ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାତ୍ମାନମ୍ ଅସତ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସତ୍ଯାମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ସଂଵିଦମ୍ । କାଲେନ ପଦମ୍ ଆଗତ୍ଯ ଜାଯନ୍ତେ ନେହ ତେ ପୁନଃ
ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖି, ଅସତ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି, ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ପାଇଯାନ୍ତି, ସମୟ ସହିତ ସେମାନେ ପରମ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚି, ପୁଣି ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି।
ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଜନ୍ମସହସ୍ରାଣି ଜ୍ଞାନେନ ତପସାଥ ଵା । ପରମେଷ୍ଠିପଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯ କେଚିଦ୍ ଯାନ୍ତି ପରଂ ପଦମ୍
ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ଭୋଗ କରି, କେହି ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି ଏବଂ ସେହି ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରନ୍ତି ।
କେଚିଚ୍ ଛକ୍ରତ୍ଵମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ତୁଚ୍ଛତଯା ଧିଯଃ । ପୁନସ୍ ତିର୍ଯକ୍ତ୍ଵମ୍ ଆଯାନ୍ତି ତିର୍ଯକ୍ତ୍ଵାନ୍ ନରତାମ୍ ଅପି
କେହି ମନୁଷ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦବୀକୁ ମଧ୍ୟ ପାଇଲେ, ତାଙ୍କର ମନରେ ତୁଚ୍ଛତା ଭାବ ହେତୁ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇ ଜନ୍ତୁ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠାରୁ ପୁଣି ମନୁଷ୍ୟ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି ।
କେଚିନ୍ ମହାଧିଯସ୍ ସନ୍ତ ଉତ୍ପଦ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦାତ୍ । ତଦୈଵ ଜନ୍ମନୈକେନ ତତ୍ରୈଵ ପ୍ରଵିଶନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
କେହି ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପଦବୀରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଜନ୍ମରେ ସେଠାରେ ଏକାକାର ହୋଇଯାନ୍ତି ।
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେଷ୍ଵ୍ ଇତରେଷ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯେ ତେନୈତେ ଜୀଵରାଶଯଃ । ପ୍ରଯାନ୍ତି ପଦ୍ମୋଦ୍ଭଵତାମ୍ ଅନ୍ଯେ ଚ ହରତାମ୍ ଅପି
ଅନ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ପଦ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା କିମ୍ବା ହରିଙ୍କ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି; ଏଭଳି ଭାବରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବ ନିଜ ନିଜ ଭାଗ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିଯାନ୍ତି ।
ଅନ୍ଯେ ପ୍ରଯାନ୍ତି ତିର୍ଯକ୍ତ୍ଵମ୍ ଅନ୍ଯେ ଚ ସୁରତାମ୍ ଅପି । ଅନ୍ଯେ ଽପି ନାଗତାଂ ରାମ ଯଥୈଵେହ ତଥୈଵ ହି
କେହି ପଶୁ ହେବାକୁ ଯାନ୍ତି, କେହି ଦେବତା ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଆଉ କେତେକ ଲୋକ କୌଣସି ଦଶାକୁ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚନ୍ତି ନାହିଁ, ହେ ରାମ, ଯେପରି ଏଠି ଅଛି, ସେପରି ସେଠି ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଯଥେଦଂ ହି ଜଗତ୍ ସ୍ଫାରଂ ତଥାନ୍ଯାନି ଜଗନ୍ତି ହି । ଵିଦ୍ଯନ୍ତେ ସମତୀତାନି ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଚ ଭୂରିଶଃ
ଯେପରି ଏହି ସଂସାର ବିଶାଳ, ସେପରି ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଅନେକ ଜଗତ ପୂର୍ବରୁ ଅତୀତ ହୋଇଯାଇଛି, ଆଉ ଅନେକ ଆସିବାକୁ ବାକି ଅଛି।
ଅନ୍ଯେନାନ୍ଯେନ ଚିତ୍ରେଣ କ୍ରମେଣାନ୍ଯେନ ହେତୁନା । ଵିଚିତ୍ରାସ୍ ସୃଷ୍ଟଯସ୍ ତେଷାମ୍ ଆପତନ୍ତି ପତନ୍ତି ଚ
ବିଭିନ୍ନ କାରଣ ଓ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ସୃଷ୍ଟି ଏକ ପରେ ଏକ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ଓ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
କାଶ୍ଚିଦ୍ ଗନ୍ଧର୍ଵତାଂ ଯାନ୍ତି କାଶ୍ଚିଦ୍ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଯକ୍ଷତାମ୍ । କାଶ୍ଚିତ୍ ପ୍ରଯାନ୍ତି ସୁରତାଂ କାଶ୍ଚିଦ୍ ଆଯାନ୍ତି ଦୈତ୍ଯତାମ୍
କେହି ଗନ୍ଧର୍ବ ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, କେହି ଯକ୍ଷ ହେବାକୁ ଯାନ୍ତି, କେହି ଦେବଙ୍ଗନା ଭାବକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଦାନବ ହେବାକୁ ଯାନ୍ତି।
ଯେନୈଵ ଵ୍ଯଵହାରେଣ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେ ଽସ୍ମିଞ୍ ଜନାସ୍ ସ୍ଥିତାଃ । ତେନୈଵାନ୍ଯେଷୁ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସନ୍ନିଵେଶାଵିଲକ୍ଷଣାଃ
ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଲୋକମାନେ ଯେଭଳି ଆଚରଣ କରି ରହନ୍ତି, ସେଇ ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେ ରହନ୍ତି, କେବଳ ସେଠାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।
ସ୍ଵସ୍ଵଭାଵଵଶାଵେଶାଦ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯପରିଘଟ୍ଟନୈଃ । ସୃଷ୍ଟଯଃ ପରିଵର୍ତନ୍ତେ ତରଙ୍ଗିଣ୍ଯା ଇଵୋର୍ମଯଃ
ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ପ୍ରଭାବ ଓ ପରସ୍ପର ସଂଘର୍ଷ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିମାନେ ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଘୂରିଘୂରି ଚାଲିଥାନ୍ତି।
ଆଵିର୍ଭାଵତିରୋଭାଵୈର୍ ଉନ୍ମଜ୍ଜନନିମଜ୍ଜନୈଃ । ସୃଷ୍ଟଯଃ ପରିଵର୍ତନ୍ତେ ତରଙ୍ଗିଣ୍ଯା ଇଵୋର୍ମଯଃ
ପ୍ରକାଶ ଓ ଅପ୍ରକାଶ, ଉଠିବା ଓ ଡୁବିଯିବା ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିମାନେ ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଘୂରିଘୂରି ଚାଲିଥାନ୍ତି।
ନିର୍ଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵିରତଂ ତସ୍ମାତ୍ ପରସ୍ମାଜ୍ ଜୀଵରାଶଯଃ । ଅନିର୍ଦେଶ୍ଯାତ୍ ସ୍ଵସଂଵେଦ୍ଯାତ୍ ତତ୍ରୈଵାଶୁ ସ୍ଫୁରନ୍ତି ଚ
ସେ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ଓ ନିଜ ଅନୁଭୂତିରୁ, ଜୀବମାନଙ୍କର ଧାରା ସଦା ନିର୍ଗତ ହୁଏ ଏବଂ ସେଠାରେ ତୁରନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଦୀପାଦ୍ ଇଵାଲୋକଦୃଶସ୍ ସୂର୍ଯାଦ୍ ଇଵ ମରୀଚଯଃ । କଣାସ୍ ତପ୍ତାଯସ ଇଵ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗା ଇଵ ପାଵକାତ୍
ଯେପରି ଦୀପରୁ ଆଲୋକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ କିରଣ ବିକିରିତ ହୁଏ, ତପ୍ତ ଲୋହାରୁ ଚୁଣା ଚୁଣା ରେଣୁ ଉଠେ, ଅଗ୍ନିରୁ ଚିଙ୍ଗାରି ବିସ୍ଫୁରିତ ହୁଏ—
କାଲାଦ୍ ଇଵର୍ତଵଶ୍ ଚିତ୍ରା ଆମୋଦାଃ କୁସୁମାଦ୍ ଇଵ । ଶୀକରା ଇଵ ପାତାମ୍ବୁପୂରାଦ୍ ଅବ୍ଧେର୍ ଇଵୋର୍ମଯଃ
ଯେପରି ସମୟରୁ ଋତୁ ହୁଏ, ଫୁଲରୁ ସୁଗନ୍ଧ ବିକାଶିତ ହୁଏ, ପଡୁଥିବା ପାଣିରୁ ତିତିକି ତିତିକି ଝରଣା ହୁଏ, ସମୁଦ୍ରରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ—
ଉତ୍ପତ୍ଯୋତ୍ପତ୍ଯ କାଲେନ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହପରମ୍ପରାଃ । ସ୍ଵକ ଏଵ ପଦେ ଯାନ୍ତି ଵିଲଯଂ ଜୀଵରାଶଯଃ
ଏଭଳି ଜୀବମାନେ ସମୟ ସମୟରେ ନିଜ ଶରୀର ଛାଡ଼ି, ପୁଣିପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇ, ଶେଷରେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି।
ଅଵିରଲମ୍ ଇଯମ୍ ଆତତା ସ୍ଥିତୋଚ୍ଚୈର୍ ଭଵତି ଵିନଶ୍ଯତି ଵର୍ଧତେ ମୁଧୈଵ । ତ୍ରିଭୁଵନରଚନାଵିମୋହମାଯା ପରମପଦେ ଲହରୀଵ ଵାରିରାଶୌ
ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଅବିରତ ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ, କେବେ ବଢ଼େ, କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, କେବେ ଉଚ୍ଚ ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସବୁ ଅର୍ଥହୀନ; ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ, ଏହା ତିନି ଜଗତର ମୋହ ମାୟା, ପରମ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା କେବଳ ଭ୍ରମ।
କ୍ରମେଣାନେନ ଯେନାପ୍ତା ଜୀଵେନ ସ୍ଥିତିର୍ ଆତ୍ମନଃ । ସ କଥଂ ଭଗଵନ୍ ଦେହଂ ସମାଦତ୍ତେ ଽସ୍ଥିପଞ୍ଜରମ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଉପାୟରେ ଯେଉଁପରି ଜୀବ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚଳତା ପାଏ, ସେ କିପରି ଏହି ଅସ୍ଥିର ଦେହ, ଏହି ଅସ୍ଥିର ପଞ୍ଜରକୁ ଧାରଣ କରେ?
ପୂର୍ଵମ୍ ଏଵ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରାମ କିଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ । ପୂର୍ଵାପରଵିଚାରାର୍ହା ଶେମୁଷୀ କ୍ଵ ଗତା ତଵ
ହେ ରାମ, ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ କହିଛି, ତୁମେ କାହିଁକି ବୁଝିପାରୁନାହା? ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଭଲ ଭାବେ ବିଚାର କରିବାର ତୁମର ବୁଦ୍ଧି କେଉଁଠି ଗଲା?
ଯଦ୍ ଇଦଂ ହି ଶରୀରାଦି ଜଗତ୍ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ଆଭାସମାତ୍ରମ୍ ଏଵୈତଦ୍ ଅସତ୍ ସ୍ଵପ୍ନ ଇଵୋତ୍ଥିତମ୍
ଏହି ଦେହ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଯାହା ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭ୍ରମ; ସେଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଜିନିଷ ପରି।
ଦୀର୍ଘସ୍ଵପ୍ନୋ ହ୍ଯ୍ ଅଯଂ ରାମ ମିଥ୍ଯୈଵାନଘ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଵିଭ୍ରମାକାରୋ ଭ୍ରମାର୍ତଭ୍ରାନ୍ତଶୈଲଵତ୍
ହେ ରାମ, ଏହା ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି, ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି, ହେ ନିର୍ମଳ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାର ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ଭ୍ରମିତ ମନେ ପାହାଡ଼ ଅଲଗା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରଶାନ୍ତାଜ୍ଞାନନିଦ୍ରସ୍ ସନ୍ ନୂନଂ ଗଲିତଭାଵନଃ । ପ୍ରବୁଦ୍ଧଚେତାସ୍ ସଂସାରସ୍ଵପ୍ନଂ ପଶ୍ଯନ୍ ନ ପଶ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ଅଜ୍ଞାନର ନିଦ୍ରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧାରଣା ଖସିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଜାଗ୍ରତ ମନ ଥିବା ଲୋକେ ସଂସାରର ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାହାକୁ ସତ୍ୟରୂପେ ଦେଖେନାହିଁ।
ସ୍ଵଭାଵକଲ୍ପିତୋ ରାମ ଜୀଵାନାଂ ସର୍ଵଦୈଵ ହି । ଆମୋକ୍ଷପଦସମ୍ପ୍ରାପ୍ତି ସଂସାରୋ ଽସ୍ତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୋ ଽନ୍ତରେ
ହେ ରାମ, ସଂସାର ଚକ୍ରଟି ନିଜର ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ସବୁଜଣଙ୍କ ଭିତରେ ସଦା ଅଛି, ମୁକ୍ତିର ଦଶା ପ୍ରାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଅନ୍ତରେ ରହିଥାଏ।
ସ୍ଵଭାଵକଲ୍ପିତୋ ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵସ୍ଯାସ୍ତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୋ ଽନ୍ତରେ । ଜୀଵସ୍ଯ ତରଲଃ କାଯ ଆଵର୍ତଃ ପଯସୋ ଯଥା
ସ୍ୱଭାବରେ ଯାହା ଉପଜିଥାଏ, ସେହି ଜିନିଷ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ସଦା ଅଛି; ଜୀବର ଶରୀର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର, ଜଳରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ।
ବୀଜେ ଯଥାଙ୍କୁରସ୍ ସ୍ଫାରଃ ପଲ୍ଲଵଶ୍ ଚାଙ୍କୁରେ ଯଥା । ପଲ୍ଲଵେ ଚ ଯଥା ପୁଷ୍ପଂ ପୁଷ୍ପକୋଶେ ଫଲଂ ଯଥା
ଯେପରି ଗଛବିଜରୁ ଅଂକୁର ଉପଜେ, ଅଂକୁରରୁ ପତ୍ର ଆସେ, ପତ୍ରରୁ ଫୁଲ ଫୁଟେ, ଏବଂ ଫୁଲର କୁଡ଼ିରୁ ଫଳ ହୁଏ, ସେହିପରି।
ଯତଶ୍ ଚ କଲ୍ପନାରୂପୋ ଦେହୋ ଽସ୍ତି ମନସୋ ଽନ୍ତରେ । ବହୀରୂପତଯା ରାମ ତତୋ ଽସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵେହ ସ ସ୍ଫୁଟଃ
ହେ ରାମ, ଯେପରିକି ଏହି ଶରୀର କେବଳ ମନର କଳ୍ପନା ଭିତରେ ଅଛି, ସେହିପରି ଏହା ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ଯ ଏଵ ପ୍ରତିଭାସୋ ଽସ୍ଯ ମନସଃ କିଲ ଜାଯତେ । ସ ଏଵାଶୁ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏତନ୍ ମୃତ୍ପିଣ୍ଡୋ ଘଟକୋ ଯଥା
ମନରେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେଇ ଦୃତ ଭାବେ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଯେପରିକି ମାଟିର ଗୋଟିଏ ଗୋଲା ଘଡ଼ା ହେଉଛି।
ପ୍ରତିଭାସତ ଏଵେଦଂ ମନସ୍ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରକମ୍ । ଜଗଦ୍ ରାଘଵ ନୋ ସତ୍ଯଂ ମୃଗତୃଷ୍ଣାଜଲଂ ଯଥା
ହେ ରାଘବ, ଏହି ସଂସାର କେବଳ ମନର କଳ୍ପନାର ପ୍ରତିଫଳନ, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ଜଳ ଭଳି।
ପ୍ରତିଭାସେନ ଚୈତେନ ଦେହୋ ଽଯଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ପୁରଃ । ଭୀତିଭ୍ରାନ୍ତେନ ବାଲେନ ଵେତାଲୋ ଽଗ୍ରଗତୋ ଯଥା
ଏହି ପ୍ରତିଭାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶରୀର ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରିକି ଡରରେ ଭ୍ରମିତ ଏକ ଶିଶୁ ଆଗରେ ଭୂତକୁ ଦେଖେ।
ଆଦିସର୍ଗେ ପୁରା କାଯପ୍ରତିଭାସୋ ଽସ୍ଯ ଚେତସଃ । ଯସ୍ ସ ଏଵ ଵିଭୁର୍ ବ୍ରହ୍ମା ପଦ୍ମକୋଶଗୃହେ ସ୍ଥିତଃ
ପ୍ରାଚୀନ ସୃଷ୍ଟିରେ, ତାଙ୍କର ମନରେ ପ୍ରଥମେ ଦେହର ଭାବନା ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା; ସେଇ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ବ୍ରହ୍ମା, ପଦ୍ମର ଗୁହାରେ ବସିଛନ୍ତି।