ଵିଚାରଣାସମଧିଗତାତ୍ମଦୀପକେ ମନସ୍ଯ୍ ଅଲଂ ଵ୍ଯପଗଲିତେ ଚ ଧୀରଧୀଃ । ଵିଲୋକଯନ୍ କ୍ଷଯଭଯନୀରସା ଗତୀର୍ ଗତଜ୍ଵରୋ ଵିଲସତି ଦେହପତ୍ତନେ
ଯେଉଁଠି ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାର ଆଲୋକ ମନରେ ଉଜାଗର ହୋଇଛି, ଏବଂ ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଧୈର୍ୟ ଧରିଛି, ସେଠି ସେ ଅବିନାଶୀ ଓ ଭୟ ନଥିବା ମାର୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖ ରହିତ ହୋଇ, ନିଜ ଶରୀର ନଗରରେ ଉଜ୍ୱଳ ହୋଇ ରହନ୍ତି।
ଯଥେଦଂ ସଂସ୍ଥିତଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵାତୀତେ ଚିଦାତ୍ମନି । ତନ୍ ମେ କଥଯ ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପୁନର୍ ବୋଧାଭିଵୃଦ୍ଧଯେ
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ମୋର ବୁଝିବାର ଶକ୍ତି ବଢ଼ିବା ପାଇଁ, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ କିପରି ବିଶ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଚେତନାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି, ଆଉଥରେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
ଯଥୋର୍ମଯୋ ଽନଭିଵ୍ଯକ୍ତା ଭାଵିନଃ ପଯସି ସ୍ଥିତାଃ । ନ ସ୍ଥିତାଶ୍ ଚାପ୍ଯ୍ ଅଲକ୍ଷ୍ଯତ୍ଵାଚ୍ ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ସୃଷ୍ଟଯସ୍ ତଥା
ଯେପରି ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଆସିବାକୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପାଣିରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ, ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମତାରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଚେତନାର ମୂଳରେ ସୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ରହନ୍ତି।
ଯଥା ସର୍ଵଗତସ୍ ସୌକ୍ଷ୍ମ୍ଯାଦ୍ ଆକାଶୋ ନୋପଲଭ୍ଯତେ । ତଥା ନିରଂଶଶ୍ ଚିଦ୍ଭାଗସ୍ ସର୍ଵଗୋ ଽପି ନ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଯେପରି ସମସ୍ତଠାରେ ଥିବା ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିବା ଆକାଶକୁ ଦେଖିହେବାକୁ ମିଳେନାହିଁ, ସେପରି ଅଖଣ୍ଡ ଚେତନା ଯଦିଓ ସମସ୍ତଠାରେ ଅଛି, ତଥାପି ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏନାହିଁ।
ଅସ୍ଥିତୈଵ ସ୍ଥିତୈଵାନ୍ତଃ ପ୍ରତିମାସ୍ତ୍ରୀ ମଣୌ ଯଥା । ନ ସତ୍ଯଭୂତା ନାସତ୍ଯା ତଥେଯଂ ସୃଷ୍ଟିର୍ ଆତ୍ମନି
ଯେପରି ଏକ ମଣିର ଭିତରେ ଜଣେ ଜଣାଣୀଙ୍କର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ସେ ନ ଥିବା ନ ନଥିବା, ସେପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଆତ୍ମାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଖାଧାରୈର୍ ଅମ୍ବୁଦୈଃ ଖସ୍ଥୈର୍ ନ ସ୍ପୃଷ୍ଟଂ ଗଗନଂ ଯଥା । ଚିତ୍ସ୍ଥୈସ୍ ସର୍ଗୈଶ୍ ଚିଦାଧାରୈର୍ ନ ସ୍ପୃଷ୍ତା ଚିତ୍ ପରା ତଥା
ଯେପରି ଆକାଶକୁ ମେଘ, ପକ୍ଷୀ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଛୁଇଁ ପାରେନାହିଁ, ସେପରି ଚେତନାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ଆଧାର ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚେତନାକୁ ଛୁଇଁ ପାରେନାହିଁ।
ଜଲଧିଷ୍ଵ୍ ଏଵ ନୋ ମହ୍ଯାଂ ଯଥାଗ୍ନିଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବତି । ତଥା ପୁର୍ଯଷ୍ଟକେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ଚିନ୍ ନ ଦେହେଷୁ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଯେପରି ଆଗୁନି ମାତ୍ର ଶାଗରମାନଙ୍କ ଭିତରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ମୋ ଭିତରେ ନୁହେଁ, ସେପରି ଚେତନା ମାତ୍ର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ମାଂସ ଦେହରେ ନୁହେଁ।
ସର୍ଵସଙ୍କଲ୍ପରହିତା ସର୍ଵସଞ୍ଜ୍ଞାଵିଵର୍ଜିତା । ସୈଷା ଚିଦ୍ ଅଵିନାଶାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵୋକ୍ତ୍ଯାଦିକୃତାଭିଧା
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଓ ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଛାଡ଼ି ଯାହା ଅଛି, ସେଇ ଚେତନାକୁ 'ଅବିନାଶୀ ସ୍ୱରୂପ' ପରି ନାମ ଦେଇ କୁହାଯାଏ।
ଆକାଶଶତଭାଗାଚ୍ଛା ଜ୍ଞେଷୁ ନିଷ୍କଲରୂପିଣୀ । ସକଲାମଲସଂସାରସ୍ଵରୂପୈକାତ୍ମଦର୍ଶିନୀ
ଆକାଶର ଶତଭାଗରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ନିରାକାର ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; ଏହି ଚେତନା ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଓ ଅପବିତ୍ର ସଂସାରକୁ ଏକା ଭାବେ ଦେଖିଥାଏ।
ତରଙ୍ଗାଦିମଯୀ ସ୍ଫାରା ନାନାତା ସଲିଲାର୍ଣଵେ । ଚିନ୍ମାତ୍ରଵ୍ଯତିରେକେଣ ତଥା ନୈଵ ପ୍ରକାଶତେ
ଏମିତି ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ଉପଜେ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ବ୍ୟତୀତ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ରୂପଗୁଡ଼ିକ ଆସଲେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଚିଚ୍ ଚିନୋତି ଚିତଂ ଚେତ୍ଯଂ ତେନେଦଂ ସ୍ଥିତମ୍ ଆତ୍ମନି । ଜ୍ଞେ ଽଜ୍ଞେ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଆଯାତମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଅସ୍ତୀତି କଲ୍ପନାତ୍
ଚେତନା ଜାଣିଥିବା ଓ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ଯାହାକୁ ଧରିଥାଏ, ଏହିପରି ଏହି ସଂସାର ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତାର ଧାରଣା ଆସେ, ଏବଂ ଲୋକେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛି ବୋଲି ଭାବନା କରେ।
ଅଜ୍ଞେଷ୍ଵ୍ ଅସତ୍ସ୍ଵଭାଵୋଗ୍ରସଂସାରଗଣରୂପିଣୀ । ଜ୍ଞେଷୁ ପ୍ରକାଶରୂପୈଵ ସକଲୈକାତ୍ମିକା ସତୀ
ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଏହି ଜଗତ୍ ଭୟଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଓ ଅସତ୍ୟ ରୂପେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଆଲୋକ ରୂପେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ଏକତା ଓ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଅନୁଭୂତିଵଶାନ୍ ନିତ୍ଯମ୍ ଅର୍କାଦୀନାଂ ପ୍ରକାଶିନୀ । ସ୍ଵାଦନୀ ସର୍ଵଭାଵାନାଂ ଭାଵନୀ ଭଵଭାଵିନାମ୍
ଅନୁଭବ ଅନୁଯାୟୀ ସେ ସଦା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ରସ ଓ ଯେଉଁମାନେ ସୃଷ୍ଟିକୁ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଭାବନା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ନୋତ୍ତିଷ୍ଠତି ନ ତିଷ୍ଠତି । ନ ଚ ଯାତି ନ ଚାଯାତି ନ ଚେହ ନ ଚ ନେହ ଚିତ୍
ସେ କେବେ ଅସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଉଠନ୍ତି ନାହିଁ, ରହନ୍ତି ନାହିଁ, ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ଆସନ୍ତି ନାହିଁ, ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି ନାହିଁ, ଏଠାରେ ନଥିବା ମଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ଚେତନା।
ସୈଷା ଚିଦ୍ ଅମଲାକାରା ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମନି ସଂସ୍ଥିତା । ରାଘଵେତ୍ଥଂ ପ୍ରପଞ୍ଚେନ ଜଗନ୍ନାମ୍ନା ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ନିଜେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛି, ରାଘବ, ଏହି ଚେତନା 'ଜଗତ୍' ନାମରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ତେଜଃପୁଞ୍ଜୈର୍ ଯଥା ତେଜଃ ପଯଃପୂରୈର୍ ଯଥା ପଯଃ । ପରିସ୍ଫୁରତି ସସ୍ପନ୍ଦୈସ୍ ତଥା ଚିତ୍ ସର୍ଗସମ୍ଭ୍ରମୈଃ
ଯେପରି ଆଲୋକ ରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋକ ଚମକେ, ଜଳର ଧାରା ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟିର ନାନା ପ୍ରକାର ଉତ୍ପାତ ମଧ୍ୟରେ ଚେତନା ଉତ୍ସାହରେ ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ।
ତତ୍ସ୍ଵଭାଵେନ ଚିନ୍ନାମ୍ନା ସର୍ଵଗେନୋଦିତାତ୍ମନା । ପ୍ରକାଶେନାପ୍ରକାଶେନ ନିରଂଶେନାଂଶଧାରିଣା
ଏହି ଚେତନା ନିଜର ସ୍ୱଭାବରେ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି, ନିଜେ ଉଦିତ, କେବେ ଆଲୋକ ଭାବେ, କେବେ ଅନ୍ଧକାର ଭାବେ, କେବେ ଅଖଣ୍ଡ ଭାବେ, କେବେ ବିଭାଗ ସହିତ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଵଵଲନାଯୋଗାଦ୍ ଅନନ୍ତଂ ପଦମ୍ ଉଜ୍ଝତା । ଅଯଂ ସୋ ଽସ୍ମୀତି ଭାଵେନ ଗଚ୍ଛତାଜ୍ଞପଦଂ ଶନୈଃ
ନିଜେ ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଅନନ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି, 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଧ ସହିତ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଜ୍ଞାନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ।
ନାନାତାଯାଂ ପ୍ରରୂଢାଯାମ୍ ଅସ୍ଯାଂ ସଂସୃତିପୂର୍ଵକମ୍ । ଭାଵାଭାଵଗ୍ରହୋତ୍ସର୍ଗପଦେ ସ୍ଥିତିମ୍ ଉପାଗତେ
ବିଭିନ୍ନତା ବଢ଼ିଗଲେ, ଏହି ଚେତନା ସଂସାରର ପଥ ଅନୁସରି, ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତିର ଧାରଣା ଓ ତ୍ୟାଗର ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଏ।
ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ସ୍ପନ୍ଦଶତୈଃ କରୋତି ନ କରୋତି ଚ । ଉତ୍ସେଧମ୍ ଏତି ଭୂକୋଶକୋଟରସ୍ଥୋ ଽଙ୍କୁରୋତ୍କରଃ
ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଶତଶଃ କମ୍ପନ ସହିତ କେବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କେବେ କରେନାହିଁ; ମାଟିର ଗହ୍ବରରେ ଥିବା ଅନେକ ଅଂକୁର ଏକ ସମୟରେ ବାହାରି ଆସି ଉପରକୁ ବଢ଼େ।
ଵ୍ଯୋମ ସୌଷିର୍ଯମ୍ ଆଦତ୍ତେ ସର୍ଵମୂର୍ତ୍ଯଵିରୋଧି ଯତ୍ । ସ୍ପନ୍ଦୈକଧର୍ମଵାନ୍ ଵାତୋ ରସରୂପି ଯଥା ଜଲମ୍
ଆକାଶ ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଶୂନ୍ୟତା, ସମସ୍ତ ଆକୃତିକୁ ବିରୋଧ ଛାଡ଼ି ଗ୍ରହଣ କରେ; ବାତାସ ଯାହାର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ହେଉଛି ଚଳନ, ଏବଂ ପାଣି ଯାହାର ଗୁଣ ରସ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ଦୃଢୋର୍ଵୀ ପ୍ରକଟଂ ତେଜସ୍ ସ୍ଥିତିମନ୍ତି ଜଗନ୍ତି ଚ । ପ୍ରତିବନ୍ଧାଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାସୁ କାଲଃ କଲନଯା ସ୍ଥିତଃ
ଦୃଢ଼ ପୃଥିବୀ, ପ୍ରକାଶମୟ ଅଗ୍ନି ଏବଂ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଥିରତା ଧାରଣ କରିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ସମୟର ଅନୁମତି ଓ ନିଷେଧ ଦ୍ୱାରା ଅଟୁଟ ରହିଛି, କାରଣ ସମୟ ଗଣନା ମାଧ୍ୟମରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ପୁଷ୍ପଂ ଲତାନ୍ତମ୍ ଆଯାତି ଶନୈସ୍ ସଞ୍ଚିତକେସରମ୍ । ମୃତ୍କୋଟରରସୋଲ୍ଲାସସ୍ ତୃଣତାମ୍ ଏତି ଭୂତଲେ
ଏକ ଫୁଲ ଦୀରେ ଦୀରେ ଲତାର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚି, ତାହାର ରେଣୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ; ମାଟିର ଗହ୍ବରର ରସର ଆନନ୍ଦ ଭୂମିରେ ତୃଣର ରୂପ ନେଇଥାଏ।
ମୂଲସ୍ଥାଃ ଫଲମ୍ ଆଯାନ୍ତି ପେଲଵା ରସଲେଶକାଃ । ସନ୍ନିଵେଶଂ ଵ୍ରଜନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତା ରେଖାଃ ପଲ୍ଲଵପାଲିଷୁ
ମୂଳରେ ଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ, ଯେଉଁମାନେ ଅତି ମାନ୍ଦ ଏବଂ ରସର ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ମାତ୍ର, ସେମାନେ ଫଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଯାନ୍ତି; ଏହି ରେଖାଗୁଡ଼ିକ କୋମଳ ପତ୍ରମାଳାରେ ଆକାର ନେଇଥାଏ।
ରଚନାମ୍ ଅନୁଗୃହ୍ଣନ୍ତି ଶକ୍ରବାଣାସନେ ଽଣଵଃ । ଯୋଗୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଵିରତଂ ସଂସ୍ଥାନେନ ନଵୋ ନଵଃ
ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ଓ ବାଣର ଗଠନରେ ଥିବା ଅଣୁମାନେ ଏହି ରଚନାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗଠନରେ ଯୋଗ ସଦା ନୂତନ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଵସନ୍ତମ୍ ଉପତିଷ୍ଠନ୍ତେ ପୁଷ୍ପପଲ୍ଲଵରାଶଯଃ । ନିଦାଘଵିଧିମ୍ ଆଯାନ୍ତି ଦାଵଦାହଵିଭୂତଯଃ
ବସନ୍ତ ଋତୁକୁ ଫୁଲ ଓ କୋପାଇଲାର ଦଳଗୁଡ଼ିକ ସେବା କରନ୍ତି; ଗ୍ରୀଷ୍ମର ଶାସନକୁ ଅଗ୍ନିଜ୍ୱାଳାର ଶକ୍ତିମାନେ ଆସି ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
ପ୍ରାଵୃଟ୍ସମଯମ୍ ଈହନ୍ତେ ନୀଲା ଜଲଦରାଜଯଃ । ଶରଦଂ ଚାନୁଧାଵନ୍ତି ସମଗ୍ରାଃ ଫଲରାଶଯଃ
ନୀଳ ମେଘମାଳା ବର୍ଷା ଋତୁ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଫଳର ଦଳ ଶରତ୍କାଳକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ହିମନ୍ତୌ ହିମହାସିନ୍ଯୋ ଭଵନ୍ତି କକୁଭୋ ଦଶ । ନଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଉପଲତାମ୍ ଅମ୍ବୁ ଶିଶିରେ ଶୀତଲାନିଲାଃ
ହିମ ଋତୁରେ ଦଶଦିଗ ହିମରେ ଢାକିଯାଏ; ଶୀତଳ ପବନ ଏହି ଠଣ୍ଡା ସମୟରେ ପଥରକୁ ପାଣି ନେଇଯାଏ।
ନ ଜହାତି ସ୍ଵମର୍ଯାଦାଂ କାଲୋ ଯୁଗମଯୀମ୍ ଇମାମ୍ । ତରଙ୍ଗିଣୀତରଙ୍ଗୌଘଲୀଲଯା ଯାନ୍ତି ସୃଷ୍ଟଯଃ
କାଳ ନିଜ ନିୟମକୁ କେବେ ଛାଡ଼େନାହିଁ; ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ଏହି ନିୟମ ଜଡିତ ରହିଛି, ତରଙ୍ଗ ପରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ସୃଷ୍ଟି ଚାଲିଯାଏ।
ନିଯତିସ୍ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଯାତି ସ୍ଥୈର୍ଯଚାତୁର୍ଯକାରିଣୀ । ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଆପ୍ରଲଯଂ ଧୀରା ଧରା ଧରଣଧର୍ମିଣୀ
ନିୟତି ନିଜ ଦୃଢତା ଓ ଚତୁରତା ସହିତ ଅପେକ୍ଷା କରେ; ଧରା ନିଜ ଧାରଣ କ୍ଷମତା ସହିତ ବିନାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ।