ଯତ୍ ତଦ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅମୃତଂ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵଵ୍ଯାପି ନିରାମଯମ୍ । ଚିଦାଭାସମ୍ ଅନନ୍ତାଖ୍ଯମ୍ ଅନାଦି ଵିଗତଭ୍ରମମ୍
ଯାହା ଅମୃତ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ଦୁଃଖରହିତ, ଚେତନାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ଅନନ୍ତ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଆଦିହୀନ ଓ ଭ୍ରମ ନଥିବା—ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି।
ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦଵପୁଷସ୍ ତସ୍ଯ ସ୍ପନ୍ଦଃ କସ୍ମାଚ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ହି । ପ୍ରଦେଶାଦ୍ ଘନତାମ୍ ଏତି ସୋମ୍ଯାବ୍ଧେଶ୍ ଚଲନାଦ୍ ଇଵ
ଚେତନାର ଚଳନ ଯେଉଁଥିରେ ରହିଛି, ସେହି ଚଳନ କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ରସାଗରର ତରଙ୍ଗ ଚଳିଲେ ତାହାର ଜଳ ଉତ୍ତଳ ହୁଏ।
ଅନ୍ତର୍ ଅବ୍ଧେର୍ ଜଲଂ ଯଦ୍ଵତ୍ ସ୍ପନ୍ଦାତ୍ ସ୍ତମ୍ଭଵଦ୍ ଈହତେ । ସର୍ଵଶକ୍ତି ତଥୈକତ୍ର ଗଚ୍ଛତି ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତିତାମ୍
ଯେପରି ସାଗର ଭିତରର ଜଳ ତରଙ୍ଗରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ଦୃଢ଼ ହେବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଚଳନ ଶକ୍ତିର ରୂପ ନେଇଥାଏ।
ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵାତ୍ମନା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଯଥା ସରତି ମାରୁତଃ । ତଥେହାତ୍ମାତ୍ମଶକ୍ତ୍ଯୈଵ ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵୈତି ଲୋଲତାମ୍
ଯେପରି ପବନ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥାଏ, ସେପରି ଏଠି ଆତ୍ମା ନିଜର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ।
ସ୍ଵଶିଖାସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତ୍ଯୈଵ ଦୀପସ୍ ସୋମ୍ଯୋ ଯଥୋଚ୍ଚତାମ୍ । ଏତି ତଦ୍ଵଦ୍ ଅସାଵ୍ ଆତ୍ମା ତତ୍ ସ୍ଵେ ଵପୁଷି ଵଲ୍ଗତି
ଯେପରି ଦୀପ ନିଜ ଶିଖାର ଶକ୍ତିରେ ଉଚ୍ଚତାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ନିଜ ରୂପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଜଲାନ୍ତରେ ଽମ୍ବୁଧେର୍ ଯଦ୍ଵଲ୍ ଲସଦ୍ ଵାରି କ୍ଵଚିଚ୍ ଚଲମ୍ । ସର୍ଵଶକ୍ତିଵପୁଷ୍ଯ୍ ଏଵ ତଥା ସ୍ପନ୍ଦୋ ଵିଲାସଵାନ୍
ଯେପରି ଏକ ମହାସାଗର ଭିତରେ କେବେ କେବେ ପାଣି ଚମକେ, କେବେ କେବେ ହଲେଇ ଚାଲିଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଦେହରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଓ ଚଞ୍ଚଳତା ସହିତ ଏହି କମ୍ପନ ଦେଖାଯାଏ।
ଯଥୋଲ୍ଲସତି ଭାଚକ୍ରୈର୍ ଦ୍ରଵତ୍କାଞ୍ଚନସାଗରଃ । ତଥାତ୍ମନି ପରିସ୍ପନ୍ଦୈସ୍ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅଚ୍ଛୈଶ୍ ଚିଦର୍ଣଵଃ
ଯେପରି ତେଲିଗଲା ସୁନାର ସାଗର ଆଲୋକର ଚକ୍ରରେ ଚମକେ, ସେପରି ଆତ୍ମାର ଚେତନାର ସାଗର ଶୁଦ୍ଧ କମ୍ପନରେ ଜଗମଗାଏ।
ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ମୌକ୍ତିକସ୍ପନ୍ଦୋ ଯଥା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଦୃଶା ଦୃଶଃ । ତଥୋଦେତି ଲସଦ୍ରୂପା ସ୍ଵଶକ୍ତିର୍ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ ଚିତଃ
ଯେପରି ଆକାଶରେ ମୁକ୍ତାର ଚଳନ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିହେବାକୁ ମିଳେ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତି ଚେତନାରୁ ଚମକୁଥିବା ରୂପରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
କିଞ୍ଚିତ୍କ୍ଷୁଭିତରୂପା ସା ଚିଚ୍ଛକ୍ତିଶ୍ ଚିନ୍ମହାର୍ଣଵେ । ତନ୍ମଯ୍ଯ୍ ଏଵ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅଚ୍ଛା ତତ୍ରୈଵୋର୍ମିର୍ ଇଵାର୍ଣଵେ
ସେଇ ଚେତନାର ଶକ୍ତି କିଛି ହଳଚଳ ହେଲେ, ଚେତନାର ବଡ଼ ସାଗରରେ ଏକଦମ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଚମକେ, ଯେପରି ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ତାହାର ନିଜ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ।
ଆତ୍ମନୋ ଽଵ୍ଯତିରିକ୍ତୈଵ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତେଵ ତିଷ୍ଠତି । ଆଲୋକଶ୍ରୀର୍ ଇଵାଲୋକକୋଟରେ ଘନତାଂ ଗତା
ଆତ୍ମାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ତଥାପି ଅଲଗା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ଆଲୋକର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଆଲୋକର ଗଭୀରତାରେ ଘନ ହୋଇ ରହିଥାଏ, ସେପରି।
କ୍ଷଣଂ ସ୍ଫୁରନ୍ତୀ ସା ଦେଵୀ ସର୍ଵଶକ୍ତିତଯା ତଯା । ଚିନୋତି ସ୍ଵାଂ ସ୍ଵଯଂ ଶକ୍ତିଂ କଲେନ୍ଦୋଶ୍ ଶୀତତାମ୍ ଇଵ
ସେ ଦେବୀ କିଛି ଖଣ୍ଡ ଦିଆଁ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ରୂପେ ଉଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ, ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ନିଜେ ଏକଠା କରନ୍ତି; ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ନିଜ ଶୀତଳତାକୁ ଏକତ୍ର କରେ।
ଉଦିତୈଷା ପ୍ରକାଶାଖ୍ଯା ଚିଚ୍ଛକ୍ତିଃ ପରମାତ୍ମନଃ । ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଶକ୍ତୀର୍ ଵଯସ୍ଯାସ୍ ସମ୍ପ୍ରକର୍ଷତି
ଏହି ଚେତନାର ଶକ୍ତି, ଯାହାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ପରମ ଆତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଦିଗ, ସମୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ, ତାଙ୍କର ସହଚରୀମାନେ, ଏକଠା କରେ।
ଅଵିଦିତ୍ଵା ସ୍ଵଭାଵଂ ସ୍ଵଂ ଵ୍ଯାପ୍ଯାନନ୍ତପଦଂ ସ୍ଥିତା । ରୂପଂ ପରିମିତେଵାସୌ ଭାଵଯତ୍ଯ୍ ଅଵିଭାଵିତା
ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ନ ଜାଣି, ଅନନ୍ତ ପଦକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜ ରୂପକୁ ସୀମିତ ଭାବେ ଭାବେ; ଯଦିଓ ତାଙ୍କର ସତ୍ତା ଅଲଗା ହୋଇନାହିଁ।
ଯଦୈଵ ଭାଵିତଂ ରୂପଂ ତଯା ପରମକାନ୍ତଯା । ତଦୈଵୈନାମ୍ ଅନୁଗତା ନାମସଙ୍ଖ୍ଯାଦିକା ଦୃଶଃ
ଯେତେବେଳେ ସେ ପରମ ପ୍ରିୟା ଜଣେ ଏକ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ନାମ, ସଂଖ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏ।
ଚିଦ୍ ଅଥୈତଦଵସ୍ଥୈଵ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତା ସ୍ଥିତାତ୍ମନଃ । ଅନନ୍ତା ତଦ୍ଗତୈଵାଶୁ ଲହରୀଵ ମହାର୍ଣଵାତ୍
ଚେତନା ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମାରୁ ଅଲଗା ରହେ; କିନ୍ତୁ ଅସୀମ ଥିବାରୁ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଏହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯେପରିକି ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରୁ ଏକ ତରଙ୍ଗ ଆସିଥାଏ।
ଯଥା କଟକକେଯୂରୈର୍ ଭେଦୋ ହେମ୍ନୋ ଵିଲକ୍ଷଣଃ । ତଥାତ୍ମନଶ୍ ଚିତା ରୂପଂ ଭାଵଯନ୍ତ୍ଯା ସ୍ଵମ୍ ଆଂଶିକମ୍
ଯେପରି ବାହୁବନ୍ଧ ଓ କଙ୍କଣର ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟରେ ସୁନାରୁ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ସେପରି ଚେତନା ଯେଉଁ ରୂପ ଭାବନା କରେ, ସେ ଆତ୍ମାର କେବଳ ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର।
ଯଥା ଦୀପେନ ଦୀପାନାଂ ଜାତାନାମ୍ ଆତ୍ମନା ତଥା । ଦେଶକାଲକଲାମାତ୍ରଭେଦସ୍ ସ୍ଵୋ ଭାଵିତଶ୍ ଚିତା
ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଅନ୍ୟ ଦୀପଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଯେଉଁ ରୂପ ଉପଜାଏ, ସେ ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଓ ମାପର ତଫାତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଏକ ଭିନ୍ନତା ମାତ୍ର।
ଦେଶକାଲପରିସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତିସନ୍ଦୀପିତାଥ ଚିତ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପମ୍ ଅନୁଧାଵନ୍ତୀ ପ୍ରଯାତି କଲନାପଦମ୍
ଏପରି ଦେଶ ଓ କାଳର ଚଳାଚଳ ଶକ୍ତିରେ ଚେତନା ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ଚିନ୍ତାକୁ ଅନୁସରି, ଗଣନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ଵିକଲ୍ପକଲ୍ପିତାକାରଂ ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାସ୍ପଦମ୍ । ଚିତୋ ରୂପଂ ମହାବାହୋ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ହେ ମହାବାହୁ, ଚିତ୍ତର ଯେଉଁ ରୂପ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ାଯାଇଛି ଏବଂ ଦେଶ, କାଳ ଓ କ୍ରିୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେହିକୁ 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କ୍ଷେତ୍ରଂ ଶରୀରମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆହୁସ୍ ତଦ୍ ଅସୌ ଵେତ୍ତ୍ଯ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ । ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ତେନ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଦେହକୁ 'କ୍ଷେତ୍ର' ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଏବଂ ଯିଏ ଏହାକୁ ବାହାର ଓ ଭିତରୁ ଅଖଣ୍ଡ ଭାବେ ଜାଣେ, ସେହିଠାରୁ ସେ 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ' ବୋଲି ପରିଚିତ।
ଵାସନାଃ କଲ୍ପଯନ୍ ସୋ ଽପି ଯାତ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କାରତାଂ ପୁନଃ । ଅହଙ୍କାରୋ ଵିନିର୍ଣୀତା କାଲିକୀ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଉଚ୍ଯତେ
ସେ ମଧ୍ୟ ବାସନା ଗଢ଼ି, ପୁଣିଥରେ ଅହଂକାରର ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଥାଏ; ଏହି ଅହଂକାର ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ, ସେହିକୁ କାଳସହିତ ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ବୁଦ୍ଧିସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପକଲିତା ପ୍ରଯାତା ମନନାସ୍ପଦମ୍ । ମନୋ ଘନଵିକଲ୍ପଂ ତୁ ଗଚ୍ଛତୀନ୍ଦ୍ରିଯତାଂ ଶନୈଃ
ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୁଏ, ସେଥିରେ ଚିନ୍ତା ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ମନ ଯେଉଁଠି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭାବନା ଭରିଥାଏ, ତାହା ଦୀରେ-ଦୀରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗୁଣ ନେଇଥାଏ।
ପାଣିପାଦମଯଂ ଦେହମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ । ଦେହୋ ଽସୌ ଜାଯତେ ଲୋକେ ମ୍ରିଯତେ ଽପି ଚ ଜୀଵତି
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ, ଏହି ଶରୀର ହାତ ଓ ପାଦ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ଏହି ଦେହ ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ତଥାପି ଏହା ବଞ୍ଚି ରହେ।
ଏଵଂ ଜୀଵୋ ହି ସଙ୍କଲ୍ପୋ ଵାସନାରଜ୍ଜୁଵେଷ୍ଟିତଃ । ଦୁଃଖଜାଲପରୀତାତ୍ମା କ୍ରମାଦ୍ ଆଯାତି ଚିତ୍ତତାମ୍
ଏଭଳି, ଜୀବ ମାନେ ଇଚ୍ଛାର ରୂପ, ଯାହା ଆଗ୍ରହର ଦୃଢ଼ ରଶିରେ ବନ୍ଧା; ଦୁଃଖର ଜାଲରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ସେ କ୍ରମେ ମନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
କ୍ରମେଣ ପାକଵଶତଃ ଫଲମ୍ ଏତି ଯଥାନ୍ଯତାମ୍ । ଅଵସ୍ଥଯୈଵ ନାକୃତ୍ଯା ଜୀଵୋ ମଲଵଶାତ୍ ତଥା
ଯେପରି ଫଳ ପକ୍କା ହେବା ସହ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଁଚେ, ସେପରି ଜୀବ ମଧ୍ୟ ମଳର ପ୍ରଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ।
ଜୀଵୋ ଽହଙ୍କାରତାଂ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅହଙ୍କାରଶ୍ ଚ ବୁଦ୍ଧିତାମ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପଜାଲଵଲିତା ମନସ୍ତାଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଆଗତା
ଜୀବ ଆତ୍ମା ଆହଂକାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏହି ଆହଂକାର ପୁନି ବୁଦ୍ଧିର ରୂପ ନେଇଥାଏ । ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ଅନେକ ଭାବନାର ଜାଲରେ ଆବୃତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ମନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ ।
ମନୋ ହି ସଙ୍କଲ୍ପମଯଂ ସଂସ୍ଥାଗ୍ରହଣତତ୍ପରମ୍ । ପ୍ରତିଯୋଗିଵ୍ଯଵଚ୍ଛିନ୍ନଂ ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଅନ୍ଯୈର୍ ଅପୀହିତୈଃ
ମନ ହେଉଛି ଭାବନାରୁ ଗଠିତ, ଏହା ସଦା ରୂପକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ । ଏହା ପ୍ରତିପକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହା ଥୋପିଦିଅନ୍ତି, ତାହାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ।
ଇଚ୍ଛାଦ୍ଯାଶ୍ ଶକ୍ତଯୋ ମତ୍ତାଂ ଗାଵୋ ଵୃଷମ୍ ଇଵୋନ୍ମଦମ୍ । ଅନୁଧାଵନ୍ତି ଦୋଷାଯ ସରିତସ୍ ସାଗରଂ ଯଥା
ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟେ, ଯେପରି ଗାଈମାନେ ଏକ ବଳଦ ପଛରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି କିମ୍ବା ନଦୀମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ମଦମସ୍ତ ମନକୁ ଦୋଷ ପାଇଁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ।
ଇତିଶକ୍ତିମଯଂ ଚେତୋ ଘନାହଙ୍କାରତାଂ ଗତମ୍ । କୋଶକାରକ୍ରିମିକଵଦ୍ ଇଚ୍ଛଯା ଯାତି ବନ୍ଧନମ୍
ଏଭଳି ଶକ୍ତିମୟ ଚିତ୍ତ, ଘନ ଆହଂକାରରେ ପରିଣତ ହୋଇ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ବନ୍ଧିଯାଏ, ଯେପରି ରେଶମ କୀଟ ନିଜ ତାନା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିଯାଏ ।
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାନୁସନ୍ଧାନାତ୍ ପାଶୈର୍ ଆଵଲଯଦ୍ ଵପୁଃ । କଷ୍ଟମ୍ ଅସ୍ମି ସ୍ଵଯଂ ବଦ୍ଧମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆର୍ତ୍ଯା ପରିତପ୍ଯତେ
ନିଜର ଭାବନାକୁ ପୁନିପୁନି ଅନୁସରି, ଏହା ନିଜେ ଦେହକୁ ପାଶରେ ବାନ୍ଧି ଦିଏ; ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, 'ହାୟ, ମୁଁ ବନ୍ଧି ହୋଇଗଲି!' ବୋଲି ଦୁଃଖ କରେ।