ଅଦ୍ଯାପଯାତେ ତ୍ଵ୍ ଅପି କଲ୍ପନାଯା ଆକାଶଵଲ୍ଲୀଫଲଵନ୍ମହତ୍ତ୍ଵେ । ଉଦେତି ନୋ ଽଲୋଭଲଵାହତାନାମ୍ ଉଦାରଵୃତ୍ତାନ୍ତମଯୀ କଥୈଵ
ଏଯାଁ ଆଜି ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଲୋଭର ଏକ ଛାୟାରେ ମଧ୍ୟ ଭାସିଯାନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାହାଣୀ ଉପଜେ ନାହିଁ—ଯେପରି ଆକାଶର ଲତାରେ କେବେ ମହତ୍ତ୍ୱର ଫଳ ଆସେ ନାହିଁ।
ଆଦାତୁମ୍ ଇଚ୍ଛନ୍ ପଦମ୍ ଉତ୍ତମାନାଂ ସ୍ଵଚେତସୈଵୋପହତୋ ଽଦ୍ଯ ଲୋକଃ । ପତତ୍ଯ୍ ଅଶଙ୍କଂ ପଶୁର୍ ଅଦ୍ରିକୂଟାଦ୍ ଆନୀଲଵଲ୍ଲୀଦଲଵାଞ୍ଛଯେଵ
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥା ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଏହି ସଂସାର ଆଜି ନିଜର ମନ ଦ୍ୱାରା ବାଧା ପାଇ, ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ପଡ଼ିଯାଏ—ଯେପରି ଏକ ପଶୁ ନୀଳ ଲତାର ପତ୍ର ପାଇଁ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରୁ ଝାପ ଦେଇପଡ଼େ।
ଅଵାନ୍ତରନ୍ଯସ୍ତନିରର୍ଥକାଂସଚ୍ଛାଯାଲତାପତ୍ତ୍ରଫଲପ୍ରସୂନାଃ । ଶରୀର ଏଵ କ୍ଷତସମ୍ପଦଶ୍ ଚ ଶ୍ଵଭ୍ରଦ୍ରୁମା ଅଦ୍ଯତନା ନରାଶ୍ ଚ
ଏହି ଦିନରେ ଶରୀରର ସମ୍ପଦ ଏକ ଖାଲି ଗହ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଗଛର ଭିତର ଶାଖା, ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ ଛାୟା, ପତ୍ର, ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଭଳି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଓ ଅପରିଚୟ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିନରେ ଏହିପରି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଓ ଅପରିଚୟ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।
କ୍ଵଚିଜ୍ ଜନା ମାର୍ଦଵସୁନ୍ଦରେଷୁ କ୍ଵଚିତ୍ କରାଲେଷୁ ଚ ସଞ୍ଚରନ୍ତି । ଦଶାନ୍ତରାଲେଷୁ ନିରନ୍ତରେଷୁ ଵନାନ୍ତଷଣ୍ଡେଷ୍ଵ୍ ଇଵ କୃଷ୍ଣଶାରାଃ
ଲୋକମାନେ କେବେ କେବେ ମୃଦୁ ଓ ସୁନ୍ଦର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି, କେବେ କେବେ କ୍ରୂର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମିଶିଯାନ୍ତି; ଏହା ଏହିପରି, ଯେପରି ଅନ୍ତହীন ଜଙ୍ଗଲ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଳା କୃଷ୍ଣସାର ଚରିଯାଏ।
ଧାତୁର୍ ନଵାନି ଦିଵସଂ ପ୍ରତି ଭୀଷଣାନି ରମ୍ଯାଣି ଚାଵଲୁଲିତାଖିଲମାନଵାନି । କାର୍ଯାଣି କଷ୍ଟଫଲପାକହତୋଦଯାନି ଵିସ୍ମାପଯନ୍ତି ନ ଶଠସ୍ଯ ମନାଂସି କେଷାମ୍
ପ୍ରତିଦିନ ନୂତନ ଭୟଙ୍କର କିମ୍ବା ରମ୍ୟ କାମ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାନ୍ତି, କର୍ମର କଷ୍ଟଦାୟକ ଫଳ ପାକି ଉଦୟ ହୁଏ; ତଥାପି ଏହି କାମଗୁଡିକ ଚତୁର ଲୋକଙ୍କ ମନକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ।
ଜନଃ କାମାସକ୍ତୋ ଵିଵିଧକୁକଲାଵେଦନପରସ୍ ସମସ୍ ସ୍ଵପ୍ନେ ଽପ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିଞ୍ ଜଗତି ସୁଲଭୋ ନାଦ୍ଯ ସୁଜନଃ । କ୍ରିଯା ଦୁଃଖାସଙ୍ଗାଦ୍ ଵିଧୁରଵିଧୁରା ନୂନମ୍ ଅଖିଲା ନ ଜାନେ ନେତଵ୍ଯା କଥମ୍ ଇଵ ଦଶା ଜୀଵିତମଯୀ
ଲୋକମାନେ ଇଚ୍ଛାରେ ଆସକ୍ତ, ବିଭିନ୍ନ ଖରାପ କଳାରେ ଲିନ, ଏବଂ ଏହି ଜଗତରେ ଏକ ଭଲ ଲୋକ ଏବେ ଦୁର୍ଲଭ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ମିଳିବା ଦୁର୍ଲଭ। ଦୁଃଖର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ସମସ୍ତ କାମ ଅସ୍ଥିର ଓ ବିପରୀତ; ମୁଁ ଜାଣିନି, ଏହି ଜୀବନର ଦଶା କିପରି ଚାଲିବ।
ଯଚ୍ ଚେଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିଜ୍ ଜଗତ୍ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ତତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅସ୍ଥିରଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍ଗମସନ୍ନିଭମ୍
ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ଥିର—ସ୍ୱପ୍ନର ମିଳନ ପରି।
ଶୁଷ୍କସାଗରସଙ୍କାଶୋ ନିଖାତୋ ଯୋ ଽଦ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ । ସ ପ୍ରାତର୍ ଅଭ୍ରସଂଵୀତୋ ନଗସ୍ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ମୁନେ
ଏହି ଦିନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଶୁଷ୍କ ସାଗର, ଯାହା ଅଧୋରେ ଅଛି, ସକାଳେ ମୁନି, ମେଘରେ ଢାକି ଥିବା ପାହାଡ଼ ହୋଇଯାଏ।
ଯୋ ଵନଵ୍ଯୂହଵିସ୍ତୀର୍ଣୋ ଵିଲୀଢଗଗନୋ ଽଚଲଃ । ଦିନୈର୍ ଏଵ ସ ଯାତ୍ଯ୍ ଉର୍ଵୀସମତାଂ କୂପତାଂ ଚ ଵା
ଯେ ପାହାଡ଼ ଘନବନରେ ଢାକା, ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଥିବା ଏବଂ ଅଡ଼ିଗ, ସେହି ପାହାଡ଼ କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଜମିନ ସହିତ ସମାନ ହୋଇଯାଏ କିମ୍ବା ଗହ୍ୱର ଭିତରକୁ ଡୁବିଯାଏ।
ଯଦ୍ ଅଙ୍ଗମ୍ ଅଦ୍ଯ ସଂଵୀତଂ କୌଶେଯସ୍ରଗ୍ଵିଲେପନୈଃ । ଦିଗମ୍ବରଂ ତଦ୍ ଏଵ ଶ୍ଵୋ ଦୂରେ ଵିଶରିତାଵଟେ
ଯେ ଦେହ ଆଜି ରେଶମ ମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଲେପନରେ ସଜିଛି, ସେହି ଦେହ କାଲି ଦୂରେ, ଜଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟରେ, ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ପଡ଼ିଥାଏ।
ଯତ୍ରାଦ୍ଯ ନଗରଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ଵିଚିତ୍ରାଚାରଚଞ୍ଚଲମ୍ । ତତ୍ରୈଵୋଦେତି ଦିଵସୈସ୍ ସଂଶୂନ୍ଯାରଣ୍ଯଧନ୍ଵତା
ଯେଠି ଆଜି ନଗର ଦେଖାଯାଏ, ନାନା କାମରେ ଚଞ୍ଚଳ, ସେଠି କିଛି ଦିନ ପରେ ଶୂନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଳ କିମ୍ବା ଉଜାଡ଼ ମାଟି ହୋଇଯାଏ।
ଯଃ ପୁମାନ୍ ଅଦ୍ଯ ତେଜସ୍ଵୀ ମଣ୍ଡଲାନ୍ଯ୍ ଅଧିତିଷ୍ଠତି । ସ ଭସ୍ମକୂଟତାଂ ରାଜନ୍ ଦିଵସୈର୍ ଏଵ ଗଚ୍ଛତି
ଯେ ପୁରୁଷ ଆଜି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ରାଜ୍ୟର ଅଧିପତି, ସେ କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ରାଖ ଡେଙ୍କା ହୋଇଯାଏ।
ଅରଣ୍ଯାନୀ ମହାଭୀମା ଯା ନଭୋମଣ୍ଡଲୋପମା । ପତାକାଚ୍ଛାଦିତାକାଶା ସୈଵ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ପୁରୀ
ଯେ ଭୟାନକ ଅରଣ୍ୟ, ଆକାଶ ପରି ବିସ୍ତୃତ ଓ ପତାକାରେ ଢାକା, ସେହି ଅରଣ୍ୟ ଏକ ସହର ହେବାକୁ ଯାଏ।
ଯା ଲତାଵଲିତା ଭୀମା ଭାତ୍ଯ୍ ଅଦ୍ଯ ଵିପିନାଵଲୀ । ଦିଵସୈର୍ ଏଵ ସା ଯାତି ମୁନେ ମରୁମହୀପଦମ୍
ଯେ ଘନ ଲତା ଓ ଗଛରେ ଢାକା ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଳ ଆଜି ଦେଖାଯାଏ, ମୁନି, ସେ କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ମରୁଭୂମି ହୋଇଯାଏ।
ସଲିଲଂ ସ୍ଥଲତାଂ ଯାତି ସ୍ଥଲୀ ଭଵତି ଵାରିଭୂଃ । ଵିପର୍ଯସ୍ଯତି ସର୍ଵଂ ହି ସକାଷ୍ଠାମ୍ବୁତୃଣଂ ଜଗତ୍
ପାଣି ଜମି ହୋଇଯାଏ, ଜମି ପୁଣି ପାଣି ହୋଇଯାଏ; ଏହି ସଂସାରରେ କାଠ, ପାଣି ଓ ଘାସ ସହିତ ସବୁ କିଛି ସବୁବେଳେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
ଅନିତ୍ଯଂ ଯୌଵନଂ ବାଲ୍ଯଂ ଶରୀରଂ ଦ୍ରଵ୍ଯସଞ୍ଚଯାଃ । ଭାଵାଦ୍ ଭାଵାନ୍ତରଂ ଯାନ୍ତି ତରଙ୍ଗଵଦ୍ ଅନାରତମ୍
ଯୁବାବସ୍ଥା, ଶିଶୁବୟସ, ଦେହ ଓ ଧନ-ସଞ୍ଚୟ — ଏସବୁ କିଛି ଅସ୍ଥାୟୀ; ଏମାନେ ଏକ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଲହରୀ ପରି ଅବିରତ ଚାଲିଯାନ୍ତି।
ଵାତାତ୍ତଦୀପକଶିଖାଲୋଲଂ ଜଗତି ଜୀଵିତମ୍ । ତଡିତ୍ସ୍ଫୁରଣସଙ୍କାଶା ପଦାର୍ଥଶ୍ରୀର୍ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ
ଏହି ସଂସାରରେ ଜୀବନ ବାୟୁରେ ହଲୁଚିଥିବା ଦୀପଶିଖା ପରି ଅସ୍ଥିର; ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ଚମକ ବିଜୁଳିର ଝଲକ ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ଵିପର୍ଯାସମ୍ ଇଯଂ ଯାତି ଭୂରିଭୂତପରମ୍ପରା । ବୀଜରାଶିର୍ ଇଵାଜସ୍ରଂ ପ୍ରଥମାନଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏହି ବହୁ ପ୍ରକାର ଉପାଦାନ ସବୁ ସମୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ମାନେ ଲଗାତାର ଅଙ୍କୁର ମାଡ଼ୁଥିବା ଦାଣା ଗଛ ପରି ପୁଣି ପୁଣି ନୂଆ ଆକାର ନେଇଥାଏ।
ମନଃପଵନପର୍ଯସ୍ତଭୂରିଭୂତରଜଃପଟା । ପାତୋତ୍ପାତପରାଵର୍ତଵରାଭିନଯଭୂଷିତା
ମନ ଜେତେବେଳେ ବାତାସରେ ଉତ୍ପାତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଅନେକ ପଦାର୍ଥର ଧୂଳି ଚାରିପାଖରେ ଛିଟିଯାଏ । ଏହି ମନ ଦୁଃଖ-ସୁଖ, ଉପଦ୍ରବ ଓ ଅପସମ୍ପଦର ନାଟକରେ ସଜିଥାଏ ।
ଆଲକ୍ଷ୍ଯତେ ସ୍ଥିତିର୍ ଇଯଂ ଜାଗତୀ ଜନିତଭ୍ରମା । ନୃତ୍ତାଵେଶଵିଵୃତ୍ତେଵ ସଂସାରାରଭଟୀନଟୀ
ଏହି ସଂସାର ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏକ ଅବସ୍ଥା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ । ଯେପରି ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ମଞ୍ଚରେ ନୃତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରେ, ସେପରି ସଂସାରର ନାଟକ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।
ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରାକାରଵିପର୍ଯାସଵିଧାଯିନୀ । ଅପାଙ୍ଗଭଙ୍ଗୁରୋଦାରଵ୍ଯଵହାରମନୋରମା
ସେ ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଭଳି ମାୟା ତିଆରି କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ସବୁ କଥା ଉଲଟାପାଲଟା ହୁଏ; ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବ ମନୋହର ଏବଂ ତାଙ୍କର ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ଆକର୍ଷଣୀୟ।
ତଡିତ୍ତରଲମ୍ ଆଲୋକମ୍ ଆତନ୍ଵାନା ପୁନଃ ପୁନଃ । ସଂସାରରଞ୍ଜନା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନୃତ୍ତମତ୍ତେଵ ରାଜତେ
ସେ ଆଉ ଆଉ ତଡିତ୍ରେ ଚମକୁଥିବା ଆଲୋକ ଭଳି ପ୍ରକାଶ ଆଉ ଆଉ ଫେଲାଇଥାଏ; ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ସଂସାରର ମୋହ ନୃତ୍ୟ ଭଳି ଚମକେ।
ଦିଵସାସ୍ ତେ ମହାନ୍ତସ୍ ତେ ସମ୍ପଦସ୍ ତାଃ କ୍ରିଯାଶ୍ ଚ ତାଃ । ସର୍ଵଂ ସ୍ମୃତିପଦଂ ଯାତଂ ଯାମୋ ଵଯମ୍ ଅପି କ୍ଷଣାତ୍
ସେଇ ଦିନଗୁଡିକ ଚାଲିଗଲା, ସେଇ ଧନସମ୍ପଦ ଓ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲା; ସବୁ କଥା ଏବେ ସ୍ମୃତିରେ ପକା ହୋଇଛି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚାଲିଯାଉଛୁ।
ପ୍ରତ୍ଯହଂ କ୍ଷଯମ୍ ଆଯାତି ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଜାଯତେ ପୁନଃ । ଅଦ୍ଯାପି ହତରୂପାଯା ନାନ୍ତୋ ଽସ୍ଯା ଦଗ୍ଧସଂସୃତେଃ
ପ୍ରତିଦିନ ଏହା କ୍ଷୟ ହୁଏ, ପ୍ରତିଦିନ ଏହା ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଏଯାଁ ଅପରିଣତ ଆକୃତି ପାଇଁ, ଏହି ଦଗ୍ଧ ସଂସାରର ଶେଷ କିଛି ନାହିଁ।
ତିର୍ଯକ୍ତ୍ଵଂ ପୁରୁଷା ଯାନ୍ତି ତିର୍ଯଞ୍ଚୋ ନରତାମ୍ ଅପି । ଦେଵାଶ୍ ଚାଦେଵତାଂ ଚୈତେ କିମ୍ ଏଵେହ ଵିଭୋ ସ୍ଥିରମ୍
ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ତୁ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଜନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାତ୍ୱ ହରାଇଯାନ୍ତି—ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏଠାରେ କଣ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଅଛି?
ରଚଯନ୍ ରଶ୍ମିଜାଲେନ ରାତ୍ର୍ଯହାନି ପୁନଃ ପୁନଃ । ଅତିଵାହ୍ଯ ରଵିଃ କାଲଂ ଵିନାଶାଵଧିମ୍ ଈକ୍ଷତେ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର କିରଣରେ ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ପୁନିପୁନି ଗଠନ କରେ, ଶୀଘ୍ର କାଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ନାଶର ସୀମାକୁ ଦେଖେ।
ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ ଚ ରୁଦ୍ରଶ୍ ଚ ସର୍ଵା ଵା ଭୂତଜାତଯଃ । ନାଶମ୍ ଏଵାନୁଧାଵନ୍ତି ସଲିଲାନୀଵ ଵାଡଵମ୍
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅନ୍ତରେ ଅନ୍ତରେ ନଶ୍ୱରତାକୁ ଅନୁସରନ୍ତି, ଯେପରି ଜଳ ଗୁପ୍ତାଗ୍ନି ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ।
ଦ୍ଯୌଃ କ୍ଷମା ଵାଯୁର୍ ଆକାଶଂ ପର୍ଵତାସ୍ ସରିତୋ ଦିଶଃ । ଵିନାଶଵାଡଵସ୍ଯୈତତ୍ ସର୍ଵଂ ସଂଶୁଷ୍କମ୍ ଇନ୍ଧନମ୍
ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ପବନ, ଖାଲି ସ୍ଥାନ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଓ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ—ଏସବୁ ନଶ୍ୱରତାର ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଶୁଷ୍କ ଜଳାଣି ଭଳି।
ଧନାନି ବନ୍ଧଵୋ ଭୃତ୍ଯା ମିତ୍ରାଣି ଵିଭଵାଶ୍ ଚ ଯେ । ଵିନାଶଭଯଭୀତସ୍ଯ ସର୍ଵଂ ନୀରସତାଂ ଗତମ୍
ଧନ, ଆତ୍ମୀୟ, ଦାସ, ବନ୍ଧୁ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି—ନଶ୍ୱରତାର ଭୟରେ ଯେଉଁଠି ଭୟ ରହିଥାଏ, ସେଠି ଏସବୁ କିଛି ମଧୁର ଲାଗେ ନାହିଁ।
ସ୍ଵଦନ୍ତେ ତାଵଦ୍ ଏଵୈତେ ଭାଵା ଜଗତି ଧୀମତଃ । ଯାଵତ୍ ସ୍ମୃତିପଥଂ ଯାତି ନ ଵିନାଶକୁରାକ୍ଷସଃ
ଏହି ସଂସାରିକ ଅବସ୍ଥାମାନେ, ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ କେବଳ ସେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନଶ୍ୱରତାର ଦୂତ ମନରେ ଆସିନଥାଏ।