ଚିଚ୍ ଚିନୋତି ଚିତଂ ଚେତ୍ଯଂ ତେନେଦଂ ସ୍ଥିତମ୍ ଆତ୍ମନି । ଜ୍ଞେ ଽଜ୍ଞେ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଆଯାତମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଅସ୍ତୀତି କଲ୍ପନାତ୍
ଚେତନା ଜାଣିଥିବା ଓ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ଯାହାକୁ ଧରିଥାଏ, ଏହିପରି ଏହି ସଂସାର ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତାର ଧାରଣା ଆସେ, ଏବଂ ଲୋକେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛି ବୋଲି ଭାବନା କରେ।
ଅଜ୍ଞେଷ୍ଵ୍ ଅସତ୍ସ୍ଵଭାଵୋଗ୍ରସଂସାରଗଣରୂପିଣୀ । ଜ୍ଞେଷୁ ପ୍ରକାଶରୂପୈଵ ସକଲୈକାତ୍ମିକା ସତୀ
ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଏହି ଜଗତ୍ ଭୟଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଓ ଅସତ୍ୟ ରୂପେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଆଲୋକ ରୂପେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ଏକତା ଓ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଅନୁଭୂତିଵଶାନ୍ ନିତ୍ଯମ୍ ଅର୍କାଦୀନାଂ ପ୍ରକାଶିନୀ । ସ୍ଵାଦନୀ ସର୍ଵଭାଵାନାଂ ଭାଵନୀ ଭଵଭାଵିନାମ୍
ଅନୁଭବ ଅନୁଯାୟୀ ସେ ସଦା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ରସ ଓ ଯେଉଁମାନେ ସୃଷ୍ଟିକୁ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଭାବନା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ନୋତ୍ତିଷ୍ଠତି ନ ତିଷ୍ଠତି । ନ ଚ ଯାତି ନ ଚାଯାତି ନ ଚେହ ନ ଚ ନେହ ଚିତ୍
ସେ କେବେ ଅସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଉଠନ୍ତି ନାହିଁ, ରହନ୍ତି ନାହିଁ, ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ଆସନ୍ତି ନାହିଁ, ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି ନାହିଁ, ଏଠାରେ ନଥିବା ମଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ଚେତନା।
ସୈଷା ଚିଦ୍ ଅମଲାକାରା ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମନି ସଂସ୍ଥିତା । ରାଘଵେତ୍ଥଂ ପ୍ରପଞ୍ଚେନ ଜଗନ୍ନାମ୍ନା ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ନିଜେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛି, ରାଘବ, ଏହି ଚେତନା 'ଜଗତ୍' ନାମରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ତେଜଃପୁଞ୍ଜୈର୍ ଯଥା ତେଜଃ ପଯଃପୂରୈର୍ ଯଥା ପଯଃ । ପରିସ୍ଫୁରତି ସସ୍ପନ୍ଦୈସ୍ ତଥା ଚିତ୍ ସର୍ଗସମ୍ଭ୍ରମୈଃ
ଯେପରି ଆଲୋକ ରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋକ ଚମକେ, ଜଳର ଧାରା ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟିର ନାନା ପ୍ରକାର ଉତ୍ପାତ ମଧ୍ୟରେ ଚେତନା ଉତ୍ସାହରେ ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ।
ତତ୍ସ୍ଵଭାଵେନ ଚିନ୍ନାମ୍ନା ସର୍ଵଗେନୋଦିତାତ୍ମନା । ପ୍ରକାଶେନାପ୍ରକାଶେନ ନିରଂଶେନାଂଶଧାରିଣା
ଏହି ଚେତନା ନିଜର ସ୍ୱଭାବରେ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି, ନିଜେ ଉଦିତ, କେବେ ଆଲୋକ ଭାବେ, କେବେ ଅନ୍ଧକାର ଭାବେ, କେବେ ଅଖଣ୍ଡ ଭାବେ, କେବେ ବିଭାଗ ସହିତ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଵଵଲନାଯୋଗାଦ୍ ଅନନ୍ତଂ ପଦମ୍ ଉଜ୍ଝତା । ଅଯଂ ସୋ ଽସ୍ମୀତି ଭାଵେନ ଗଚ୍ଛତାଜ୍ଞପଦଂ ଶନୈଃ
ନିଜେ ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଅନନ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି, 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଧ ସହିତ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଜ୍ଞାନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ।
ନାନାତାଯାଂ ପ୍ରରୂଢାଯାମ୍ ଅସ୍ଯାଂ ସଂସୃତିପୂର୍ଵକମ୍ । ଭାଵାଭାଵଗ୍ରହୋତ୍ସର୍ଗପଦେ ସ୍ଥିତିମ୍ ଉପାଗତେ
ବିଭିନ୍ନତା ବଢ଼ିଗଲେ, ଏହି ଚେତନା ସଂସାରର ପଥ ଅନୁସରି, ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତିର ଧାରଣା ଓ ତ୍ୟାଗର ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଏ।
ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ସ୍ପନ୍ଦଶତୈଃ କରୋତି ନ କରୋତି ଚ । ଉତ୍ସେଧମ୍ ଏତି ଭୂକୋଶକୋଟରସ୍ଥୋ ଽଙ୍କୁରୋତ୍କରଃ
ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଶତଶଃ କମ୍ପନ ସହିତ କେବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କେବେ କରେନାହିଁ; ମାଟିର ଗହ୍ବରରେ ଥିବା ଅନେକ ଅଂକୁର ଏକ ସମୟରେ ବାହାରି ଆସି ଉପରକୁ ବଢ଼େ।
ଵ୍ଯୋମ ସୌଷିର୍ଯମ୍ ଆଦତ୍ତେ ସର୍ଵମୂର୍ତ୍ଯଵିରୋଧି ଯତ୍ । ସ୍ପନ୍ଦୈକଧର୍ମଵାନ୍ ଵାତୋ ରସରୂପି ଯଥା ଜଲମ୍
ଆକାଶ ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଶୂନ୍ୟତା, ସମସ୍ତ ଆକୃତିକୁ ବିରୋଧ ଛାଡ଼ି ଗ୍ରହଣ କରେ; ବାତାସ ଯାହାର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ହେଉଛି ଚଳନ, ଏବଂ ପାଣି ଯାହାର ଗୁଣ ରସ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ଦୃଢୋର୍ଵୀ ପ୍ରକଟଂ ତେଜସ୍ ସ୍ଥିତିମନ୍ତି ଜଗନ୍ତି ଚ । ପ୍ରତିବନ୍ଧାଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାସୁ କାଲଃ କଲନଯା ସ୍ଥିତଃ
ଦୃଢ଼ ପୃଥିବୀ, ପ୍ରକାଶମୟ ଅଗ୍ନି ଏବଂ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଥିରତା ଧାରଣ କରିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ସମୟର ଅନୁମତି ଓ ନିଷେଧ ଦ୍ୱାରା ଅଟୁଟ ରହିଛି, କାରଣ ସମୟ ଗଣନା ମାଧ୍ୟମରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ପୁଷ୍ପଂ ଲତାନ୍ତମ୍ ଆଯାତି ଶନୈସ୍ ସଞ୍ଚିତକେସରମ୍ । ମୃତ୍କୋଟରରସୋଲ୍ଲାସସ୍ ତୃଣତାମ୍ ଏତି ଭୂତଲେ
ଏକ ଫୁଲ ଦୀରେ ଦୀରେ ଲତାର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚି, ତାହାର ରେଣୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ; ମାଟିର ଗହ୍ବରର ରସର ଆନନ୍ଦ ଭୂମିରେ ତୃଣର ରୂପ ନେଇଥାଏ।
ମୂଲସ୍ଥାଃ ଫଲମ୍ ଆଯାନ୍ତି ପେଲଵା ରସଲେଶକାଃ । ସନ୍ନିଵେଶଂ ଵ୍ରଜନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତା ରେଖାଃ ପଲ୍ଲଵପାଲିଷୁ
ମୂଳରେ ଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ, ଯେଉଁମାନେ ଅତି ମାନ୍ଦ ଏବଂ ରସର ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ମାତ୍ର, ସେମାନେ ଫଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଯାନ୍ତି; ଏହି ରେଖାଗୁଡ଼ିକ କୋମଳ ପତ୍ରମାଳାରେ ଆକାର ନେଇଥାଏ।
ରଚନାମ୍ ଅନୁଗୃହ୍ଣନ୍ତି ଶକ୍ରବାଣାସନେ ଽଣଵଃ । ଯୋଗୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଵିରତଂ ସଂସ୍ଥାନେନ ନଵୋ ନଵଃ
ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ଓ ବାଣର ଗଠନରେ ଥିବା ଅଣୁମାନେ ଏହି ରଚନାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗଠନରେ ଯୋଗ ସଦା ନୂତନ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଵସନ୍ତମ୍ ଉପତିଷ୍ଠନ୍ତେ ପୁଷ୍ପପଲ୍ଲଵରାଶଯଃ । ନିଦାଘଵିଧିମ୍ ଆଯାନ୍ତି ଦାଵଦାହଵିଭୂତଯଃ
ବସନ୍ତ ଋତୁକୁ ଫୁଲ ଓ କୋପାଇଲାର ଦଳଗୁଡ଼ିକ ସେବା କରନ୍ତି; ଗ୍ରୀଷ୍ମର ଶାସନକୁ ଅଗ୍ନିଜ୍ୱାଳାର ଶକ୍ତିମାନେ ଆସି ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
ପ୍ରାଵୃଟ୍ସମଯମ୍ ଈହନ୍ତେ ନୀଲା ଜଲଦରାଜଯଃ । ଶରଦଂ ଚାନୁଧାଵନ୍ତି ସମଗ୍ରାଃ ଫଲରାଶଯଃ
ନୀଳ ମେଘମାଳା ବର୍ଷା ଋତୁ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଫଳର ଦଳ ଶରତ୍କାଳକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ହିମନ୍ତୌ ହିମହାସିନ୍ଯୋ ଭଵନ୍ତି କକୁଭୋ ଦଶ । ନଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଉପଲତାମ୍ ଅମ୍ବୁ ଶିଶିରେ ଶୀତଲାନିଲାଃ
ହିମ ଋତୁରେ ଦଶଦିଗ ହିମରେ ଢାକିଯାଏ; ଶୀତଳ ପବନ ଏହି ଠଣ୍ଡା ସମୟରେ ପଥରକୁ ପାଣି ନେଇଯାଏ।
ନ ଜହାତି ସ୍ଵମର୍ଯାଦାଂ କାଲୋ ଯୁଗମଯୀମ୍ ଇମାମ୍ । ତରଙ୍ଗିଣୀତରଙ୍ଗୌଘଲୀଲଯା ଯାନ୍ତି ସୃଷ୍ଟଯଃ
କାଳ ନିଜ ନିୟମକୁ କେବେ ଛାଡ଼େନାହିଁ; ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ଏହି ନିୟମ ଜଡିତ ରହିଛି, ତରଙ୍ଗ ପରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ସୃଷ୍ଟି ଚାଲିଯାଏ।
ନିଯତିସ୍ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଯାତି ସ୍ଥୈର୍ଯଚାତୁର୍ଯକାରିଣୀ । ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଆପ୍ରଲଯଂ ଧୀରା ଧରା ଧରଣଧର୍ମିଣୀ
ନିୟତି ନିଜ ଦୃଢତା ଓ ଚତୁରତା ସହିତ ଅପେକ୍ଷା କରେ; ଧରା ନିଜ ଧାରଣ କ୍ଷମତା ସହିତ ବିନାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ।
ଚତୁର୍ଦଶଵିଧାନୀହ ଭୂତାନି ଭୁଵନାନ୍ତରେ । ନାନାଚାରଵିହାରାଣି ନାନାଵିରଚନାନି ଚ
ଏଠାରେ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଗତରେ ଚୌଦ ଧରଣର ଜୀବ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଖେଳରେ ଲିନ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦେଖାନ୍ତି।
ପୁନଃ ପୁନର୍ ଵିଲୀଯନ୍ତେ ଜାଯନ୍ତେ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଧାରାପରମ୍ପରାପାତଵତି ଵାରୀଵ ବୁଦ୍ବୁଦାଃ
ପୁନିପୁନି ସବୁ ଲୁଚିଯାଉଛି, ପୁନିପୁନି ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଝରଣାରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଫେନାବୁଲି ଏମିତି ହେଉଛି।
ଆଯାତି ଯାତି ପରିତିଷ୍ଠତି ରାରଟୀତି ସ୍ଵାର୍ଥାନ୍ ଉପାର୍ଜଯତି ଧାଵତି ଜନ୍ମରାଶୌ । ଉନ୍ମତ୍ତଵଦ୍ ଵିହିତଭାଵନମ୍ ଆହିତେହା ମୁଗ୍ଧା କୃତାନ୍ତଵିଵଶା ଜନତା ଵରାକୀ
କେହି ଆସନ୍ତି, କେହି ଯାଆନ୍ତି, କେହି ରୁହନ୍ତି, କେହି ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଲାଭ ପଛରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି, ଜନ୍ମର ଝୁଣ୍ଡରେ ଦୌଡ଼ିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି; ପାଗଳଙ୍କ ପରି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭାବନା ଓ ଚେଷ୍ଟା ଉପରେ ଚାଲିଥିବା, ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନେ ଭାଗ୍ୟରେ ଅଧୀନ ହୋଇ ଚାଲିଛନ୍ତି।
ଇତ୍ଥଂ ସ୍ଥିରଚଲାକାରାସ୍ ସଂସାରାଵଲଯୋ ଽଭିତଃ । ସ୍ଵଭାଵାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ ସର୍ଵାଃ ପୁନର୍ ଆଯାନ୍ତି ଯାନ୍ତି ଚ
ଏଭଳି ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ର, କେବେ ନିଶ୍ଚଳ କେବେ ଚଞ୍ଚଳ ଆକାରରେ, ସବୁଠାରେ ଘୁରୁଛି; ସବୁ ନିଜର ସ୍ୱଭାବରୁ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଆସି ଆଉ ଯାଉଛି।
ସ୍ଵତସ୍ ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ଜାତମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ହେତୁତାଂ ଗତମ୍ । ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯମ୍ ଅପି ନଶ୍ଯଚ୍ ଚ ସ୍ଵତ ଏଵ ଵିଲୀଯତେ
ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ନିଜେ ନିଜେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଏକ ଅନ୍ୟଟିର କାରଣ ହେଉଛି; ଏକ ଅନ୍ୟଟି ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହେଉଛି, ତଥାପି ନିଜର ସ୍ୱଭାବରେ ଲୁଚିଯାଉଛି।
ସ୍ଵତସ୍ ସ୍ତମ୍ଭନିଭସ୍ ସ୍ପନ୍ଦୋ ଯଥାଗାଧଜଲୋଦରେ । ତଥୈଵେଦମ୍ ଅସତ୍ ସଚ୍ ଚ ଚିଦ୍ ଏଵ ପରିଦୃଶ୍ଯତେ
ଯେପରି ଗଭୀର ପାଣିରେ ନିଜେ ନିଜେ ଚଳନ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଅସତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ଵ୍ଯୋମନ୍ଯ୍ ଏଵ ନିରାଭାସେ ନିଦାଘାତ୍ ସରିତୋ ଯଥା । ଲକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେ ତଦ୍ଵଦ୍ ଏଵେମାଶ୍ ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ସୃଷ୍ଟିଦୃଷ୍ଟଯଃ
ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଆକାଶ ଭିତରେ ନଦୀମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ଆକାଶର କୌଣସି ଆକାର ନାହିଁ, ସେପରି ମନର ସ୍ୱରୂପରେ ସୃଷ୍ଟିର ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ।
ଯଥା ମଦଵଶାଦ୍ ଆତ୍ମା ସ୍ଵୋ ଽନ୍ଯଵତ୍ ପ୍ରତିଭାସତେ । ତଥୈଵ ଚିତ୍ତ୍ଵାଚ୍ ଚିଦ୍ଧାତୁସ୍ ସ ଏଵାସ ଇଵ ସ୍ଥିତଃ
ଯେପରି ମଦର ପ୍ରଭାବରେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମନରୁ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ନ ଚେଦଂ ସଦ୍ ଅସନ୍ ନେଦଂ ତତ୍ସ୍ଥାତତ୍ସ୍ଥତଯା ଚିତିଃ । ନାତିରିକ୍ତାତିରିକ୍ତା ଚ କଟକାଦିଷୁ ହେମତା
ଏହା ନ ସତ୍ୟ, ନ ଅସତ୍ୟ; ଏହା କେବଳ ଚେତନା ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଯେପରି କଙ୍ଗନ ଓ ଅନ୍ୟ ଗହଣାରେ ସୁନା ରହିଥାଏ, ତେଣୁ ଏହା କମି ବା ବେଶି ନୁହେଁ।
ଯେନ ଶବ୍ଦଂ ରସଂ ରୂପଂ ଗନ୍ଧଂ ଜାନାସି ରାଘଵ । ସୋ ଽଯମ୍ ଆତ୍ମା ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵମ୍ ଆପୂର୍ଯ ସଂସ୍ଥିତଃ
ହେ ରାଘବ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଶବ୍ଦ, ରସ, ରୂପ ଓ ଗନ୍ଧକୁ ଜାଣ, ସେଇ ଆତ୍ମା — ସମସ୍ତକୁ ଭରି ରହିଥିବା ପରମ ବ୍ରହ୍ମ।