ଆଶାମଞ୍ଜରିତାକୃତିଂ ଵିଵଲିତଂ ଦୁଃଖାହିଭିର୍ ଦାରୁଣୈର୍ ଭୋଗୈଃ ପଲ୍ଲଵିତଂ ଜରାକୁସୁମିତଂ ତୃଷ୍ଣାଲତାଭାସୁରମ୍ । ସଂସାରଂ ଵିଷଵୃକ୍ଷମ୍ ଆତ୍ମନିଗଡଂ ଛିତ୍ତ୍ଵା ଵିଵେକାସିନା ମୁକ୍ତସ୍ ତ୍ଵଂ ଵିହରେହ ଵାରଣପତିସ୍ ସ୍ତମ୍ଭାଦ୍ ଇଵୋନ୍ମୋଚିତଃ
ଆଶାର କୁଡ଼ିଆ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଦୁଃଖର ବିଷାକ୍ତ ସାପରେ ହଲିଥିବା, ଭୋଗରେ ପୁଷ୍ପିତ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଫୁଲରେ ମଣିକିଆ, ତୃଷ୍ଣାର ଲତାରେ ଚମକୁଥିବା ସଂସାର ନାମକ ବିଷବୃକ୍ଷକୁ ବୁଦ୍ଧିର ତଳୱାରରେ କାଟି, ଆତ୍ମାର ଶୃଙ୍ଖଳ ଭାଙ୍ଗି, ତୁମେ ମୁକ୍ତ ହେଲା; ଏବେ ହାତୀ ଯେପରି ଖୁଟିରୁ ଛୁଟି ମନମତା ଘୁରେ, ସେପରି ତୁମେ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା।
ଉତ୍ପତ୍ତିଃ କଥମ୍ ଏତେଷାଂ ଜୀଵାନାଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦାତ୍ । କିଯତୀ କୀଦୃଶୀ ଵେତି ଵିସ୍ତରେଣ ଵଦ ପ୍ରଭୋ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ବ୍ରହ୍ମର ଦଶାରୁ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି? ସେମାନଙ୍କର ସୀମା କେତେ, ଏବଂ ସ୍ୱଭାବ କିପରି? ଦୟାକରି ଏହି ସବୁକୁ ଏକେକ୍ ଭଳି ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହନ୍ତୁ।
ଉତ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ଯଥା ଚିତ୍ରା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଭୂତଜାତଯଃ । ଯଥା ନାଶଂ ପ୍ରଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତା ଯଥା ମୁକ୍ତା ଭଵନ୍ତି ଚ
ବ୍ରହ୍ମରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀମାନେ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି? ସେମାନେ କିପରି ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ କିପରି ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି?
ଯଥା ଚ ପରିଵର୍ଧନ୍ତେ ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ହିତା ଯଥା । ତତ୍ କ୍ରମେଣ ମହାବାହୋ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଽନଘ
ସେମାନେ କିପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛନ୍ତି, କିପରି ରହିଯାନ୍ତି, ଏବଂ କିପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି? ହେ ମହାବାହୁ, ଏହି ସବୁକୁ ପଦକ୍ଷେପରେ ତୁମକୁ କହିବି, ଶୁଣ।
ବ୍ରାହ୍ମୀ ଚିଚ୍ଛକ୍ତିର୍ ଅମଲା କଲଯନ୍ତୀ ଯଦୃଚ୍ଛଯା । ସର୍ଵଶକ୍ତିସ୍ ସ୍ଵଯଂ ଚେତ୍ଯଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆକଲନାତ୍ମକମ୍
ଏହି ନିର୍ମଳ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଚେତନାଶକ୍ତି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମୂଳ ଥିବା ଏହି ଶକ୍ତି ନିଜେ ଜଣାଯାଇପାରିବା ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ୱଭାବ ହୋଇଯାଏ।
କଲନା ଘନତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ସା ସ୍ଵଯମ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପଯତି ପଶ୍ଚାତ୍ ତତ୍ ତତ୍ତାମ୍ ଏତି ମନଃପଦମ୍
କଳ୍ପନା ଯେତେବେଳେ ଗାଢ଼ ହୋଇଯାଏ, ସେଠାରେ ଯେଉଁଠି କିଛି ନିଜେ ଭାବେ, ପରେ ସେହି ଜିନିଷ ମନରେ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରତିତି ହୁଏ।
ମନସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରେଣ ଗନ୍ଧର୍ଵପୁରଵତ୍ କ୍ଷଣାତ୍ । ତନୋତୀଦମ୍ ଅସଦ୍ ଦୃଶ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମୀଂ ଦୃଷ୍ଟିମ୍ ଇଵ ତ୍ଯଜତ୍
ମନ ମାତ୍ର ଭାବନାରେ, ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ଭଳି, ଏହି ଅସତ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଛାଡ଼ି।
ଚିତ୍ସ୍ଵରୂପଂ ପରିକଚଚ୍ ଛୂନ୍ଯମ୍ ଏଵାଵତିଷ୍ଠତେ । ଯତ୍ ତଦ୍ ଦୃଶ୍ଯଂ ସ୍ଥିତଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଆକାଶମ୍ ଏଵ ନଃ
ଅନ୍ତେ ଯାହା ରହିଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟ; ଯାହାକୁ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ସେଟି ଆମ ପାଇଁ ଆକାଶ ଭଳି ଅଛି।
କୃତ୍ଵା ପଦ୍ମଜସଙ୍କଲ୍ପଂ ରୂପଂ ପଶ୍ଯତି ପାଦ୍ମଜମ୍ । ତତୋ ଜଗତ୍ କଲ୍ପଯତି ସ୍ଵପ୍ରଜାପତିପୂର୍ଵକମ୍
ପଦ୍ମଜଙ୍କୁ ନେଇ ଭାବନା କରିଲେ, ପଦ୍ମଜଙ୍କ ଆକୃତିକୁ ଦେଖିପାରିବା; ତାପରେ ନିଜ ପ୍ରଜାପତି ଆଦି ହୋଇ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ କଳ୍ପନା କରିଥାଏ।
ଚତୁର୍ଦଶଵିଧାନନ୍ତଭୂତଜାତସଘୁଙ୍ଘୁମମ୍ । ଜ୍ଞପ୍ତିର୍ ଏଵମ୍ ଇଯଂ ରାମ ଚିତ୍ତାନ୍ ନିର୍ମିତିମ୍ ଆଗତା
ହେ ରାମ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଚଉଦଉ ପ୍ରକାରର ଅସଂଖ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଗୁଞ୍ଜନ ସହିତ, ମନର ଉତ୍ପାଦ ଭାବରେ ଉଦିତ ହୋଇଛି।
ଚିତ୍ତମାତ୍ରମଯୀ ଶୂନ୍ଯା ଵ୍ଯୋମମାତ୍ରଶରୀରିକା । ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରନଗରୀ ଭ୍ରାନ୍ତିମାତ୍ରାତ୍ମିକାସତୀ
ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନରୁ ଗଠିତ, ଖାଲି, ଏବଂ ଆକାଶ ହିଁ ଏହାର ଦେହ; ଏହା କେବଳ କଳ୍ପନାର ଏକ ସହର, ଭ୍ରମ ଏବଂ ଅସତ୍ୟରେ ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ।
ଇହ କାଶ୍ଚିନ୍ ମହାମୋହା ଭୂତାନାଂ ଜାତଯସ୍ ସ୍ଥିତାଃ । କାଶ୍ଚିଦ୍ ଅଭ୍ଯୁଦିତଜ୍ଞାନାଃ କାଶ୍ଚିନ୍ ମଧ୍ଯେ ସ୍ଖଲନ୍ତି ହି
ଏଠାରେ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଜନ୍ମମାନେ ଭାରି ମୋହରେ ଅଛନ୍ତି, କିଛି ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ କିଛି ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ଭୁଵି ସମ୍ବୁଧ୍ଯମାନାନାଂ ଯାନ୍ତୀନାମ୍ ଉପଦେଶ୍ଯତାମ୍ । ସର୍ଵାସାଂ ଭୂତଜାତୀନାଂ ଯା ଏତା ନରଜାତଯଃ
ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଜାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ଯେଉଁ ମାନବଜନ୍ମମାନେ ଜାଗୃତି ପାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଉପଦେଶ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ବହ୍ଵାଧଯୋ ଦୁଃଖମଯ୍ଯସ୍ ତା ହି ଦ୍ଵେଷଭଯାତୁରାଃ । ତାସାଂ ମଧ୍ଯାତ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତାଵଦ୍ ରାଜସସାତ୍ତ୍ଵିକୀମ୍
ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱେଷ ଓ ଭୟରେ ପୀଡ଼ିତ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ରଜସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ମିଶିଥିବା ଏକ ଦୁଃଖ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଏବେ କହିବି।
ଯତ୍ ତଦ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅମୃତଂ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵଵ୍ଯାପି ନିରାମଯମ୍ । ଚିଦାଭାସମ୍ ଅନନ୍ତାଖ୍ଯମ୍ ଅନାଦି ଵିଗତଭ୍ରମମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଅମୃତ ଓ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ଦୁଃଖ ରହିତ, ଚେତନାର ଆଭା ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ, ଅନନ୍ତ ନାମରେ ଅଜନ୍ମା ଓ ଭ୍ରମ ରହିତ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି—
ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦଵପୁଷସ୍ ତସ୍ଯ ସ୍ପନ୍ଦସତ୍ତୈକଦେଶତଃ । ଘନତାମ୍ ଏତି ସୋମ୍ଯେ ଽବ୍ଧୌ ଚଲତ୍ଵାଚ୍ ଚକ୍ରତାମ୍ ଇଵ
ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ମଳ, ତାହାର ଏକ ଅଂଶ ଯେତେବେଳେ ଚଳନ ଆସେ, ସେଠାରେ ଘନତା ଆସିଯାଏ, ଯେପରି ଶାନ୍ତ ସମୁଦ୍ରରେ ଲହରି ଆସିଲେ ଗୋଲାକାର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ହୁଏ।
ଅନନ୍ତସ୍ଯାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଏକଦେଶଃ କ ଉଚ୍ଯତେ । କଥଂ ଵିକାରିତା ଵା ସ୍ଯାତ୍ କଥଂ ଚାଵଯଵିକ୍ରମଃ
ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଏକ ଅଂଶ କିଏ କହିପାରିବ? ସେଠାରେ କିପରି ପରିବର୍ତ୍ତନ କିମ୍ବା ଅଂଶ ଅଂଶର କ୍ରମ ହୋଇପାରିବ?
ତେନ ଜାତଂ ତତୋ ଜାତମ୍ ଇତୀଯଂ ରଚନା ଗିରାମ୍ । ଶାସ୍ତ୍ରସଂଵ୍ଯଵହାରାର୍ଥଂ ନ ରାମ ପରମାର୍ଥତଃ
ଏହିପରି, 'ଏହା ତାହାରୁ ଜନ୍ମିଛି, ତାହା ଏହାରୁ ହୋଇଛି' ବୋଲି ଯେଉଁ କଥାମାନେ କୁହାଯାଏ, ସେଗୁଡିକ କେବଳ ଆଲୋଚନା କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପ୍ରଚଳନା ପାଇଁ ରଖାଯାଇଛି, ରାମ, ପରମ ସତ୍ୟରେ ଏମିତି କିଛି ନୁହେଁ।
ଵିକାରିତାଵଯଵିତାଦିଙ୍ମତ୍ତାଦେଶିତାଦଯଃ । କ୍ରମା ନ ସମ୍ଭଵନ୍ତୀଶେ ଦୃଶ୍ଯମାନୋଦଯା ଅପି
ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଗଠନ, କ୍ରମ ଓ ଏହାପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାରଣାମାନେ ଦେଖାଯିବାକୁ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଗୁଡିକ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକୃତରେ ଅଛିନାହିଁ।
ତଂ ଵିନା କଲ୍ପନୈଵାନ୍ଯା ନାସ୍ତି ନାପି ଭଵିଷ୍ଯତି । କୁତସ୍ତ୍ଯୌ କ୍ରମଶବ୍ଦାର୍ଥାଵ୍ ଉକ୍ତଯୋ ଵ୍ଯଵହାରଜାଃ
ସେଠାରୁ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ସବୁ କେବଳ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର; ଏହା ନ ଅଛି, ନ ଆସିବ। ତେଣୁ 'କ୍ରମ' ପରି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କେବଳ ଚଳିତ ଚର୍ଚ୍ଚା ପାଇଁ ଅଛି।
ଯେହା ଯା କଲ୍ପନା ଯୋ ଽର୍ଥୋ ଯଶ୍ ଶବ୍ଦୋ ଯୋ ଽଙ୍ଗିନାଂ ଗଣଃ । ତଜ୍ଜତ୍ଵାତ୍ ତନ୍ମଯତ୍ଵାଚ୍ ଚ ତତ୍ ତତ୍ ତନ୍ମଯମ୍ ଇଷ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ଯେଉଁ କଳ୍ପନା, ବସ୍ତୁ, ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ଗୁଣମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ସେଥିରେ ଭରିଆଯାଇଥିବାରୁ, ସେମାନେ ସେଇ ତାହା ଭାବିଯାନ୍ତି।
ତଜ୍ଜସ୍ ସ ଏଵ ଭଵତି ଵହ୍ନେର୍ ଵହ୍ନିର୍ ଇଵୋତ୍ଥିତଃ । ଜନ୍ଯୋ ଽଯଂ ଜନକଶ୍ ଚାଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତୌ ଭେଦକଲ୍ପନା
ଯେଉଁଠାରୁ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠିଏ ସେ ଅନ୍ୟଟି ହୁଏ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ଅଗ୍ନି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । 'ଉତ୍ପାଦକ' ଓ 'ଉତ୍ପାଦିତ' ବୋଲି ଯେଉଁ ଭିନ୍ନତା ଭାବନା, ସେଗୁଡ଼ିକ କେବଳ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର ।
ଅଯମ୍ ଅସ୍ମାତ୍ ସମୁତ୍ପନ୍ନ ଇତୀଯଂ ଯା ଜଗତ୍ସ୍ଥିତିଃ । ଆଧିକ୍ଯଂ ତତ୍ କ୍ରିଯାଶକ୍ତୌ ଜନ୍ଯଂ ଜନକମ୍ ଏଵ ତତ୍
‘ଏହା ସେଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି’ ବୋଲି ଯେଉଁ ଭାବନା, ସେଇ ଜଗତର ଚଳାଚଳ ଶକ୍ତିର ଅଧିକ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଏଠାରେ ଦେଖିବାକୁ, ଉତ୍ପାଦିତ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପାଦକ ବସ୍ତୁ ହିଁ ଅଟୁଟ ।
ଇଦମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଇଦଂ ଚାନ୍ଯଦ୍ ଇତି ଶବ୍ଦାର୍ଥଵିଭ୍ରମଃ । ଉକ୍ତାଵ୍ ଏଵ ନ ଦେଵୋ ଽସ୍ତି ପ୍ରମିତେ ଭିନ୍ନତା ଯତଃ
‘ଏହା ଅଲଗା, ସେହିଏ ଅଲଗା’ ବୋଲି ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ଭ୍ରମ କେବଳ କଥାରେ ଅଛି; ପ୍ରକୃତରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, କାରଣ ଦେବତା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକାତ୍ମ ଭାବେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି ।
ତଜ୍ଜଯୈଵ ମନଶ୍ଶକ୍ତ୍ଯା ସ୍ଵତସ୍ ସଞ୍ଜ୍ଞା ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଦୃଢଭାଵନଯା ତସ୍ଯା ଇଷ୍ଟୋ ଽର୍ଥଃ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ସେଇ ମନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଜସ୍ୱତାର ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ରହିଲେ, ଚାହିଦା ଥିବା ଜିନିଷ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ।
ଅଗ୍ନେଶ୍ ଶିଖାଯା ଏକସ୍ଯା ଦ୍ଵିତୀଯା ଜନିକେତି ଯା । ଉକ୍ତିଵୈଚିତ୍ର୍ଯମ୍ ଏଵୈତନ୍ ନୋକ୍ତ୍ଯର୍ଥେ ଽତ୍ରାସ୍ତି ସତ୍ଯତା
ଏକ ଅଗ୍ନିଶିଖାରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶିଖା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି ବୋଲି କୁହାଯିବା କଥାଟି ମାତ୍ର କଥାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବ ପ୍ରକାଶ କରେ; ଏହିପରି କଥାରେ କୌଣସି ପ୍ରକୃତ ସତ୍ୟତା ନାହିଁ।
ନ ଜନ୍ଯଜନକାଦ୍ଯାସ୍ ତାସ୍ ସମ୍ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଯଃ ପରେ । ଏକମ୍ ଏଵ ତ୍ଵ୍ ଅନନ୍ତଂ ଯତ୍ କିଂ କଥଂ ତଜ୍ ଜନିଷ୍ଯତେ
ଉତ୍ପାଦକ ଓ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯିବା କଥାଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ଲାଗୁ ହୁଏନି; ଯେଉଁଠାରେ ଏକମାତ୍ର ଅସୀମ ଅଛି, ସେଠାରେ କେମିତି କିଏ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ?
ଉକ୍ତେର୍ ଏଷ ସ୍ଵଭାଵୋ ଯଦ୍ ଉକ୍ତୈଵୋକ୍ତିର୍ ଅନନ୍ତରମ୍ । ପ୍ରତିଯୋଗିଵ୍ଯଵଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖ୍ଯାଦ୍ଯର୍ଥେନ ଯୁଜ୍ଯତେ
କଥାର ଏହି ଗୁଣ ଯେ, କଥା କେବଳ କଥା ହିଁ; ଏହା ସଠିକ୍ ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ସଂଖ୍ୟା କିମ୍ବା ବିପରୀତତା ପରି ଭିନ୍ନତା ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ଊର୍ମିଜାଲମ୍ ଇଵାମ୍ଭୋଧୌ ପରେ ଯଃ ପରିଦୃଶ୍ଯତେ । ଶବ୍ଦାର୍ଥକଲନାକାରସ୍ ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ
ଯେପରି ଦୁଧାରେ ତରଙ୍ଗମାଳା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ପରମେଶ୍ୱରରେ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ମାନନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମ ଚିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଚ ମନୋ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନମ୍ ଅଵସ୍ତୁ ଚ । ବ୍ରହ୍ମାର୍ଥୋ ବ୍ରହ୍ମ ଶବ୍ଦଶ୍ ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଦିଗ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଧାତଵଃ
ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଚେତନା, ବ୍ରହ୍ମ ମନ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ; ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଯାହାକୁ ଅସତ୍ ବୋଲାଯାଏ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ବସ୍ତୁ, ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ, ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଦିଗ, ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ।