ୍ରହ୍ମା କାନ୍ତମ୍ ଆତ୍ମୀଯମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ । ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଭଗଵାଂସ୍ ତ୍ରିକାଲାମଲଦର୍ଶନଃ
ସେ ନିଜର ଦୀପ୍ତିମୟ ଏବଂ ସ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପକୁ ଦେଖି, ତିନି କାଳରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଅସ୍ମିନ୍ନ୍ ଆକାଶକୁହରେ ତତେ ମଦୁପଲାଞ୍ଛିତେ । ଅଦୃଷ୍ଟାପାରପର୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରଥମଂ କିମ୍ ଅଭୂଦ୍ ଇତି
ଏହି ଆକାଶର ଗୁହାରେ, ମଧୁର ଶୋଭା ଥିବା ଏହି ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଯାହାର କେହି ସୀମା ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ପ୍ରଥମେ କଣ ଥିଲା — ଏହି ଭାବରେ ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଇତି ଚିନ୍ତିତଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ସଦ୍ଯୋଜାତୋ ଽମଲାତ୍ମଦୃକ୍ । ଅପଶ୍ଯତ୍ ସର୍ଗଵୃନ୍ଦାନି ସମତୀତାନ୍ଯ୍ ଅନେକଶଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ନୂତନ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ଅନେକ ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିଗୁଡିକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଏବେ ପରିଗତ ହୋଇଯାଇଛି।
ଅଥ ସସ୍ମାର ସକଲାନ୍ ସ ସଧର୍ମଗୁଣକ୍ରମାନ୍ । ଵସନ୍ତଃ କୁସୁମାନୀଵ ଵେଦାନ୍ ଵାଙ୍ମଯସଂଯୁତାନ୍
ତାପରେ ସେ ସମସ୍ତ ବେଦଗୁଡିକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ତାହାର ନିୟମ ଓ ଗୁଣଗୁଡିକ ସହିତ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଫୁଲ ମନେ ପକାଯାଏ; ଏହି ବେଦଗୁଡିକ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଅର୍ଥ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ଅଛି।
ଲୀଲଯା କଲ୍ପଯାମ୍ ଆସ ଚିତ୍ରାସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପଜାଃ ପ୍ରଜାଃ । ନାନାଚାରସମାରମ୍ଭା ଗନ୍ଧର୍ଵୋ ନଗରଂ ଯଥା
ସେ ସହଜରେ ନିଜ ଚିନ୍ତାରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଜଣସମୂହ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଚଳନା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଥିଲେ, ଯେପରି ଗାନ୍ଧର୍ବ ଏକ ନଗର ଗଢ଼ିଥାଏ।
ତାସାଂ ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗାର୍ଥଂ ଧର୍ମକାମାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ । ଅନନ୍ତାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ସମକଲ୍ପଯତ୍
ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ ଓ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ପୂରଣ ପାଇଁ, ସେ ଅସଂଖ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା କଲେ।
ସୃଷ୍ଟିର୍ ଏଵମ୍ ଇଯଂ ରାମ ସର୍ଗେ ଽସ୍ମିନ୍ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଗତା । ଵିରିଞ୍ଚରୂପାନ୍ ମନସଃ ପୁଷ୍ପଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ମଧୋର୍ ଇଵ
ହେ ରାମ, ଏହିପରି ଭାବରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଏହି ଚକ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇଛି, ଯେପରି ମନରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା ଫୁଲର ଶୋଭା ବସନ୍ତରେ ରହିଥାଏ।
ଵିଵିଧଵିରଚନୈଃ କ୍ରିଯାଵିଲାସୈଃ କମଲଜରୂପଧରେଣ ଚେତସୈଵ । ରଘୁସୁତ ପରିକଲ୍ପନେନ ନୀତା ସ୍ଥିତିମ୍ ଅତୁଲାଂ ଜଗତୀହ ସର୍ଗଲକ୍ଷ୍ମୀଃ
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଠନ ଓ କ୍ରିୟାର ଖେଳ ଦ୍ୱାରା, ପଦ୍ମଯୋନି ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିବା ମନ ଦ୍ୱାରା, ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟିର ମହିମା ଅତୁଳନୀୟ ଭାବେ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି।
ଏଵଂସମ୍ପନ୍ନମ୍ ଏଵୈତନ୍ ନକିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ସଂସ୍ଥିତମ୍ । ଶୂନ୍ଯମ୍ ଏଵ ନଭୋମାତ୍ରଂ ମନୋଵିଲସିତଂ ପରମ୍
ଏହିପରି ଯେତେବେଳେ ସବୁ କାମ ସଫଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ ରହିନଥାଏ; କେବଳ ଆକାଶ ପରି ଶୂନ୍ୟତା ଓ ମନର ଅଦ୍ଭୁତ ଖେଳ ମାତ୍ର ରହିଯାଏ।