କୁତୋ ଜାତେଯମ୍ ଇତି ତେ ରାମ ମାସ୍ତୁ ଵିଚାରଣା । ଇମାଂ କଥମ୍ ଅହଂ ହନ୍ମୀତ୍ଯ୍ ଏଷା ତେ ଽସ୍ତୁ ଵିଚାରଣା
ହେ ରାମ, ଏହି ଅଜ୍ଞାନ କେଉଁଠୁ ଆସିଛି ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନୁହେଁ; ବରଂ, ଏହାକୁ କିପରି ନଷ୍ଟ କରିବି, ଏହା ଉପରେ ତୁମର ଚିନ୍ତା ହେଉ।
ଅସ୍ତଙ୍ଗତାଯାଂ କ୍ଷୀଣାଯାମ୍ ଅସ୍ଯାଂ ଜ୍ଞାସ୍ଯସି ରାଘଵ । ଯତ ଏଷା ଯଥା ଚୈଷା ଯଥା ନଷ୍ଟେତ୍ଯ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍
ହେ ରାଘବ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଶାନ୍ତ ହେବ ଏବଂ ଦୂର ହେବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଜାଣିପାରିବ—ଏହା କେଉଁଠୁ ଆସିଥିଲା, କଣ ଥିଲା ଏବଂ କିପରି ନଷ୍ଟ ହେଲା।
ଵସ୍ତୁତଃ ଖଲୁ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଷା ଵିଭାତ୍ଯ୍ ଏଵାନଵେକ୍ଷିତା । ଅସତୋ ଭ୍ରାନ୍ତିଭାତସ୍ଯ ରୂପଂ ଜାନାତି କଃ କୁତଃ
ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ କିଛି ନୁହେଁ; ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଅସତ୍ୟ ଭ୍ରମର ଆକାର କିଏ ଏବଂ କେଉଁଠୁ ଜାଣିପାରିବ?
ଜାତେଯଂ ପ୍ରୌଢିମ୍ ଆପନ୍ନା ଦୋଷାଯୈଵାତତାକୃତିଃ । ବଲାତ୍ ପ୍ରଣାଶଯିତ୍ଵୈନାଂ ପରିଜ୍ଞାସ୍ଯସି ଵୈ ତତଃ
ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହାର ରୂପ କେବଳ କ୍ଷତି କରିବା ପାଇଁ। ତୁମେ ଏହାକୁ ଜୋରଦାର ଭାବରେ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ, ତାପରେ ସତ୍ୟରେ ବୁଝିପାରିବ।
ଅପି ଶୂରା ଅପି ପ୍ରାଜ୍ଞାସ୍ ତେ ନ ସନ୍ତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ଅଵିଦ୍ଯଯା ଯେ ପୁରୁଷା ନ ନାମ ଵିଵଶୀକୃତାଃ
ତିନି ଜଗତରେ ଯେଉଁମାନେ ସାହସୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଅଜ୍ଞାନରେ ଅସହାୟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ସାହସୀ କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ନୁହଁନ୍ତି।
ତଦ୍ ଅସ୍ଯାଂ ରୋଗଶାଲାଯାଂ ଯତ୍ନଂ କୁରୁ ଚିକିତ୍ସନେ । ଯଥୈଷା ଜନ୍ମଦୁଃଖେନ ନ ଭୂଯସ୍ ତ୍ଵାଂ ନିଯୋକ୍ଷ୍ଯତି
ଏହି ରୋଗ ଶାଳାରେ ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେଷ୍ଟା କର, ଯେପରି ଏହି (ଅଜ୍ଞାନ) ତୁମକୁ ପୁଣି ଜନ୍ମର ଦୁଃଖରେ ନ ପକାଇ।
ସର୍ଵାପଦାମ୍ ଏକସଖୀମ୍ ଅଜ୍ଞାନତରୁମଞ୍ଜରୀମ୍ । ଅନର୍ଥସାର୍ଥଜନନୀମ୍ ଅଵିଦ୍ଯାମ୍ ଅଲମ୍ ଉଦ୍ଧର
ସମସ୍ତ ଅପଦର ଏକମାତ୍ର ସଙ୍ଗୀ, ଅଜ୍ଞାନ ଗଛର ଫୁଲ, ଦୁଃଖର ଦଳକୁ ଜନ୍ମ ଦେଉଥିବା ମାଆ—ଏହି ଅବିଦ୍ୟାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉଖିଁ ଫେଙ୍ଗ।
ଭଯଵିଷାଦଦୁରାଧିଵିପତ୍ପ୍ରଦାଂ ହୃଦଯମୋହମହାପଟଲାକୁଲାମ୍ । ଭୃଶମ୍ ଅପାସ୍ଯ କୁଦୃଷ୍ଟିମ୍ ଇମାଂ ବଲାଦ୍ ଭଵ ଭଵାର୍ଣଵପାରମ୍ ଉପାଗତଃ
ଭୟ, ବିଷ, ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦ ଆଣିଥିବା, ହୃଦୟକୁ ମୋହର ଘନ ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଦେଉଥିବା ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଜୋରଦାର ଭାବେ ଛାଡ଼ିଦେ। ତେବେ ତୁମେ ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବ।
କୁପିତସ୍ଯାସତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ପ୍ରେକ୍ଷାମାତ୍ରଵିନାଶିନଃ । ଅଵିଦ୍ଯାଵିତତଵ୍ଯାଧେର୍ ଔଷଧଂ ଶୃଣୁ ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଏହି ଅଜ୍ଞାନର ରୋଗ ବହୁତ ଚାଲିଥିବା ଓ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବେ ସୁସ୍ଥ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ମିଥ୍ୟା ଓ କ୍ରୁଧିତ ମନକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖିଲେ ଏହା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏହାର ଔଷଧ କଣ, ତାହା ଶୁଣ।
ଯାଂ ତାଂ କଥଯିତୁଂ ଜାତିଂ ରାମ ରାଜସସାତ୍ତ୍ଵିକୀମ୍ । ମନୋଵୀର୍ଯଵିଚାରାର୍ଥଂ ପ୍ରସ୍ତୁତୋ ଽସ୍ମୀତି ତାଂ ଶୃଣୁ
ହେ ରାମ, ମୁଁ ଏବେ ମନର ଶକ୍ତିକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣୀ ସ୍ୱଭାବ ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ଯୋଜନା କରିଛି, ସେଥିରେ ତୁମେ ଶୁଣ।
ଯତ୍ ତଦ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅମୃତଂ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵଵ୍ଯାପି ନିରାମଯମ୍ । ଚିଦାଭାସମ୍ ଅନନ୍ତାଖ୍ଯମ୍ ଅନାଦି ଵିଗତଭ୍ରମମ୍
ଯାହା ଅମୃତ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ଦୁଃଖରହିତ, ଚେତନାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ଅନନ୍ତ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଆଦିହୀନ ଓ ଭ୍ରମ ନଥିବା—ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି।
ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦଵପୁଷସ୍ ତସ୍ଯ ସ୍ପନ୍ଦଃ କସ୍ମାଚ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ହି । ପ୍ରଦେଶାଦ୍ ଘନତାମ୍ ଏତି ସୋମ୍ଯାବ୍ଧେଶ୍ ଚଲନାଦ୍ ଇଵ
ଚେତନାର ଚଳନ ଯେଉଁଥିରେ ରହିଛି, ସେହି ଚଳନ କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ରସାଗରର ତରଙ୍ଗ ଚଳିଲେ ତାହାର ଜଳ ଉତ୍ତଳ ହୁଏ।
ଅନ୍ତର୍ ଅବ୍ଧେର୍ ଜଲଂ ଯଦ୍ଵତ୍ ସ୍ପନ୍ଦାତ୍ ସ୍ତମ୍ଭଵଦ୍ ଈହତେ । ସର୍ଵଶକ୍ତି ତଥୈକତ୍ର ଗଚ୍ଛତି ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତିତାମ୍
ଯେପରି ସାଗର ଭିତରର ଜଳ ତରଙ୍ଗରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ଦୃଢ଼ ହେବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଚଳନ ଶକ୍ତିର ରୂପ ନେଇଥାଏ।
ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵାତ୍ମନା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଯଥା ସରତି ମାରୁତଃ । ତଥେହାତ୍ମାତ୍ମଶକ୍ତ୍ଯୈଵ ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵୈତି ଲୋଲତାମ୍
ଯେପରି ପବନ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥାଏ, ସେପରି ଏଠି ଆତ୍ମା ନିଜର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ।
ସ୍ଵଶିଖାସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତ୍ଯୈଵ ଦୀପସ୍ ସୋମ୍ଯୋ ଯଥୋଚ୍ଚତାମ୍ । ଏତି ତଦ୍ଵଦ୍ ଅସାଵ୍ ଆତ୍ମା ତତ୍ ସ୍ଵେ ଵପୁଷି ଵଲ୍ଗତି
ଯେପରି ଦୀପ ନିଜ ଶିଖାର ଶକ୍ତିରେ ଉଚ୍ଚତାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ନିଜ ରୂପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଜଲାନ୍ତରେ ଽମ୍ବୁଧେର୍ ଯଦ୍ଵଲ୍ ଲସଦ୍ ଵାରି କ୍ଵଚିଚ୍ ଚଲମ୍ । ସର୍ଵଶକ୍ତିଵପୁଷ୍ଯ୍ ଏଵ ତଥା ସ୍ପନ୍ଦୋ ଵିଲାସଵାନ୍
ଯେପରି ଏକ ମହାସାଗର ଭିତରେ କେବେ କେବେ ପାଣି ଚମକେ, କେବେ କେବେ ହଲେଇ ଚାଲିଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଦେହରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଓ ଚଞ୍ଚଳତା ସହିତ ଏହି କମ୍ପନ ଦେଖାଯାଏ।
ଯଥୋଲ୍ଲସତି ଭାଚକ୍ରୈର୍ ଦ୍ରଵତ୍କାଞ୍ଚନସାଗରଃ । ତଥାତ୍ମନି ପରିସ୍ପନ୍ଦୈସ୍ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅଚ୍ଛୈଶ୍ ଚିଦର୍ଣଵଃ
ଯେପରି ତେଲିଗଲା ସୁନାର ସାଗର ଆଲୋକର ଚକ୍ରରେ ଚମକେ, ସେପରି ଆତ୍ମାର ଚେତନାର ସାଗର ଶୁଦ୍ଧ କମ୍ପନରେ ଜଗମଗାଏ।
ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ମୌକ୍ତିକସ୍ପନ୍ଦୋ ଯଥା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଦୃଶା ଦୃଶଃ । ତଥୋଦେତି ଲସଦ୍ରୂପା ସ୍ଵଶକ୍ତିର୍ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ ଚିତଃ
ଯେପରି ଆକାଶରେ ମୁକ୍ତାର ଚଳନ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିହେବାକୁ ମିଳେ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତି ଚେତନାରୁ ଚମକୁଥିବା ରୂପରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
କିଞ୍ଚିତ୍କ୍ଷୁଭିତରୂପା ସା ଚିଚ୍ଛକ୍ତିଶ୍ ଚିନ୍ମହାର୍ଣଵେ । ତନ୍ମଯ୍ଯ୍ ଏଵ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅଚ୍ଛା ତତ୍ରୈଵୋର୍ମିର୍ ଇଵାର୍ଣଵେ
ସେଇ ଚେତନାର ଶକ୍ତି କିଛି ହଳଚଳ ହେଲେ, ଚେତନାର ବଡ଼ ସାଗରରେ ଏକଦମ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଚମକେ, ଯେପରି ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ତାହାର ନିଜ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ।
ଆତ୍ମନୋ ଽଵ୍ଯତିରିକ୍ତୈଵ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତେଵ ତିଷ୍ଠତି । ଆଲୋକଶ୍ରୀର୍ ଇଵାଲୋକକୋଟରେ ଘନତାଂ ଗତା
ଆତ୍ମାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ତଥାପି ଅଲଗା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ଆଲୋକର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଆଲୋକର ଗଭୀରତାରେ ଘନ ହୋଇ ରହିଥାଏ, ସେପରି।
କ୍ଷଣଂ ସ୍ଫୁରନ୍ତୀ ସା ଦେଵୀ ସର୍ଵଶକ୍ତିତଯା ତଯା । ଚିନୋତି ସ୍ଵାଂ ସ୍ଵଯଂ ଶକ୍ତିଂ କଲେନ୍ଦୋଶ୍ ଶୀତତାମ୍ ଇଵ
ସେ ଦେବୀ କିଛି ଖଣ୍ଡ ଦିଆଁ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ରୂପେ ଉଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ, ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ନିଜେ ଏକଠା କରନ୍ତି; ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ନିଜ ଶୀତଳତାକୁ ଏକତ୍ର କରେ।
ଉଦିତୈଷା ପ୍ରକାଶାଖ୍ଯା ଚିଚ୍ଛକ୍ତିଃ ପରମାତ୍ମନଃ । ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଶକ୍ତୀର୍ ଵଯସ୍ଯାସ୍ ସମ୍ପ୍ରକର୍ଷତି
ଏହି ଚେତନାର ଶକ୍ତି, ଯାହାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ପରମ ଆତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଦିଗ, ସମୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ, ତାଙ୍କର ସହଚରୀମାନେ, ଏକଠା କରେ।
ଅଵିଦିତ୍ଵା ସ୍ଵଭାଵଂ ସ୍ଵଂ ଵ୍ଯାପ୍ଯାନନ୍ତପଦଂ ସ୍ଥିତା । ରୂପଂ ପରିମିତେଵାସୌ ଭାଵଯତ୍ଯ୍ ଅଵିଭାଵିତା
ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ନ ଜାଣି, ଅନନ୍ତ ପଦକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜ ରୂପକୁ ସୀମିତ ଭାବେ ଭାବେ; ଯଦିଓ ତାଙ୍କର ସତ୍ତା ଅଲଗା ହୋଇନାହିଁ।
ଯଦୈଵ ଭାଵିତଂ ରୂପଂ ତଯା ପରମକାନ୍ତଯା । ତଦୈଵୈନାମ୍ ଅନୁଗତା ନାମସଙ୍ଖ୍ଯାଦିକା ଦୃଶଃ
ଯେତେବେଳେ ସେ ପରମ ପ୍ରିୟା ଜଣେ ଏକ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ନାମ, ସଂଖ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏ।
ଚିଦ୍ ଅଥୈତଦଵସ୍ଥୈଵ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତା ସ୍ଥିତାତ୍ମନଃ । ଅନନ୍ତା ତଦ୍ଗତୈଵାଶୁ ଲହରୀଵ ମହାର୍ଣଵାତ୍
ଚେତନା ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମାରୁ ଅଲଗା ରହେ; କିନ୍ତୁ ଅସୀମ ଥିବାରୁ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଏହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯେପରିକି ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରୁ ଏକ ତରଙ୍ଗ ଆସିଥାଏ।
ଯଥା କଟକକେଯୂରୈର୍ ଭେଦୋ ହେମ୍ନୋ ଵିଲକ୍ଷଣଃ । ତଥାତ୍ମନଶ୍ ଚିତା ରୂପଂ ଭାଵଯନ୍ତ୍ଯା ସ୍ଵମ୍ ଆଂଶିକମ୍
ଯେପରି ବାହୁବନ୍ଧ ଓ କଙ୍କଣର ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟରେ ସୁନାରୁ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ସେପରି ଚେତନା ଯେଉଁ ରୂପ ଭାବନା କରେ, ସେ ଆତ୍ମାର କେବଳ ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର।
ଯଥା ଦୀପେନ ଦୀପାନାଂ ଜାତାନାମ୍ ଆତ୍ମନା ତଥା । ଦେଶକାଲକଲାମାତ୍ରଭେଦସ୍ ସ୍ଵୋ ଭାଵିତଶ୍ ଚିତା
ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଅନ୍ୟ ଦୀପଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଯେଉଁ ରୂପ ଉପଜାଏ, ସେ ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଓ ମାପର ତଫାତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଏକ ଭିନ୍ନତା ମାତ୍ର।
ଦେଶକାଲପରିସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତିସନ୍ଦୀପିତାଥ ଚିତ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପମ୍ ଅନୁଧାଵନ୍ତୀ ପ୍ରଯାତି କଲନାପଦମ୍
ଏପରି ଦେଶ ଓ କାଳର ଚଳାଚଳ ଶକ୍ତିରେ ଚେତନା ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ଚିନ୍ତାକୁ ଅନୁସରି, ଗଣନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ଵିକଲ୍ପକଲ୍ପିତାକାରଂ ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାସ୍ପଦମ୍ । ଚିତୋ ରୂପଂ ମହାବାହୋ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ହେ ମହାବାହୁ, ଚିତ୍ତର ଯେଉଁ ରୂପ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ାଯାଇଛି ଏବଂ ଦେଶ, କାଳ ଓ କ୍ରିୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେହିକୁ 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କ୍ଷେତ୍ରଂ ଶରୀରମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆହୁସ୍ ତଦ୍ ଅସୌ ଵେତ୍ତ୍ଯ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ । ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ତେନ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଦେହକୁ 'କ୍ଷେତ୍ର' ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଏବଂ ଯିଏ ଏହାକୁ ବାହାର ଓ ଭିତରୁ ଅଖଣ୍ଡ ଭାବେ ଜାଣେ, ସେହିଠାରୁ ସେ 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ' ବୋଲି ପରିଚିତ।