ସ୍ଵସ୍ଵଭାଵଵଶାଵେଶାଦ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯପରିଘଟ୍ଟନୈଃ । ସୃଷ୍ଟଯଃ ପରିଵର୍ତନ୍ତେ ତରଙ୍ଗିଣ୍ଯା ଇଵୋର୍ମଯଃ
ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ପ୍ରଭାବ ଓ ପରସ୍ପର ସଂଘର୍ଷ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିମାନେ ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଘୂରିଘୂରି ଚାଲିଥାନ୍ତି।
ଆଵିର୍ଭାଵତିରୋଭାଵୈର୍ ଉନ୍ମଜ୍ଜନନିମଜ୍ଜନୈଃ । ସୃଷ୍ଟଯଃ ପରିଵର୍ତନ୍ତେ ତରଙ୍ଗିଣ୍ଯା ଇଵୋର୍ମଯଃ
ପ୍ରକାଶ ଓ ଅପ୍ରକାଶ, ଉଠିବା ଓ ଡୁବିଯିବା ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିମାନେ ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଘୂରିଘୂରି ଚାଲିଥାନ୍ତି।
ନିର୍ଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵିରତଂ ତସ୍ମାତ୍ ପରସ୍ମାଜ୍ ଜୀଵରାଶଯଃ । ଅନିର୍ଦେଶ୍ଯାତ୍ ସ୍ଵସଂଵେଦ୍ଯାତ୍ ତତ୍ରୈଵାଶୁ ସ୍ଫୁରନ୍ତି ଚ
ସେ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ଓ ନିଜ ଅନୁଭୂତିରୁ, ଜୀବମାନଙ୍କର ଧାରା ସଦା ନିର୍ଗତ ହୁଏ ଏବଂ ସେଠାରେ ତୁରନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଦୀପାଦ୍ ଇଵାଲୋକଦୃଶସ୍ ସୂର୍ଯାଦ୍ ଇଵ ମରୀଚଯଃ । କଣାସ୍ ତପ୍ତାଯସ ଇଵ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗା ଇଵ ପାଵକାତ୍
ଯେପରି ଦୀପରୁ ଆଲୋକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ କିରଣ ବିକିରିତ ହୁଏ, ତପ୍ତ ଲୋହାରୁ ଚୁଣା ଚୁଣା ରେଣୁ ଉଠେ, ଅଗ୍ନିରୁ ଚିଙ୍ଗାରି ବିସ୍ଫୁରିତ ହୁଏ—
କାଲାଦ୍ ଇଵର୍ତଵଶ୍ ଚିତ୍ରା ଆମୋଦାଃ କୁସୁମାଦ୍ ଇଵ । ଶୀକରା ଇଵ ପାତାମ୍ବୁପୂରାଦ୍ ଅବ୍ଧେର୍ ଇଵୋର୍ମଯଃ
ଯେପରି ସମୟରୁ ଋତୁ ହୁଏ, ଫୁଲରୁ ସୁଗନ୍ଧ ବିକାଶିତ ହୁଏ, ପଡୁଥିବା ପାଣିରୁ ତିତିକି ତିତିକି ଝରଣା ହୁଏ, ସମୁଦ୍ରରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ—
ଉତ୍ପତ୍ଯୋତ୍ପତ୍ଯ କାଲେନ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହପରମ୍ପରାଃ । ସ୍ଵକ ଏଵ ପଦେ ଯାନ୍ତି ଵିଲଯଂ ଜୀଵରାଶଯଃ
ଏଭଳି ଜୀବମାନେ ସମୟ ସମୟରେ ନିଜ ଶରୀର ଛାଡ଼ି, ପୁଣିପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇ, ଶେଷରେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି।
ଅଵିରଲମ୍ ଇଯମ୍ ଆତତା ସ୍ଥିତୋଚ୍ଚୈର୍ ଭଵତି ଵିନଶ୍ଯତି ଵର୍ଧତେ ମୁଧୈଵ । ତ୍ରିଭୁଵନରଚନାଵିମୋହମାଯା ପରମପଦେ ଲହରୀଵ ଵାରିରାଶୌ
ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଅବିରତ ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ, କେବେ ବଢ଼େ, କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, କେବେ ଉଚ୍ଚ ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସବୁ ଅର୍ଥହୀନ; ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ, ଏହା ତିନି ଜଗତର ମୋହ ମାୟା, ପରମ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା କେବଳ ଭ୍ରମ।
କ୍ରମେଣାନେନ ଯେନାପ୍ତା ଜୀଵେନ ସ୍ଥିତିର୍ ଆତ୍ମନଃ । ସ କଥଂ ଭଗଵନ୍ ଦେହଂ ସମାଦତ୍ତେ ଽସ୍ଥିପଞ୍ଜରମ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଉପାୟରେ ଯେଉଁପରି ଜୀବ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚଳତା ପାଏ, ସେ କିପରି ଏହି ଅସ୍ଥିର ଦେହ, ଏହି ଅସ୍ଥିର ପଞ୍ଜରକୁ ଧାରଣ କରେ?
ପୂର୍ଵମ୍ ଏଵ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରାମ କିଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ । ପୂର୍ଵାପରଵିଚାରାର୍ହା ଶେମୁଷୀ କ୍ଵ ଗତା ତଵ
ହେ ରାମ, ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ କହିଛି, ତୁମେ କାହିଁକି ବୁଝିପାରୁନାହା? ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଭଲ ଭାବେ ବିଚାର କରିବାର ତୁମର ବୁଦ୍ଧି କେଉଁଠି ଗଲା?
ଯଦ୍ ଇଦଂ ହି ଶରୀରାଦି ଜଗତ୍ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ଆଭାସମାତ୍ରମ୍ ଏଵୈତଦ୍ ଅସତ୍ ସ୍ଵପ୍ନ ଇଵୋତ୍ଥିତମ୍
ଏହି ଦେହ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଯାହା ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭ୍ରମ; ସେଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଜିନିଷ ପରି।
ଦୀର୍ଘସ୍ଵପ୍ନୋ ହ୍ଯ୍ ଅଯଂ ରାମ ମିଥ୍ଯୈଵାନଘ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଵିଭ୍ରମାକାରୋ ଭ୍ରମାର୍ତଭ୍ରାନ୍ତଶୈଲଵତ୍
ହେ ରାମ, ଏହା ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି, ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି, ହେ ନିର୍ମଳ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାର ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ଭ୍ରମିତ ମନେ ପାହାଡ଼ ଅଲଗା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରଶାନ୍ତାଜ୍ଞାନନିଦ୍ରସ୍ ସନ୍ ନୂନଂ ଗଲିତଭାଵନଃ । ପ୍ରବୁଦ୍ଧଚେତାସ୍ ସଂସାରସ୍ଵପ୍ନଂ ପଶ୍ଯନ୍ ନ ପଶ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ଅଜ୍ଞାନର ନିଦ୍ରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧାରଣା ଖସିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଜାଗ୍ରତ ମନ ଥିବା ଲୋକେ ସଂସାରର ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାହାକୁ ସତ୍ୟରୂପେ ଦେଖେନାହିଁ।
ସ୍ଵଭାଵକଲ୍ପିତୋ ରାମ ଜୀଵାନାଂ ସର୍ଵଦୈଵ ହି । ଆମୋକ୍ଷପଦସମ୍ପ୍ରାପ୍ତି ସଂସାରୋ ଽସ୍ତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୋ ଽନ୍ତରେ
ହେ ରାମ, ସଂସାର ଚକ୍ରଟି ନିଜର ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ସବୁଜଣଙ୍କ ଭିତରେ ସଦା ଅଛି, ମୁକ୍ତିର ଦଶା ପ୍ରାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଅନ୍ତରେ ରହିଥାଏ।
ସ୍ଵଭାଵକଲ୍ପିତୋ ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵସ୍ଯାସ୍ତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୋ ଽନ୍ତରେ । ଜୀଵସ୍ଯ ତରଲଃ କାଯ ଆଵର୍ତଃ ପଯସୋ ଯଥା
ସ୍ୱଭାବରେ ଯାହା ଉପଜିଥାଏ, ସେହି ଜିନିଷ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ସଦା ଅଛି; ଜୀବର ଶରୀର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର, ଜଳରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ।
ବୀଜେ ଯଥାଙ୍କୁରସ୍ ସ୍ଫାରଃ ପଲ୍ଲଵଶ୍ ଚାଙ୍କୁରେ ଯଥା । ପଲ୍ଲଵେ ଚ ଯଥା ପୁଷ୍ପଂ ପୁଷ୍ପକୋଶେ ଫଲଂ ଯଥା
ଯେପରି ଗଛବିଜରୁ ଅଂକୁର ଉପଜେ, ଅଂକୁରରୁ ପତ୍ର ଆସେ, ପତ୍ରରୁ ଫୁଲ ଫୁଟେ, ଏବଂ ଫୁଲର କୁଡ଼ିରୁ ଫଳ ହୁଏ, ସେହିପରି।
ଯତଶ୍ ଚ କଲ୍ପନାରୂପୋ ଦେହୋ ଽସ୍ତି ମନସୋ ଽନ୍ତରେ । ବହୀରୂପତଯା ରାମ ତତୋ ଽସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵେହ ସ ସ୍ଫୁଟଃ
ହେ ରାମ, ଯେପରିକି ଏହି ଶରୀର କେବଳ ମନର କଳ୍ପନା ଭିତରେ ଅଛି, ସେହିପରି ଏହା ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ଯ ଏଵ ପ୍ରତିଭାସୋ ଽସ୍ଯ ମନସଃ କିଲ ଜାଯତେ । ସ ଏଵାଶୁ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏତନ୍ ମୃତ୍ପିଣ୍ଡୋ ଘଟକୋ ଯଥା
ମନରେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେଇ ଦୃତ ଭାବେ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଯେପରିକି ମାଟିର ଗୋଟିଏ ଗୋଲା ଘଡ଼ା ହେଉଛି।
ପ୍ରତିଭାସତ ଏଵେଦଂ ମନସ୍ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରକମ୍ । ଜଗଦ୍ ରାଘଵ ନୋ ସତ୍ଯଂ ମୃଗତୃଷ୍ଣାଜଲଂ ଯଥା
ହେ ରାଘବ, ଏହି ସଂସାର କେବଳ ମନର କଳ୍ପନାର ପ୍ରତିଫଳନ, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ଜଳ ଭଳି।
ପ୍ରତିଭାସେନ ଚୈତେନ ଦେହୋ ଽଯଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ପୁରଃ । ଭୀତିଭ୍ରାନ୍ତେନ ବାଲେନ ଵେତାଲୋ ଽଗ୍ରଗତୋ ଯଥା
ଏହି ପ୍ରତିଭାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶରୀର ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରିକି ଡରରେ ଭ୍ରମିତ ଏକ ଶିଶୁ ଆଗରେ ଭୂତକୁ ଦେଖେ।
ଆଦିସର୍ଗେ ପୁରା କାଯପ୍ରତିଭାସୋ ଽସ୍ଯ ଚେତସଃ । ଯସ୍ ସ ଏଵ ଵିଭୁର୍ ବ୍ରହ୍ମା ପଦ୍ମକୋଶଗୃହେ ସ୍ଥିତଃ
ପ୍ରାଚୀନ ସୃଷ୍ଟିରେ, ତାଙ୍କର ମନରେ ପ୍ରଥମେ ଦେହର ଭାବନା ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା; ସେଇ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ବ୍ରହ୍ମା, ପଦ୍ମର ଗୁହାରେ ବସିଛନ୍ତି।
ତତ୍ସଙ୍କଲ୍ପକ୍ରମେଣୈଵ ତତସ୍ ସ୍ଥିତିମ୍ ଉପାଗତା । ଇଯଂ ସୃଷ୍ଟିର୍ ଅପର୍ଯନ୍ତା ମାଯେଵ ଘନମାଯଯା
ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ, ଏହି ଅନନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଏହା ଏକ ମହା ମାୟାବୀଙ୍କ ମାୟା ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ଜୀଵୋ ମନଃପଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵୈରିଞ୍ଚପଦମ୍ ଆଗତଃ । ଯଥା ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ ତଥା ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରେଣ ଵଦାଶୁ ମେ
ଜୀବ ମନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥାଏ; ବ୍ରହ୍ମା ଯେପରି, ସେପରି ସମସ୍ତ କରେ—ଏହାକୁ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୀଘ୍ର କହ।
ବ୍ରାହ୍ମଂ ଶୃଣୁ ମହାବାହୋ ଶରୀରଗ୍ରହଣେ କ୍ରମମ୍ । ନିଦର୍ଶନେନ ତେନୈଵ ଜାଗତୀଂ ଜ୍ଞାସ୍ଯସି ସ୍ଥିତିମ୍
ହେ ମହାବାହୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦେହ ଧାରଣ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶୁଣ; ଏହି ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସାଂସାରିକ ଅବସ୍ଥା ବୁଝିପାରିବ।
ଦିକ୍କାଲାଦ୍ଯନଵଚ୍ଛିନ୍ନମ୍ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵଶକ୍ତିତଃ । ଲୀଲଯୈଵ ଯଦ୍ ଆଦତ୍ତେ ଦିକ୍କାଲକଲିତଂ ଵପୁଃ
ଦିଗ୍, କାଳ ଓ ଏହାଦି ଦ୍ୱାରା ଅସୀମ ଯେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଖେଳ କରିବା ପାଇଁ, ଦିଗ୍ ଓ କାଳ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ଏକ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ତଦ୍ ଏତଜ୍ ଜୀଵପର୍ଯାଯଂ ଵାସନାଵେଶତତ୍ପରଂ । ମନସ୍ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ଲୋଲଂ କଲନାକଲନୋନ୍ମୁଖମ୍
ଏହି ଯେ ଜୀବ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଯେଉଁଥିରେ ବାସନା ଗଭୀର ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେଇ ଅସ୍ଥିର ମନ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା କେବେ କେବେ ଭାବନା କରେ, କେବେ କେବେ ଭାବନା ରହିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ।
କଲଯନ୍ତୀ ମନଶ୍ଶକ୍ତିର୍ ଆଦୌ ଭାଵଯତି କ୍ଷଣାତ୍ । ଆକାଶଭାଵନାମ୍ ଅଚ୍ଛାଂ ଶବ୍ଦବୀଜରସୋନ୍ମୁଖୀମ୍
ମନର ଶକ୍ତି ଆରମ୍ଭରେ ଏକ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ଭାବକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହାର ମୂଳରେ ଶବ୍ଦ ରହିଛି।
ତତସ୍ ତଦ୍ଘନତାଂ ଯାତଂ ଘନସ୍ପନ୍ଦଂ କ୍ରମାନ୍ ମନଃ । ଭାଵଯତ୍ଯ୍ ଅନିଲସ୍ପନ୍ଦଂ ସ୍ପର୍ଶବୀଜରସୋନ୍ମୁଖମ୍
ତାପରେ, ଏହି ଆକାଶ ଦ୍ରୁତେ ଘନ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ମନ ଦେଖେଇଥାଏ ଏହାର ଘନତାର କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ପରେ ଏହି ଘନତା ହେଉଛି ବାୟୁର ସ୍ପନ୍ଦନ, ଯାହାର ମୂଳରେ ସ୍ପର୍ଶ ଅଛି।
ତାଭ୍ଯାମ୍ ଆକାଶଵାତାଭ୍ଯାମ୍ ଆମୃଷ୍ଟାଭ୍ଯାଂ ମନୋଦୃଶା । ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶସ୍ଵରୂପାଭ୍ଯାଂ ସଙ୍ଘର୍ଷାଜ୍ ଜନ୍ଯତେ ଽନଲଃ
ଆକାଶ ଓ ବାୟୁ, ମନରେ ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଭାବେ ଅନୁଭବ ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କର ମିଶ୍ରଣ ଓ ଘଷଣ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ମନସ୍ ତଦ୍ଘନତାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତତୋ ଭାଵଯତି କ୍ଷଣାତ୍ । ପ୍ରାକାଶ୍ଯମ୍ ଅମଲାଲୋକମ୍ ଆଲୋକସ୍ ତେନ ଵର୍ଧତେ
ମନ ଯେତେବେଳେ ଘନତା ପାଏ, ସେହି କ୍ଷଣରେ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ, ପ୍ରକାଶମୟ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହା ପରେ ପରେ ବଢ଼ି ଯାଏ।
ମନସ୍ ତାଦୃଗ୍ଗୁଣଗଣଂ ରସତନ୍ମାତ୍ରଵେଦନମ୍ । କ୍ଷଣାଚ୍ ଚିନୋତ୍ଯ୍ ଅପାଂ ଶୈତ୍ଯଂ ଜଲସଂଵିତ୍ ତତୋ ଭଵେତ୍
ଏପରି ଗୁଣ ଓ ରସ ଅନୁଭୂତି ସହିତ ମନ ତୁରନ୍ତ ପାଣିର ଶୀତଳତାକୁ ଧରିପାରେ; ଏହିପରି ଭାବନାରୁ ପାଣିର ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।