ସର୍ଵଗେ ସ୍ଵାତ୍ମନି ସ୍ଵଚ୍ଛେ ଯୈଷା ପ୍ରମିତିଭାଵନା । ଏତତ୍ ତଦ୍ ବନ୍ଧନଂ ଲୋକେ ସ୍ଵଵିକଲ୍ପୋପକଲ୍ପିତମ୍
'ମୁଁ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିତ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ପରିଶୁଦ୍ଧ' ବୋଲି ଯେଉଁ ଧାରଣା ଉପଜେ, ଏହି ଲୋକରେ ଏହା ହିଁ ବନ୍ଧନ, ନିଜର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ାଯାଇଛି।
ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଦଶାହୀନା ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକତ୍ଵଵିଵର୍ଜିତା । ସର୍ଵୈଵ ବ୍ରହ୍ମସତ୍ତେଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଷା ପରମାର୍ଥତା
ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ବନ୍ଧନ ବା ମୁକ୍ତି ନାହିଁ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ବା ଏକତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଠି ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ସାର। ଏହିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ।
ମନୋ ନିର୍ମଲତାଂ ଯାତମ୍ ଅସକ୍ତଂ ସର୍ଵଦୃଷ୍ଟିଷୁ । ଅମନସ୍ତାମ୍ ଇଵାପନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମ ପଶ୍ଯତି ନାନ୍ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟରେ ଅସକ୍ତ ରହେ, ସେତେବେଳେ ମନ ନଥିବା ପରି ହୋଇଯାଏ; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମାନେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ମନୋ ନିର୍ମଲତାଂ ଯାତଂ ଶୁଭସନ୍ତାନଵାରିଭିଃ । ବ୍ରାହ୍ମୀଂ ଦୃଷ୍ଟିମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ରଙ୍ଗଂ ଶୁକ୍ଲଃ ପଟୋ ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ମନ ଶୁଭ ଚିନ୍ତାର ଝରଣାରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି ଆସିଯାଏ, ଯେପରି ଧୋଆଁ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗିଯାଏ।
ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ମମାତ୍ମେତି ସତ୍ଯଭାଵନଯାନଘ । ହେଯାଦେଯଦଲେ କ୍ଷୀଣେ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷୌ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତାମ୍
ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସରେ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ 'ମୋ' ଏବଂ 'ମୋର' ବୋଲି ଭାବାଯାଏ, ଏବଂ ନେବା-ଛାଡ଼ିବାର ଭେଦ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି ବିଷୟରେ କଣ କୁହିବେ?
ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯ ମନସଃ କାଯଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରଵୈରାଗ୍ଯବୁଦ୍ଧିଭିଃ । ଅଭିଜାତୋପଲସ୍ଯେଵ ଗଲତ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯେତି ଚ ଦ୍ଯୁତିଃ
ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଥିଲେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଦେହ, ଏକ ଉତ୍ତମ ମଣିର ଭଳି, ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କେବେ ହରାଏ, କେବେ ଫେରି ଆସେ।
ପଦାର୍ଥେନୈକତାମ୍ ଏତ୍ଯ ମନସୋ ଯୈକତାନତା । ଅସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟିଂ ତାଂ ଵିଦ୍ଧି କ୍ଷଣଵିନାଶିନୀମ୍
ମନ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ସହିତ ଏକତା ପାଏ, ଏହି ମନସିକ ଏକତା ଯେଉଁଥିରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ରହିଛି, ତାହା କ୍ଷଣିକ ଓ ନଶ୍ୱର ବୋଲି ଜାଣ।
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵା ଦୃଶ୍ଯଦୃଶୋ ଯଦା । ମନସ୍ ତିଷ୍ଠତି ସଂଲୀନଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ତତ୍ ପଦଂ ତଦା
ଯେତେବେଳେ ମନ ସମସ୍ତ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲୀନ ହୁଏ, ସେଇ ସମୟରେ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟର ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ।
ଦୃଶ୍ଯଦୃଷ୍ଟିସ୍ ସ୍ଫୁଟା ଯେଯଂ ସା ହ୍ଯ୍ ଅଵଶ୍ଯମ୍ ଅସନ୍ମଯୀ । ତନ୍ମଯତ୍ଵଂ ଚ ମନସସ୍ ସ୍ଵରୂପଂ ଵିଦ୍ଧି ନେତରତ୍
ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଦ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କର ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁଭୂତି ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ଅସତ୍ୟ; ମନ ଯେଉଁଥିରେ ତାହାରେ ଲୀନ ହୁଏ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ମନର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଜାଣ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ଆଦ୍ଯନ୍ତଯୋର୍ ଵିନାଶିତ୍ଵାନ୍ ମଧ୍ଯେ ଽପି ତଦ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍ । କୁଜ୍ଞାନମନସସ୍ ତେନ ଦୁଃଖିତା ହସ୍ତସଂସ୍ଥିତା
ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଯେତେବେଳେ ନଶ୍ୱର, ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଯାହାସବୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଭ୍ରାନ୍ତି ଜ୍ଞାନ ଓ ଭ୍ରମିତ ମନ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ଯଦିଓ ଜିନିଷ ହାତରେ ଅଛି।
ଆତ୍ମୈଵେଦଂ ଜଗଦ୍ ଇତି ଵିନା ଭାଵେନ ଦୁଃଖଦା । ଦୃଶ୍ଯଶ୍ରୀର୍ ଅନ୍ଯଥା ତ୍ଵ୍ ଏଷା ଭୋଗମୋକ୍ଷୈକଦାଯିନୀ
ଏହି ସଂସାର ମୋ ଆତ୍ମା ବୋଲି ନ ଭାବିଲେ, ଏହା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଶୋଭାକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଜାଣିଲେ, ଏହିଏ ଉପଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଦେଇଥାଏ।
ଜଲମ୍ ଅନ୍ଯତ୍ ତରଙ୍ଗୋ ଽନ୍ଯ ଇତି ନାନାତଯାଜ୍ଞତା । ଜଲମ୍ ଏଵ ତରଙ୍ଗୋ ଽଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏକତ୍ଵାତ୍ କିଲ ଜ୍ଞତା
ପାଣି ଅଲଗା, ତରଙ୍ଗ ଅଲଗା ବୋଲି ଭାବିବା ହେଉଛି ବିଭିନ୍ନତାର ଅଜ୍ଞାନ। ଏହି ତରଙ୍ଗଟି ମାତ୍ର ପାଣି ବୋଲି ଜାଣିବା ହେଉଛି ଏକତ୍ୱର ଜ୍ଞାନ।
ଅଜ୍ଞତ୍ଵାଦ୍ ଦୁଃଖମ୍ ଆଯାତି ହେଯୋପାଦେଯରୂପି ଯତ୍ । ତଦଭାଵେନ ତୁ ଜ୍ଞତ୍ଵାଦ୍ ଆନନ୍ତ୍ଯମ୍ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ
ଅଜ୍ଞାନରୁ ଦୁଃଖ ଆସେ, ଯାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ ଭାବାଯାଏ। ଏହା ନଥିଲେ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଅନନ୍ତତା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପକଲ୍ପିତତ୍ଵାଚ୍ ଚ ମନୋରୂପମ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍ । ଅସନ୍ମଯଵିନାଶେ ତୁ କଃ କ୍ଲେଶୋ ଵଦ ରାଘଵ
ମନର ଯେଉଁ ରୂପଗୁଡ଼ିକି ଭାବନା ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ ଏବଂ ଅସତ୍ୟ, ଏହି ଅସତ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ କେଉଁ ଦୁଃଖ ବାକି ରହିଯାଏ? ରାଘବ, ମୋତେ କୁହ।
ଅଵତ୍ସଲୋ ଯଥା ବନ୍ଧୁର୍ ଅରାଗଦ୍ଵେଷଯା ଧିଯା । ଦୃଶ୍ଯତେ ପଶ୍ଯ ତଦ୍ଵତ୍ ତ୍ଵଂ ଦୃଶ୍ଯପଞ୍ଜରମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ଯେପରି ଏକ ନିର୍ମମ ବନ୍ଧୁକୁ ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି ମନେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ତୁମେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ପଞ୍ଜରକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଦେଖ।
ଅଵତ୍ସଲାଦ୍ ଯଥା ବନ୍ଧୋସ୍ ସୁଖଦୁଃଖୈର୍ ନ ଲିପ୍ଯତେ । ପରତ୍ଵସମ୍ପରିଜ୍ଞାତାତ୍ ତଥା ତତ୍ତ୍ଵଚଯାତ୍ମନଃ
ଯେପରି ଏକ ନିର୍ମମ ବନ୍ଧୁରୁ ଆସୁଥିବା ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ କେହି ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କର ଆତ୍ମା ପରମ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ଏକତ୍ରିତ, ସେ ମଧ୍ୟ କିଛିରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।
ତଦ୍ ଅନାଦି ଶିଵଂ ଜ୍ଞାନଂ ଯନ୍ ମଧ୍ଯଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯଯୋଃ । ତସ୍ମିନ୍ ସତ୍ଯେ ମନଶ୍ ଶାନ୍ତଂ ପାଂସୁର୍ ଵାଯୁକ୍ଷଯେ ଯଥା
ଯେଉଁ ଅଦି ନଥିବା, ଶୁଭ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠି ସତ୍ୟରେ ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ବାତାସ ଶମିତ ହେଲେ ଧୂଳି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଉପଶାନ୍ତେ ମନୋଵାଯୌ ଦେହପାଂସୁଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି । ପୁନସ୍ ସଂସାରନଗରେ ନ ନୀହାରଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ମନର ବାତାସ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଦେହର ଧୂଳି ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ସଂସାର ନଗରରେ ପୁଣି ଧୂସରା ପ୍ରଭା ଉଠିନଥାଏ।
ଵାସନାପ୍ରାଵୃଷି କ୍ଷୀଣସଂସ୍ଥିତୌ ଶମମ୍ ଆଗତେ । ଜାଡ୍ଯେ ଜନିତହୃତ୍କମ୍ପେ ପଙ୍କେ ଶୋଷମ୍ ଉପାଗତେ
ମନର ଗୁପ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷାର ବର୍ଷା ଶେଷ ହେଲେ ଏବଂ ତାହାର ଆଧାର କ୍ଷୀଣ ହେଲେ, ଶାନ୍ତି ଆସିଯାଏ; ମନର ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଭୟ ହଟିଗଲେ, ଦୁଃଖର କାଦୁଁ ମଧ୍ୟ ଶୁଖିଯାଏ।
ଶୁଷ୍କତୃଷ୍ଣାଲତେଷ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ମହାହୃଦଯକାନନେ । ଅକ୍ଷକ୍ଷୀଣକଦମ୍ବେଷୁ ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନଘନେ କ୍ଷତେ
ବଡ଼ ହୃଦୟ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ, ତାପର ଲତା ଶୁଖିଯାଇଛି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୁଛ ହ୍ରାସ ପାଇଛି, ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନର ଘନ ଅନ୍ଧକାର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି।
କ୍ଷୀଯତେ ମୋହମିହିକା ପ୍ରଭାତ ଇଵ ଶର୍ଵରୀ । କ୍ଵାପି ଗଚ୍ଛତି ତଜ୍ ଜାଡ୍ଯଂ ଵିଷଂ ମନ୍ତ୍ରହତଂ ଯଥା
ଭ୍ରମର କୁହୁଡ଼ି ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ ରାତି ଭଳି ଗଲିଯାଏ; ସେ ଅଜ୍ଞାନ କେଉଁଠି ଯାଇଯାଏ, ଯେପରି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲେ ବିଷ ହଟିଯାଏ।
ଦେହାଦ୍ରୌ ନ ନଵଚ୍ଛିଦ୍ରସରିତଃ ପ୍ରସ୍ରଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ନୋଲ୍ଲସନ୍ତି ଲସତ୍ପକ୍ଷାସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପୋଗ୍ରକଲାପିନଃ
ଦେହ ପର୍ବତରେ ନବ ଚିଦ୍ରର ନଦୀମାନେ ଆଉ ବହୁତ ବେଗରେ ବହୁନାହାନ୍ତି; ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ପାଖି ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚିନ୍ତାମାନେ ଆଉ ଉଡ଼ି ଉଠୁନାହାନ୍ତି।
ପରାଂ ନିର୍ମଲତାମ୍ ଏତି ସ୍ଵଚିଦାକାଶକୋଟରମ୍ । ରାଜତେ ଽତିତରାମ୍ ଅଚ୍ଛୋ ଜୀଵାଦିତ୍ଯୋ ମହୋଦଯଃ
ନିଜ ଚେତନାର ଗଭୀର ଖାଲିଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପବିତ୍ରତା ଆସିଯାଏ; ଆତ୍ମାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ମହା ପ୍ରଭାତରେ ବେଶି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଚମକେ।
ଘନମୋହଭରୋନ୍ମୁକ୍ତା ଵିଵିକ୍ତତ୍ଵଂ ପରଂ ଗତାଃ । ଶମମ୍ ଏତ୍ଯାତିଶୋଭନ୍ତେ ଧୌତା ଆଶାମହାଦିଶଃ
ଗାଢ଼ ମୋହର ଭାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏକାକୀତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଆଶା ଓ କାମନାର ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ଶାନ୍ତ ଓ ପରିସ୍କୃତ ହୋଇ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଏ।
ଭୃଶମ୍ ଆଭାତି ଵିମଲା ମୁଦିତାକାଶମଞ୍ଜରୀ । ଶୀତଲୀକୃତଦିକ୍ଚକ୍ରା ଶରଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନୀଵ ଚନ୍ଦ୍ରିକା
ପରିସ୍କୃତ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଆକାଶମାଳା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଚମକେ, ଦିଗମାନେ ଶୀତଳ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ଚମକେ।
ସର୍ଵସମ୍ପତ୍ପ୍ରକାଶେନ ପରମାନନ୍ଦଶାଲିନୀ । ଭୃଶଂ ସଫଲତାମ୍ ଏତି ସୁଵିଵିକ୍ତା ଵିଵେକଭୂଃ
ସମସ୍ତ ସମୃଦ୍ଧିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ବିବେକର ଭୂମି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।
ସପର୍ଵତଵନାଭୋଗଂ ପରମାଲୋକସୁନ୍ଦରମ୍ । ଅଚ୍ଛାଚ୍ଛଂ ଶୀତଲଚ୍ଛାଯଂ ଜାଯତେ ଭୁଵନାନ୍ତରମ୍
ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୋଭିତ, ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକରେ ଅପୂର୍ବ ସୁନ୍ଦର, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଏବଂ ଶୀତଳ ଛାୟାରେ ଢାକା ଏକ ନୂତନ ଜଗତ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଵିସ୍ତାରିତାଂ ସୁଶମତାଂ ସ୍ଫାରିତାଂ ସ୍ଫୁଟିକାଚ୍ଛତାମ୍ । ଉପୈତି ହୃତ୍ସରସ୍ ସ୍ଵଚ୍ଛନୀରୁଗମ୍ଭୋଜକୋଟରମ୍
ହୃଦୟର ହ୍ରଦ ବିସ୍ତୃତ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ବହୁତ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଏବଂ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାର ପଦ୍ମ ଗୁହା ନିର୍ମଳ ଚମକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।
ହୃତ୍ପଦ୍ମକୋଶାନ୍ ମଲିନସ୍ ସ୍ଵାହଙ୍କାରମଧୁଵ୍ରତଃ । ଅପୁନର୍ଦର୍ଶନାଯୈଵ ଚଞ୍ଚଲଃ କ୍ଵାପି ଗଚ୍ଛତି
ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରୁ ମଲିନ ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ ଆତ୍ମ-ଅଭିମାନର ମଧୁମକ୍ଷୀ କେବେ ଫେରି ନ ଆସିବା ପାଇଁ କୌଣସିଠିକି ଚାଲିଯାଏ।
ଭଵତ୍ଯ୍ ଅପଗତାପେକ୍ଷସ୍ ସର୍ଵଗସ୍ ସର୍ଵନାଯକଃ । ନିର୍ଵାସନଶ୍ ଶାନ୍ତମନାସ୍ ସ୍ଵଦେହନଗରେଶ୍ଵରଃ
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଆଶା ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖନ୍ତି, ମନରେ କୌଣସି ଚିହ୍ନ ବା ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ଶାନ୍ତ ମନ ରଖନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ଶରୀର ନଗରର ମାଲିକ ହୋଇ ରହନ୍ତି।