ତତ୍ସଙ୍କଲ୍ପକ୍ରମେଣୈଵ ତତସ୍ ସ୍ଥିତିମ୍ ଉପାଗତା । ଇଯଂ ସୃଷ୍ଟିର୍ ଅପର୍ଯନ୍ତା ମାଯେଵ ଘନମାଯଯା
ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ, ଏହି ଅନନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଏହା ଏକ ମହା ମାୟାବୀଙ୍କ ମାୟା ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ଜୀଵୋ ମନଃପଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵୈରିଞ୍ଚପଦମ୍ ଆଗତଃ । ଯଥା ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ ତଥା ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରେଣ ଵଦାଶୁ ମେ
ଜୀବ ମନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥାଏ; ବ୍ରହ୍ମା ଯେପରି, ସେପରି ସମସ୍ତ କରେ—ଏହାକୁ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୀଘ୍ର କହ।
ବ୍ରାହ୍ମଂ ଶୃଣୁ ମହାବାହୋ ଶରୀରଗ୍ରହଣେ କ୍ରମମ୍ । ନିଦର୍ଶନେନ ତେନୈଵ ଜାଗତୀଂ ଜ୍ଞାସ୍ଯସି ସ୍ଥିତିମ୍
ହେ ମହାବାହୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦେହ ଧାରଣ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶୁଣ; ଏହି ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସାଂସାରିକ ଅବସ୍ଥା ବୁଝିପାରିବ।
ଦିକ୍କାଲାଦ୍ଯନଵଚ୍ଛିନ୍ନମ୍ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵଶକ୍ତିତଃ । ଲୀଲଯୈଵ ଯଦ୍ ଆଦତ୍ତେ ଦିକ୍କାଲକଲିତଂ ଵପୁଃ
ଦିଗ୍, କାଳ ଓ ଏହାଦି ଦ୍ୱାରା ଅସୀମ ଯେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଖେଳ କରିବା ପାଇଁ, ଦିଗ୍ ଓ କାଳ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ଏକ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ତଦ୍ ଏତଜ୍ ଜୀଵପର୍ଯାଯଂ ଵାସନାଵେଶତତ୍ପରଂ । ମନସ୍ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ଲୋଲଂ କଲନାକଲନୋନ୍ମୁଖମ୍
ଏହି ଯେ ଜୀବ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଯେଉଁଥିରେ ବାସନା ଗଭୀର ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେଇ ଅସ୍ଥିର ମନ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା କେବେ କେବେ ଭାବନା କରେ, କେବେ କେବେ ଭାବନା ରହିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ।
କଲଯନ୍ତୀ ମନଶ୍ଶକ୍ତିର୍ ଆଦୌ ଭାଵଯତି କ୍ଷଣାତ୍ । ଆକାଶଭାଵନାମ୍ ଅଚ୍ଛାଂ ଶବ୍ଦବୀଜରସୋନ୍ମୁଖୀମ୍
ମନର ଶକ୍ତି ଆରମ୍ଭରେ ଏକ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ଭାବକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହାର ମୂଳରେ ଶବ୍ଦ ରହିଛି।
ତତସ୍ ତଦ୍ଘନତାଂ ଯାତଂ ଘନସ୍ପନ୍ଦଂ କ୍ରମାନ୍ ମନଃ । ଭାଵଯତ୍ଯ୍ ଅନିଲସ୍ପନ୍ଦଂ ସ୍ପର୍ଶବୀଜରସୋନ୍ମୁଖମ୍
ତାପରେ, ଏହି ଆକାଶ ଦ୍ରୁତେ ଘନ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ମନ ଦେଖେଇଥାଏ ଏହାର ଘନତାର କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ପରେ ଏହି ଘନତା ହେଉଛି ବାୟୁର ସ୍ପନ୍ଦନ, ଯାହାର ମୂଳରେ ସ୍ପର୍ଶ ଅଛି।
ତାଭ୍ଯାମ୍ ଆକାଶଵାତାଭ୍ଯାମ୍ ଆମୃଷ୍ଟାଭ୍ଯାଂ ମନୋଦୃଶା । ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶସ୍ଵରୂପାଭ୍ଯାଂ ସଙ୍ଘର୍ଷାଜ୍ ଜନ୍ଯତେ ଽନଲଃ
ଆକାଶ ଓ ବାୟୁ, ମନରେ ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଭାବେ ଅନୁଭବ ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କର ମିଶ୍ରଣ ଓ ଘଷଣ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ମନସ୍ ତଦ୍ଘନତାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତତୋ ଭାଵଯତି କ୍ଷଣାତ୍ । ପ୍ରାକାଶ୍ଯମ୍ ଅମଲାଲୋକମ୍ ଆଲୋକସ୍ ତେନ ଵର୍ଧତେ
ମନ ଯେତେବେଳେ ଘନତା ପାଏ, ସେହି କ୍ଷଣରେ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ, ପ୍ରକାଶମୟ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହା ପରେ ପରେ ବଢ଼ି ଯାଏ।
ମନସ୍ ତାଦୃଗ୍ଗୁଣଗଣଂ ରସତନ୍ମାତ୍ରଵେଦନମ୍ । କ୍ଷଣାଚ୍ ଚିନୋତ୍ଯ୍ ଅପାଂ ଶୈତ୍ଯଂ ଜଲସଂଵିତ୍ ତତୋ ଭଵେତ୍
ଏପରି ଗୁଣ ଓ ରସ ଅନୁଭୂତି ସହିତ ମନ ତୁରନ୍ତ ପାଣିର ଶୀତଳତାକୁ ଧରିପାରେ; ଏହିପରି ଭାବନାରୁ ପାଣିର ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତତସ୍ ତାଦୃଗ୍ଗୁଣଗଣଂ ମନୋ ଭାଵଯତି କ୍ଷଣାତ୍ । ସ୍ଵରୂପଂ ଗନ୍ଧଵତ୍ ସ୍ଥୂଲଂ ଯେନୋଦେଷ୍ଯତି ମେଦିନୀ
ତାପରେ, ଏପରି ଗୁଣ ସହିତ ମନ ତୁରନ୍ତ ଗନ୍ଧ ଥିବା ଏକ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ରୂପକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ତିକା ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ଅଥେଦଂ ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରଵେଷ୍ଟିତଂ ତନୁତାଂ ଜହତ୍ । ଵପୁର୍ ଵହ୍ନିକଣାକାରଂ ସ୍ଫୁରିତଂ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ପଶ୍ଯତି
ଏହା ପରେ, ଏହି ଦେହ ଭୂତର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଏହାର ସୂକ୍ଷ୍ମତାକୁ ଛାଡି ଦେଇଥାଏ; ଜଣେ ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ ଅଗ୍ନିର ଚିଙ୍ଗା ଭଳି ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆକୃତିକୁ ଦେଖିପାରିଥାଏ।
ଅହଙ୍କାରକଲାଯୁକ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧିଜୀଵସମନ୍ଵିତମ୍ । ତତ୍ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ଭୂତହୃତ୍ପଦ୍ମଷଟ୍ପଦଃ
ଏହି ଦେହ ଅହଂକାରର ଶକ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଜୀବ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥାଏ; ଏହାକୁ 'ଅଷ୍ଟପୁର୍ୟା' ମନେ କରାଯାଏ, ଯାହା ଭୂତର ହୃଦୟର ପଦ୍ମରେ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଭଳି ବସିଥାଏ।
ତସ୍ମିଂସ୍ ତତ୍ ତୀଵ୍ରସଂଵେଗାଦ୍ ଭାଵଯଦ୍ ଭାସୁରଂ ଵପୁଃ । ସ୍ଥୂଲତାଂ ଏତି ପାକେନ ମନୋ ଭଵ୍ଯଫଲଂ ଯଥା
ସେଠାରେ, ତୀବ୍ର ଚେଷ୍ଟାରେ ମନ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେହକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ପକ୍କା ହେବା ସହିତ ଏହା ଦେହର ଗାଢ଼ତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେପରି ଭାଗ୍ୟର ଫଳ ପକିଯାଏ।
ମୂଷାସ୍ଥଦ୍ରୁତହେମାଭଂ ସ୍ଫୁରିତଂ ଵିମଲାମ୍ବରେ । ସନ୍ନିଵେଶମ୍ ଅଥାଦତ୍ତେ ତତ୍ ତେଜସ୍ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଭାଵତଃ
ସ୍ୱଚ୍ଛ ଆକାଶରେ, ମୂଷାରୁ ଗଳିଥିବା ସୁନା ଭଳି ଏହି ତେଜ ଚମକିଉଠେ; ଏହି ତେଜ ନିଜର ସ୍ୱଭାବରେ ନିଜ ଆକୃତିକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ।
ତସ୍ମିନ୍ ସ୍ଵସନ୍ନିଵେଶେ ଽଥ ତେଜଃପୁଞ୍ଜମଯେ ମନଃ । ଭଜତେ ଭାଵନାଂ ସ୍ଫାରେ ନିଶ୍ଚିତାମ୍ ଆତତାଂ ସ୍ଵତଃ
ସେଇ ନିଜ ଆଶ୍ରୟରେ, ଏହି ମନ ଯାହା ଜ୍ୟୋତିର ରାଶିରେ ଗଠିତ, ସ୍ଵତଃସ୍ଫୁର୍ତି ଏକ ଦୃଢ଼ ଓ ବିସ୍ତୃତ କଳ୍ପନାକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଶିରଃପୀଠମଯୀମ୍ ଅଧଃ ପାଦମଯୀଂ ତଥା । ପାର୍ଶ୍ଵଯୋର୍ ହସ୍ତସଂସ୍ଥାନାଂ ମଧ୍ଯେ ଚୋଦରଧର୍ମିଣୀଂ
ଉପରେ ମନ ମୁଣ୍ଡ ଭଳି ଏକ ଆସନ ତିଆରି କରେ; ତଳେ ପାଦ ଭଳି ଏକ ଆଧାର; ଦୁଇପାର୍ଶ୍ୱରେ ହାତର ବ୍ୟବସ୍ଥା; ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ଉଦରର ଗୁଣ ରହିଥାଏ।
ପ୍ରକଟାଵଯଵୋ ବାଲୋ ଜ୍ଵାଲାଜାଲାମଲାକୃତିଃ । ମନୋରଥଵଶୋପାତ୍ତଵପୁସ୍ ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଅସାଵ୍ ଅଥ
ସେଠାରେ ଏକ ଶିଶୁ ପ୍ରକଟ ଅଙ୍ଗସହିତ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ ଅଗ୍ନିର ଝୁଡ଼ି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଶିଶୁ ମନର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଦେହ ଧାରଣ କରି ସେଠାରେ ଉଭା ରହିଛି।
ଏଵଂ ସ୍ଵଵାସନାଵେଶାତ୍ କଲ୍ପିତାଙ୍ଗଂ ମନୋ ମୁନେଃ । ନଯତ୍ଯ୍ ଉପଚଯଂ ଦେହଂ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଭାଵମ୍ ଋତୁର୍ ଯଥା
ଏଭଳି ନିଜ ଆଶା ଶକ୍ତିରେ, ମୁନିର ମନ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ କଳ୍ପନା କରି, ନିଜ ଦେହର ବୃଦ୍ଧି କରେ, ଯେପରି ଋତୁ ନିଜ ଗୁଣ ଦେଖାଏ।
କାଲେନ ସ୍ଫୁଟତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅମଲଵିଗ୍ରହଃ । ବୁଦ୍ଧିସତ୍ତ୍ଵବଲୋତ୍ସାହଵିଜ୍ଞାନୈଶ୍ଵର୍ଯସଂସ୍ଥିତଃ
ସମୟ କ୍ରମେ, ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିର୍ମଳ ଆକାର ଧାରଣ କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ବୁଦ୍ଧି, ପବିତ୍ରତା, ଶକ୍ତି, ଉତ୍ସାହ, ବିବେକ ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା ଥାଏ।
ସ ଏଷ ଭଗଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ସର୍ଵଲୋକାଧିନାଯକଃ । ଦ୍ରଵତ୍କନକସଙ୍କାଶଃ ପରମାକାଶସମ୍ଭଵଃ
ସେଇ ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଲୋକର ନାୟକ, ଗଳିଥିବା ସୁନା ପରି ଉଜ୍ୱଳ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଅଥାସୌ ପରମାକାଶେ ତିଷ୍ଠନ୍ ପରମରୂପଵାନ୍ । କଲ୍ପଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୋ ଗେହମ୍ ଆତ୍ମସ୍ଥଶ୍ ଚିତ୍ତଲୀଲଯା
ପରମ ଆକାଶରେ ବସି, ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଆକାର ଧାରଣ କରି, ନିଜ ମନର ଖେଳରେ ନିଜ ଘର ସୃଷ୍ଟି କରେ ଓ ନିଜେ ମଧ୍ୟେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।
କଦାଚିତ୍ କେଵଲଂ ଵ୍ଯୋମ ପରମଂ ପାରଵର୍ଜିତମ୍ । ଅନାଦିମଧ୍ଯପର୍ଯନ୍ତଂ କଦାଚିଦ୍ ଅମଲଂ ପଯଃ
କେବେ କେବେ ସେ କେବଳ ଶୁନ୍ୟ ଆକାଶ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଭିନ୍ନତାହୀନ; ଆଉ କେବେ କେବେ ଏହା ନିର୍ମଳ ଜଳ, ଯାହାର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ।
କଦାଚିତ୍ କଲ୍ପକାଲାଗ୍ନିଜ୍ଵାଲାଭାସୁରମଣ୍ଡିତମ୍ । କଦାଚିତ୍ କାନନଂ କାନ୍ତଂ ନାଭୀକମଲକୁଟ୍ମଲମ୍
କେବେ କେବେ ଏହା କଳ୍ପାନ୍ତର ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକରେ ଶୋଭିତ, କେବେ କେବେ ସୁନ୍ଦର ଜଙ୍ଗଲ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ କେବେ ନାଭିର ପଦ୍ମକୁଡ଼ିର ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କଳି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଅନ୍ଯାନ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯାନ୍ଯ୍ ଅନେକାନି ପ୍ରତିଜନ୍ମାଵଧି ପ୍ରଭୁଃ । କଲ୍ପଯତ୍ଯ୍ ଆସନାନ୍ଯ୍ ଏଷ ନାନାରୂପାଣି ହେଲଯା
ଏହି ସ୍ୱାମୀ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ସହଜରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆସନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଅନେକ ଆସନ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ତତ୍ରେଦମ୍ପ୍ରଥମତ୍ଵେନ ଯଦୈଷ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦାତ୍ । ଅଵତୀର୍ଣସ୍ ତଦା ଜ୍ଞାନାତ୍ ତସ୍ଯୈଵ ସୁସମସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅବତରଣ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ନିଜ ଦେହକୁ ଭଲ ଭାବରେ ଗଠିତ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ଗର୍ଭନିଦ୍ରାଵ୍ଯପଗମେ ଵପୁଃ ପଶ୍ଯତି ଭାସୁରମ୍ । ପ୍ରାଣାପାନପ୍ରଵାହାଢ୍ଯଂ ଦ୍ରଵ୍ଯୈର୍ ଏଵ ଵିନିର୍ମିତମ୍
ଗର୍ଭ ନିଦ୍ରା ଶେଷ ହେଲେ, ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ର ଧାରା ରହିଛି, ଏହି ଦେହ କେବଳ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି।
ରୋମକୋଟିଭିର୍ ଆକୀର୍ଣଂ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦ୍ଦଶନାନ୍ଵିତମ୍ । ତ୍ରିସ୍ଥୂଣଂ ପଞ୍ଚଦୈଵତ୍ଯମ୍ ଅଧଶ୍ଚରଣଲାଞ୍ଛିତମ୍
ଏହି ଦେହଟି ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ ରୋମରେ ଢାକାଯାଇଛି, ବତିସଟି ଦାନ୍ତ ରହିଛି, ତିନୋଟି ଆଧାର ଉପରେ ଦଢ଼ିଆଛି, ପନ୍ଦରଟି ଦେବତା ରହିଛନ୍ତି, ତଳେ ପାଦତଳ ଚିହ୍ନ ଅଛି।
ପଞ୍ଚଭାଗଂ ନଵଦ୍ଵାରଂ ତ୍ଵଗ୍ଲେପମସୃଣାଙ୍ଗକମ୍ । ଯୁକ୍ତମ୍ ଅଙ୍ଗୁଲିଵିଂଶତ୍ଯା ନଖଵିଂଶତିଲାଞ୍ଛିତମ୍
ଏହି ଦେହ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ନଅଟି ଦ୍ୱାର ଅଛି, ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ମୃଦୁ ଏବଂ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଯାଇଛି, କୁଳି ଶୁଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ, ଏହାର କୁଡ଼ିଟି ଆଙ୍ଗୁଠି ଓ କୁଡ଼ିଟି ନଖ ରହିଛି।
ଦ୍ଵିବାହୁଂ ଦ୍ଵିସ୍ତନଂ ଦ୍ଵ୍ଯକ୍ଷଂ ବହ୍ଵକ୍ଷଭୁଜମ୍ ଏଵ ଵା । ନୀଡଂ ଚିତ୍ତଵିହଙ୍ଗସ୍ଯ ବିଲଂ ମନ୍ମଥଭୋଗିନଃ
ଏହି ଦେହରେ ଦୁଇଟି ବାହୁ, ଦୁଇଟି ସ୍ତନ, ଦୁଇଟି ଆଖି ଅଛି, କେବେ କେବେ ବହୁ ଗୋଡ଼ ଓ ବାହୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ମନପକ୍ଷୀର ଘର, ଆଶା-ତରୁଣ ସର୍ପର ଗୁହା।