ଦୀର୍ଘସ୍ଵପ୍ନୋ ହ୍ଯ୍ ଅଯଂ ରାମ ମିଥ୍ଯୈଵାନଘ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଵିଭ୍ରମାକାରୋ ଭ୍ରମାର୍ତଭ୍ରାନ୍ତଶୈଲଵତ୍
ହେ ରାମ, ଏହା ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି, ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି, ହେ ନିର୍ମଳ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାର ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ଭ୍ରମିତ ମନେ ପାହାଡ଼ ଅଲଗା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରଶାନ୍ତାଜ୍ଞାନନିଦ୍ରସ୍ ସନ୍ ନୂନଂ ଗଲିତଭାଵନଃ । ପ୍ରବୁଦ୍ଧଚେତାସ୍ ସଂସାରସ୍ଵପ୍ନଂ ପଶ୍ଯନ୍ ନ ପଶ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ଅଜ୍ଞାନର ନିଦ୍ରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧାରଣା ଖସିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଜାଗ୍ରତ ମନ ଥିବା ଲୋକେ ସଂସାରର ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାହାକୁ ସତ୍ୟରୂପେ ଦେଖେନାହିଁ।
ସ୍ଵଭାଵକଲ୍ପିତୋ ରାମ ଜୀଵାନାଂ ସର୍ଵଦୈଵ ହି । ଆମୋକ୍ଷପଦସମ୍ପ୍ରାପ୍ତି ସଂସାରୋ ଽସ୍ତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୋ ଽନ୍ତରେ
ହେ ରାମ, ସଂସାର ଚକ୍ରଟି ନିଜର ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ସବୁଜଣଙ୍କ ଭିତରେ ସଦା ଅଛି, ମୁକ୍ତିର ଦଶା ପ୍ରାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଅନ୍ତରେ ରହିଥାଏ।
ସ୍ଵଭାଵକଲ୍ପିତୋ ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵସ୍ଯାସ୍ତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୋ ଽନ୍ତରେ । ଜୀଵସ୍ଯ ତରଲଃ କାଯ ଆଵର୍ତଃ ପଯସୋ ଯଥା
ସ୍ୱଭାବରେ ଯାହା ଉପଜିଥାଏ, ସେହି ଜିନିଷ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ସଦା ଅଛି; ଜୀବର ଶରୀର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର, ଜଳରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ।
ବୀଜେ ଯଥାଙ୍କୁରସ୍ ସ୍ଫାରଃ ପଲ୍ଲଵଶ୍ ଚାଙ୍କୁରେ ଯଥା । ପଲ୍ଲଵେ ଚ ଯଥା ପୁଷ୍ପଂ ପୁଷ୍ପକୋଶେ ଫଲଂ ଯଥା
ଯେପରି ଗଛବିଜରୁ ଅଂକୁର ଉପଜେ, ଅଂକୁରରୁ ପତ୍ର ଆସେ, ପତ୍ରରୁ ଫୁଲ ଫୁଟେ, ଏବଂ ଫୁଲର କୁଡ଼ିରୁ ଫଳ ହୁଏ, ସେହିପରି।
ଯତଶ୍ ଚ କଲ୍ପନାରୂପୋ ଦେହୋ ଽସ୍ତି ମନସୋ ଽନ୍ତରେ । ବହୀରୂପତଯା ରାମ ତତୋ ଽସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵେହ ସ ସ୍ଫୁଟଃ
ହେ ରାମ, ଯେପରିକି ଏହି ଶରୀର କେବଳ ମନର କଳ୍ପନା ଭିତରେ ଅଛି, ସେହିପରି ଏହା ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ଯ ଏଵ ପ୍ରତିଭାସୋ ଽସ୍ଯ ମନସଃ କିଲ ଜାଯତେ । ସ ଏଵାଶୁ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏତନ୍ ମୃତ୍ପିଣ୍ଡୋ ଘଟକୋ ଯଥା
ମନରେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେଇ ଦୃତ ଭାବେ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଯେପରିକି ମାଟିର ଗୋଟିଏ ଗୋଲା ଘଡ଼ା ହେଉଛି।
ପ୍ରତିଭାସତ ଏଵେଦଂ ମନସ୍ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରକମ୍ । ଜଗଦ୍ ରାଘଵ ନୋ ସତ୍ଯଂ ମୃଗତୃଷ୍ଣାଜଲଂ ଯଥା
ହେ ରାଘବ, ଏହି ସଂସାର କେବଳ ମନର କଳ୍ପନାର ପ୍ରତିଫଳନ, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ଜଳ ଭଳି।
ପ୍ରତିଭାସେନ ଚୈତେନ ଦେହୋ ଽଯଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ପୁରଃ । ଭୀତିଭ୍ରାନ୍ତେନ ବାଲେନ ଵେତାଲୋ ଽଗ୍ରଗତୋ ଯଥା
ଏହି ପ୍ରତିଭାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶରୀର ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରିକି ଡରରେ ଭ୍ରମିତ ଏକ ଶିଶୁ ଆଗରେ ଭୂତକୁ ଦେଖେ।
ଆଦିସର୍ଗେ ପୁରା କାଯପ୍ରତିଭାସୋ ଽସ୍ଯ ଚେତସଃ । ଯସ୍ ସ ଏଵ ଵିଭୁର୍ ବ୍ରହ୍ମା ପଦ୍ମକୋଶଗୃହେ ସ୍ଥିତଃ
ପ୍ରାଚୀନ ସୃଷ୍ଟିରେ, ତାଙ୍କର ମନରେ ପ୍ରଥମେ ଦେହର ଭାବନା ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା; ସେଇ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ବ୍ରହ୍ମା, ପଦ୍ମର ଗୁହାରେ ବସିଛନ୍ତି।
ତତ୍ସଙ୍କଲ୍ପକ୍ରମେଣୈଵ ତତସ୍ ସ୍ଥିତିମ୍ ଉପାଗତା । ଇଯଂ ସୃଷ୍ଟିର୍ ଅପର୍ଯନ୍ତା ମାଯେଵ ଘନମାଯଯା
ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ, ଏହି ଅନନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଏହା ଏକ ମହା ମାୟାବୀଙ୍କ ମାୟା ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ଜୀଵୋ ମନଃପଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵୈରିଞ୍ଚପଦମ୍ ଆଗତଃ । ଯଥା ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ ତଥା ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରେଣ ଵଦାଶୁ ମେ
ଜୀବ ମନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥାଏ; ବ୍ରହ୍ମା ଯେପରି, ସେପରି ସମସ୍ତ କରେ—ଏହାକୁ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୀଘ୍ର କହ।
ବ୍ରାହ୍ମଂ ଶୃଣୁ ମହାବାହୋ ଶରୀରଗ୍ରହଣେ କ୍ରମମ୍ । ନିଦର୍ଶନେନ ତେନୈଵ ଜାଗତୀଂ ଜ୍ଞାସ୍ଯସି ସ୍ଥିତିମ୍
ହେ ମହାବାହୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦେହ ଧାରଣ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶୁଣ; ଏହି ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସାଂସାରିକ ଅବସ୍ଥା ବୁଝିପାରିବ।
ଦିକ୍କାଲାଦ୍ଯନଵଚ୍ଛିନ୍ନମ୍ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵଶକ୍ତିତଃ । ଲୀଲଯୈଵ ଯଦ୍ ଆଦତ୍ତେ ଦିକ୍କାଲକଲିତଂ ଵପୁଃ
ଦିଗ୍, କାଳ ଓ ଏହାଦି ଦ୍ୱାରା ଅସୀମ ଯେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଖେଳ କରିବା ପାଇଁ, ଦିଗ୍ ଓ କାଳ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ଏକ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ତଦ୍ ଏତଜ୍ ଜୀଵପର୍ଯାଯଂ ଵାସନାଵେଶତତ୍ପରଂ । ମନସ୍ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ଲୋଲଂ କଲନାକଲନୋନ୍ମୁଖମ୍
ଏହି ଯେ ଜୀବ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଯେଉଁଥିରେ ବାସନା ଗଭୀର ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେଇ ଅସ୍ଥିର ମନ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା କେବେ କେବେ ଭାବନା କରେ, କେବେ କେବେ ଭାବନା ରହିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ।
କଲଯନ୍ତୀ ମନଶ୍ଶକ୍ତିର୍ ଆଦୌ ଭାଵଯତି କ୍ଷଣାତ୍ । ଆକାଶଭାଵନାମ୍ ଅଚ୍ଛାଂ ଶବ୍ଦବୀଜରସୋନ୍ମୁଖୀମ୍
ମନର ଶକ୍ତି ଆରମ୍ଭରେ ଏକ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ଭାବକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହାର ମୂଳରେ ଶବ୍ଦ ରହିଛି।
ତତସ୍ ତଦ୍ଘନତାଂ ଯାତଂ ଘନସ୍ପନ୍ଦଂ କ୍ରମାନ୍ ମନଃ । ଭାଵଯତ୍ଯ୍ ଅନିଲସ୍ପନ୍ଦଂ ସ୍ପର୍ଶବୀଜରସୋନ୍ମୁଖମ୍
ତାପରେ, ଏହି ଆକାଶ ଦ୍ରୁତେ ଘନ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ମନ ଦେଖେଇଥାଏ ଏହାର ଘନତାର କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ପରେ ଏହି ଘନତା ହେଉଛି ବାୟୁର ସ୍ପନ୍ଦନ, ଯାହାର ମୂଳରେ ସ୍ପର୍ଶ ଅଛି।
ତାଭ୍ଯାମ୍ ଆକାଶଵାତାଭ୍ଯାମ୍ ଆମୃଷ୍ଟାଭ୍ଯାଂ ମନୋଦୃଶା । ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶସ୍ଵରୂପାଭ୍ଯାଂ ସଙ୍ଘର୍ଷାଜ୍ ଜନ୍ଯତେ ଽନଲଃ
ଆକାଶ ଓ ବାୟୁ, ମନରେ ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଭାବେ ଅନୁଭବ ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କର ମିଶ୍ରଣ ଓ ଘଷଣ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ମନସ୍ ତଦ୍ଘନତାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତତୋ ଭାଵଯତି କ୍ଷଣାତ୍ । ପ୍ରାକାଶ୍ଯମ୍ ଅମଲାଲୋକମ୍ ଆଲୋକସ୍ ତେନ ଵର୍ଧତେ
ମନ ଯେତେବେଳେ ଘନତା ପାଏ, ସେହି କ୍ଷଣରେ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ, ପ୍ରକାଶମୟ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହା ପରେ ପରେ ବଢ଼ି ଯାଏ।
ମନସ୍ ତାଦୃଗ୍ଗୁଣଗଣଂ ରସତନ୍ମାତ୍ରଵେଦନମ୍ । କ୍ଷଣାଚ୍ ଚିନୋତ୍ଯ୍ ଅପାଂ ଶୈତ୍ଯଂ ଜଲସଂଵିତ୍ ତତୋ ଭଵେତ୍
ଏପରି ଗୁଣ ଓ ରସ ଅନୁଭୂତି ସହିତ ମନ ତୁରନ୍ତ ପାଣିର ଶୀତଳତାକୁ ଧରିପାରେ; ଏହିପରି ଭାବନାରୁ ପାଣିର ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତତସ୍ ତାଦୃଗ୍ଗୁଣଗଣଂ ମନୋ ଭାଵଯତି କ୍ଷଣାତ୍ । ସ୍ଵରୂପଂ ଗନ୍ଧଵତ୍ ସ୍ଥୂଲଂ ଯେନୋଦେଷ୍ଯତି ମେଦିନୀ
ତାପରେ, ଏପରି ଗୁଣ ସହିତ ମନ ତୁରନ୍ତ ଗନ୍ଧ ଥିବା ଏକ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ରୂପକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ତିକା ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ଅଥେଦଂ ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରଵେଷ୍ଟିତଂ ତନୁତାଂ ଜହତ୍ । ଵପୁର୍ ଵହ୍ନିକଣାକାରଂ ସ୍ଫୁରିତଂ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ପଶ୍ଯତି
ଏହା ପରେ, ଏହି ଦେହ ଭୂତର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଏହାର ସୂକ୍ଷ୍ମତାକୁ ଛାଡି ଦେଇଥାଏ; ଜଣେ ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ ଅଗ୍ନିର ଚିଙ୍ଗା ଭଳି ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆକୃତିକୁ ଦେଖିପାରିଥାଏ।
ଅହଙ୍କାରକଲାଯୁକ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧିଜୀଵସମନ୍ଵିତମ୍ । ତତ୍ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ଭୂତହୃତ୍ପଦ୍ମଷଟ୍ପଦଃ
ଏହି ଦେହ ଅହଂକାରର ଶକ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଜୀବ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥାଏ; ଏହାକୁ 'ଅଷ୍ଟପୁର୍ୟା' ମନେ କରାଯାଏ, ଯାହା ଭୂତର ହୃଦୟର ପଦ୍ମରେ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଭଳି ବସିଥାଏ।
ତସ୍ମିଂସ୍ ତତ୍ ତୀଵ୍ରସଂଵେଗାଦ୍ ଭାଵଯଦ୍ ଭାସୁରଂ ଵପୁଃ । ସ୍ଥୂଲତାଂ ଏତି ପାକେନ ମନୋ ଭଵ୍ଯଫଲଂ ଯଥା
ସେଠାରେ, ତୀବ୍ର ଚେଷ୍ଟାରେ ମନ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେହକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ପକ୍କା ହେବା ସହିତ ଏହା ଦେହର ଗାଢ଼ତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେପରି ଭାଗ୍ୟର ଫଳ ପକିଯାଏ।
ମୂଷାସ୍ଥଦ୍ରୁତହେମାଭଂ ସ୍ଫୁରିତଂ ଵିମଲାମ୍ବରେ । ସନ୍ନିଵେଶମ୍ ଅଥାଦତ୍ତେ ତତ୍ ତେଜସ୍ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଭାଵତଃ
ସ୍ୱଚ୍ଛ ଆକାଶରେ, ମୂଷାରୁ ଗଳିଥିବା ସୁନା ଭଳି ଏହି ତେଜ ଚମକିଉଠେ; ଏହି ତେଜ ନିଜର ସ୍ୱଭାବରେ ନିଜ ଆକୃତିକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ।
ତସ୍ମିନ୍ ସ୍ଵସନ୍ନିଵେଶେ ଽଥ ତେଜଃପୁଞ୍ଜମଯେ ମନଃ । ଭଜତେ ଭାଵନାଂ ସ୍ଫାରେ ନିଶ୍ଚିତାମ୍ ଆତତାଂ ସ୍ଵତଃ
ସେଇ ନିଜ ଆଶ୍ରୟରେ, ଏହି ମନ ଯାହା ଜ୍ୟୋତିର ରାଶିରେ ଗଠିତ, ସ୍ଵତଃସ୍ଫୁର୍ତି ଏକ ଦୃଢ଼ ଓ ବିସ୍ତୃତ କଳ୍ପନାକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଶିରଃପୀଠମଯୀମ୍ ଅଧଃ ପାଦମଯୀଂ ତଥା । ପାର୍ଶ୍ଵଯୋର୍ ହସ୍ତସଂସ୍ଥାନାଂ ମଧ୍ଯେ ଚୋଦରଧର୍ମିଣୀଂ
ଉପରେ ମନ ମୁଣ୍ଡ ଭଳି ଏକ ଆସନ ତିଆରି କରେ; ତଳେ ପାଦ ଭଳି ଏକ ଆଧାର; ଦୁଇପାର୍ଶ୍ୱରେ ହାତର ବ୍ୟବସ୍ଥା; ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ଉଦରର ଗୁଣ ରହିଥାଏ।
ପ୍ରକଟାଵଯଵୋ ବାଲୋ ଜ୍ଵାଲାଜାଲାମଲାକୃତିଃ । ମନୋରଥଵଶୋପାତ୍ତଵପୁସ୍ ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଅସାଵ୍ ଅଥ
ସେଠାରେ ଏକ ଶିଶୁ ପ୍ରକଟ ଅଙ୍ଗସହିତ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ ଅଗ୍ନିର ଝୁଡ଼ି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଶିଶୁ ମନର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଦେହ ଧାରଣ କରି ସେଠାରେ ଉଭା ରହିଛି।
ଏଵଂ ସ୍ଵଵାସନାଵେଶାତ୍ କଲ୍ପିତାଙ୍ଗଂ ମନୋ ମୁନେଃ । ନଯତ୍ଯ୍ ଉପଚଯଂ ଦେହଂ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଭାଵମ୍ ଋତୁର୍ ଯଥା
ଏଭଳି ନିଜ ଆଶା ଶକ୍ତିରେ, ମୁନିର ମନ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ କଳ୍ପନା କରି, ନିଜ ଦେହର ବୃଦ୍ଧି କରେ, ଯେପରି ଋତୁ ନିଜ ଗୁଣ ଦେଖାଏ।
କାଲେନ ସ୍ଫୁଟତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅମଲଵିଗ୍ରହଃ । ବୁଦ୍ଧିସତ୍ତ୍ଵବଲୋତ୍ସାହଵିଜ୍ଞାନୈଶ୍ଵର୍ଯସଂସ୍ଥିତଃ
ସମୟ କ୍ରମେ, ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିର୍ମଳ ଆକାର ଧାରଣ କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ବୁଦ୍ଧି, ପବିତ୍ରତା, ଶକ୍ତି, ଉତ୍ସାହ, ବିବେକ ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା ଥାଏ।