ଅଦୃଶ୍ଯମ୍ ଅପି ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରସମଭାରଭରାଵହମ୍ । ଜରାମରଣଶାଖାଢ୍ଯଂ ସଂସାରଵିଷଦୁର୍ଦ୍ରୁମମ୍
ଦୃଶ୍ୟ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ସମାନ ଭାର ବହୁଛି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଶାଖାରେ ଶୋଭିତ, ସଂସାରର ବିଷାକ୍ତ ଓ ଭୟଙ୍କର ଗଛ ।
ଇମଂ ସଂସାରମ୍ ଅଖିଲମ୍ ଆଶାପାଶଵିଧାଯକମ୍ । ଦଧଦ୍ ଅନ୍ତଃ ଫଲୈର୍ ହୀନଂ ଵଟଧାନା ଵଟଂ ଯଥା
ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାରଟି, ଆଶାର ଜଞ୍ଜିରେ ପକାଇ ରଖିଛି, ଭିତରେ କୌଣସି ଫଳ ନଥିବା, ଏକ ବଟବୃକ୍ଷ ଗୁଡିକର ମନ୍ଦା ମନ୍ଦା ବିଜ ଭଳି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶୂନ୍ୟତାକୁ ଧାରଣ କରିଛି।
ଚିନ୍ତାନଲଶିଖାଦଗ୍ଧଂ କୋପାଜଗରଚର୍ଵିତମ୍ । କାମାବ୍ଧିକଲ୍ଲୋଲହତଂ ଵିସ୍ମୃତାତ୍ମପିତାମହମ୍
ଚିନ୍ତାର ଅଗ୍ନିଶିଖାରେ ପୁଡ଼ିଯାଇଛି, କ୍ରୋଧର ସାପରେ ଚିବାଯାଇଛି, କାମନାର ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗରେ ଆଘାତ ପାଇଛି, ନିଜ ମୂଳ ଓ ଉତ୍ସକୁ ଭୁଲିଯାଇଛି।
ମୃଗଂ ଯୂଥାଦ୍ ଇଵ ଭ୍ରଷ୍ଟଂ ଶୋକୋପହତଚେତନମ୍ । ପତଙ୍ଗକମ୍ ଇଵୋଜ୍ଜ୍ଵାଲେ ଦଗ୍ଧଂ ଵିଷଯପାଵକେ
ଏକ ମୃଗ ଯେପରି ଦଳରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ମନ ହରାଇଥାଏ, ଏହିପରି; ଏକ ପତଙ୍ଗ ଯେପରି ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛି।
ଛିନ୍ନମୂଲମ୍ ଇଵାମ୍ଭୋଜଂ ପରମାଂ ମ୍ଲାନିମ୍ ଆଗତମ୍ । ଛିନ୍ନାଶମ୍ ଆତ୍ମନସ୍ ସ୍ଥାନାଦ୍ ଵିଦେଶାସଙ୍ଗଦୁସ୍ସ୍ଥିତମ୍
ମୂଳ କଟା ହେବା ପରେ ଯେପରି ପଦ୍ମ ଶୁଷ୍କ ଓ ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଆଶା କଟାଯିବା ପରେ, ନିଜ ଜାଗାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ଅଜଣା ଦେଶରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି।
ଵିଷଯାହିଷୁ ମଧ୍ଯସ୍ଥଂ ମିତ୍ରରୂପେଷୁ ଶତ୍ରୁଷୁ । ଦଶାଖଦାସ୍ଵ୍ ଅନନ୍ତାସୁ ଲୁଠିତଂ ସଙ୍କଟାସ୍ଵ୍ ଅତି
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖର ମଧ୍ୟରେ, କେହି ମିତ୍ର ଭାବେ କେହି ଶତ୍ରୁ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ଅନେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏପଟେ ସେପଟେ ହେବା, ଏବଂ ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାବେ ଉଲଟାପାଲଟି ହେଉଛି।
ଦୁଃଖେ ନିପତିତଂ ଘୋରେ ଵିହଗଂ ଵାଗୁରେ ଯଥା । ଆବଦ୍ଧାସ୍ଥଂ ଜଗଜ୍ଜାଲେ ଶୂନ୍ଯେ ଗନ୍ଧର୍ଵପତ୍ତନେ
ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯିବା, ଯେପରି ଏକ ପକ୍ଷୀ ଫାନ୍ଦରେ ଧରାପଡ଼ିଥାଏ; ଏହି ସଂସାର ଜାଲରେ ବନ୍ଧାଯିବା, ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗରର ଶୂନ୍ୟତାରେ ଅନୁଭବ କରିବା।
ଉହ୍ଯମାନମ୍ ଅନର୍ଥାବ୍ଧୌ ମନୋ ଵିଷଯଵିଦ୍ରୁତମ୍ । ଉଦ୍ଧରାମରସଙ୍କାଶ ମାତଙ୍ଗମ୍ ଇଵ କର୍ଦମାତ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ଦ୍ୱାରା ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇଥିବା ମନ, ଅନର୍ଥର ସାଗରରେ ଭାସୁଛି; ରାମ, ଅମୃତର ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ କାଦୁରୁ ହାତୀ ଉଠାଇବା ପରି ଉଠାଅ।
ବଲୀଵର୍ଦଵଦ୍ ଆମଗ୍ନଂ ମନୋ ମନନପଲ୍ଵଲେ । ଆଲୂନଶୀର୍ଣାଵଯଵଂ ବଲାଦ୍ ରାମ ସମୁଦ୍ଧର
ବଳିଅଠର ପରି ମନ ଚିନ୍ତାର କାଦରେ ଡୁବିଯାଇଛି, ତାହାର ଅଙ୍ଗ ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ; ରାମ, ଶକ୍ତି ଦେଇ ଏହାକୁ ଉଠାଅ।
ଶୁଭାଶୁଭପ୍ରସରପରାହତାକୃତୌ ଜ୍ଵଲଜ୍ଜରାମରଣଵିଷାଦମୂର୍ଛିତେ । ଦଯେହ ନ ସ୍ଵମନସି ଯସ୍ଯ ଜାଯତେ ନରାକୃତିସ୍ ସ ଜଗତି ରାମ ରାକ୍ଷସଃ
ହେ ରାମ, ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ମନ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଘଟଣାରେ, ବୟସ୍କ ହେବା, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଦୁଃଖର ଜ୍ୱାଳାରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଦୟା ଉପଜାଏ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରରେ ମାନବ ଆକୃତିରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକ ରାକ୍ଷସ ଅଟୁଟ।
ଏଵଂ ଜୀଵାଶ୍ ଚିତୋ ଭାଵାଦ୍ ଭଵଭାଵନଯା ହତାଃ । ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଽକଲିତାକାରାଲ୍ ଲକ୍ଷଶୋ ଽପି ଚ କୋଟିଶଃ
ଏଭଳି ଜୀବମାନେ, ନିଜ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସଂସାର ଭାବନାରେ ବିନଶିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅସଂଖ୍ୟ ଓ ଅଗଣନୀୟ, ଏବଂ ପରମବ୍ରହ୍ମର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସଙ୍ଖ୍ଯାତୀତାଃ ପୁରା ଜାତା ଜାଯନ୍ତେ ଽଦ୍ଯାପି ଚାଭିତଃ । ଉତ୍ପତିଷ୍ଯନ୍ତି ଚୈଵାନ୍ଯେ କଣୌଘା ଇଵ ନିର୍ଝରାତ୍
ଏମିତି ଅନେକ ଜୀବ ପୂର୍ବରୁ ଅସଂଖ୍ୟ ସଂଖ୍ୟାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଏବେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେବେ, ଯେପରି ଝରଣାରୁ ଅନେକ କଣା ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।
ସ୍ଵଵାସନାଵଶାଵେଶାଦ୍ ଆଶାଵିଵଶତାଂ ଗତାଃ । ଦଶାସ୍ଵ୍ ଅତିଵିଚିତ୍ରାସୁ ସ୍ଵଯଂ ନିଗଡିତାଶଯାଃ
ନିଜର ଆଦତ ଓ ଆସକ୍ତିରେ ବଶୀଭୂତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଆଶା ରେ ଆଟକିଯାନ୍ତି, ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବନ୍ଧି ରହନ୍ତି।
ଅନାରତଂ ପ୍ରତିଦିଶଂ ପ୍ରତିଦେଶଂ ଜଲେ ସ୍ଥଲେ । ଜାଯନ୍ତେ ଚ ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ ବୁଦ୍ବୁଦା ଇଵ ଵାରିଣି
ନିରନ୍ତର ଭାବରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ, ପାଣି ଓ ଜମିନି ଉପରେ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁଛନ୍ତି, ପାଣିରେ ବୁଲବୁଲି ଯେପରି ଉଠି ଓ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେହିପରି।
କେଚିତ୍ ପ୍ରଥମଜନ୍ମାନଃ କେଚିଜ୍ ଜନ୍ମଵଶାତିଗାଃ । କେଚିଚ୍ ଚାସଙ୍ଖ୍ଯଜନ୍ମାନଃ କେଚିଜ୍ ଜନ୍ମଶତାନ୍ତରାଃ
କେହି ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମରେ ଅଛନ୍ତି, କେହି ଜନ୍ମର ବାଧ୍ୟତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, କେହି ଅସଂଖ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଶତଶତ ଜନ୍ମ ଭିତରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅଛନ୍ତି।
ଭଵିଷ୍ଯଜ୍ଜାତଯଃ କେଚିତ୍ କେଚିଦ୍ ଭୂତମହାଭଵାଃ । ଵର୍ତମାନଭଵାଃ କେଚିତ୍ କେଚିଚ୍ ଚାଭଵତାଂ ଗତାଃ
କେହି ଏଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ବାକି ଅଛନ୍ତି, କେହି ପୂର୍ବରୁ ମହାନ ପ୍ରାଣୀ ଥିଲେ, କେହି ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଛନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଏବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହୀନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
କେଚିତ୍ କଲ୍ପସହସ୍ରାଣି ଜାଯମାନାଃ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଏକାମ୍ ଏଵାଶ୍ରିତା ଯୋନିଂ କେଚିଦ୍ ଯୋନ୍ଯନ୍ତରଂ ଶ୍ରିତାଃ
କେହି ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ପୁନିପୁନି ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ଏକେ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି।
କେଚିନ୍ ମହାଦୁଃଖହତାଃ କେଚିଦ୍ ଅଲ୍ପଵଯସ୍ସ୍ଥିତାଃ । କେଚିଦ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତମ୍ ଉଦିତାଃ କେଚିଦ୍ ଅର୍କା ଇଵୋଦିତାଃ
କେହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, କେହି ଏଉଁଠି ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ରହିଛନ୍ତି, କେହି ଅତ୍ୟଧିକ ଉନ୍ନତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଆଉ କେହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ତିଖିଆ ହେଉଛନ୍ତି।
କେଚିତ୍ କିନ୍ନରଗନ୍ଧର୍ଵଵିଦ୍ଯାଧରମହୋରଗାଃ । କେଚିଦ୍ ଅର୍କେନ୍ଦ୍ରଵରୁଣତ୍ର୍ଯକ୍ଷାଧୋଽକ୍ଷଜପଦ୍ମଜାଃ
କେହି କିନ୍ନର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର କିମ୍ବା ବଡ଼ ସର୍ପ ହେଉଛନ୍ତି; କେହି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ, ତଳ ଲୋକର ନାଥ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଜନ୍ମ।
କେଚିତ୍ କୁମ୍ଭାଣ୍ଡଵେତାଲଯକ୍ଷରକ୍ଷଃପିଶାଚକାଃ । କେଚିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୂପାଲଵୈଶ୍ଯଶୂଦ୍ରଗଣାସ୍ ସ୍ମୃତାଃ
କେହି କୁମ୍ଭାଣ୍ଡ, ଭୂତ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ କିମ୍ବା ପିଶାଚ; କେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା, ବ୍ୟାପାରୀ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର ଭାବେ ପରିଚିତ।
କେଚିଚ୍ ଛ୍ଵପଚଚଣ୍ଡାଲକିରାତଖଶପୁକ୍କସାଃ । କେଚିତ୍ ତୃଣୌଷଧୀପତ୍ତ୍ରଫଲମୂଲପଦଂ ଗତାଃ
କେହି କୁକୁର ମାଂସ ଭୋଜିବା, ଚଣ୍ଡାଳ, କିରାତ, ଖଶ କିମ୍ବା ପୁକ୍କସ ହେଉଛନ୍ତି; କେହି ତୃଣ, ଔଷଧି, ପତ୍ର, ଫଳ କିମ୍ବା ମୂଳ ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ।
କେଚିଦ୍ ଵନଲତାଗୁଲ୍ମତୃଣୋପଲଦଶୋଷିତାଃ । କେଚିତ୍ କଦମ୍ବଜମ୍ବୀରସାଲତାଲତମାଲକାଃ
କେହି ଜଙ୍ଗଲର ଲତା, ଝାଡ଼ି, ଘାସ ଓ ତିଉରେ ଶୁଖିଯାଇଛନ୍ତି; କେହି କଦମ୍ବ, ଜାମୁ, ସାଳ, ତାଳ ଓ ତମାଳ ଗଛ ହୋଇଛନ୍ତି।
କେଚିଦ୍ ଵିଭଵସମ୍ଭାରମତ୍ତସାମନ୍ତଭୂମିପାଃ । କେଚିଚ୍ ଚୀରାମ୍ବରଚ୍ଛନ୍ନା ମୁନିମୌନମ୍ ଉପାଶ୍ରିତାଃ
କେହି ଧନ-ସମ୍ପତିର ମଦରେ ମତ୍ତ ରାଜା ହୋଇଛନ୍ତି; କେହି ଚିର ଓଡ଼ି ମୁନିମାନଙ୍କର ନିରବତାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି।
କେଚିଦ୍ ଭୁଜଗଗୋନାସକ୍ରିମିକୀଟପିପୀଲକାଃ । କେଚିନ୍ ମୃଗେନ୍ଦ୍ରମହିଷମୃଗର୍କ୍ଷଚମରୈଣକାଃ
କେହି ସାପ, ଗାଈ, ହାତୀ, କୀଟ, ପୋକା ଓ ପିପିଳିକା ହୋଇଛନ୍ତି; କେହି ସିଂହ, ମହିଷ, ହରିଣ, ଭାଲୁ, ଚମରୀ ଓ ରୀଣ ହୋଇଛନ୍ତି।
କେଚିତ୍ ସାରସଚକ୍ରାହ୍ଵବଲାକାବକକୋକିଲାଃ । କେଚିତ୍ କମଲକଲ୍ହାରକୁମୁଦୋତ୍ପଲତାଂ ଗତାଃ
କେହି ସାରସ, ଚକ୍ରବାକ, ବକ, କାଉଁ ଓ କୋଇଲି ହୋଇଛନ୍ତି; କେହି ପଦ୍ମ, କଲ୍ହାର, କୁମୁଦ ଓ ଉତ୍ପଳ ହୋଇଛନ୍ତି।
କେଚିତ୍ କରଭମାତଙ୍ଗପତଙ୍ଗଵୃଷଗର୍ଦଭାଃ । କେଚିଦ୍ ଦ୍ଵିରେଫମଷକପୁତ୍ତିକାଦଂଶଵଂଶଜାଃ
କେହି ଉଠ, ହାତୀ, ପୋକା, ବଳଦ, ଗଧା ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି; କେହି ମଧୁମକ୍ଷୀ, ମାଛି, ଝିଙ୍କା, ଛୋଟ ପୋକା ଓ ଦଂଶକ ପୋକମାନଙ୍କ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି।
କେଚିଦ୍ ଆପଦ୍ବଲାକ୍ରାନ୍ତାଃ କେଚିତ୍ ସମ୍ପଦମ୍ ଆଗତାଃ । କେଚିତ୍ ସ୍ଥିତାସ୍ ସ୍ଵର୍ଗପୁରେ କେଚିନ୍ ନରକମ୍ ଆସ୍ଥିତାଃ
କେହି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, କେହି ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛନ୍ତି; କେହି ସ୍ୱର୍ଗରେ ରହୁଛନ୍ତି, କେହି ନରକକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ଋକ୍ଷଚକ୍ରଗତାଃ କେଚିଦ୍ ଵୃକ୍ଷରନ୍ଧ୍ରଗତାଃ ପରେ । ଵାତରୂପେ ସ୍ଥିତାଃ କେଚିତ୍ କେଚିଦ୍ ଵ୍ଯୋମପଦେ ସ୍ଥିତାଃ
କେହି ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଅଛନ୍ତି, କେହି ଗଛର ଫାଟରେ ବସିଛନ୍ତି; କେହି ପବନ ଭାବରେ ରହୁଛନ୍ତି, କେହି ଆକାଶରେ ବିସ୍ତାରିତ ଅଛନ୍ତି।
ସୂର୍ଯାଂଶୁଷୁ ସ୍ଥିତାଃ କେଚିତ୍ କେଚିଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ଵଂଶୁଷୁ ସ୍ଥିତାଃ । କେଚିତ୍ ତୃଣଲତାଗୁଲ୍ମରସସ୍ଵାଦୁଷ୍ଵ୍ ଅଵସ୍ଥିତାଃ
କେହି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଅଛନ୍ତି, କେହି ଚନ୍ଦ୍ରମାର କିରଣରେ ଅଛନ୍ତି; କେହି ଘାସ, ବେଳ ଓ ଝାଡ଼ିର ମିଠା ରସରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ଭ୍ରମନ୍ତୀହ କେଚିତ୍ କଲ୍ଯାଣଭାଜନମ୍ । ଚିରମୁକ୍ତାସ୍ ସ୍ଥିତାଃ କେଚିନ୍ ନୂନଂ ପରିଣତାଃ ପରେ
କେହି କେହି ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଏଠାରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୁଭତାର ଧାରକ। ଆଉ କେହି କେହି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପରମ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ପକ୍ୱ ହୋଇଛନ୍ତି।