ମନସୋ ଽଭ୍ଯୁଦଯୋ ନାଶୋ ମନୋନାଶୋ ମହୋଦଯଃ । ଜ୍ଞମନୋ ନାଶମ୍ ଅଭ୍ଯେତି ମନୋ ଽଜ୍ଞସ୍ଯ ଵିଵର୍ଧତେ
ମନର ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନ ସବୁକିଛିର ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନ; ମନର ନଶ୍ୱରତା ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ସାଧନା। ଜ୍ଞାନ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରେ, ଅଜ୍ଞାନ ମନକୁ ବଢ଼ାଇଦିଏ।
ମନୋମାତ୍ରଂ ଜଗଚ୍ଚକ୍ରଂ ମନଃ ପର୍ଵତମଣ୍ଡଲମ୍ । ମନୋ ଵ୍ଯୋମ ମନୋ ଦେହୋ ମନୋ ମିତ୍ରଂ ମନୋ ରିପୁଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଚକ୍ର କେବଳ ମନ ମାତ୍ର; ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗମାନେ ମନ ହିଁ; ଆକାଶ ମନ; ଦେହ ମନ; ବନ୍ଧୁ ମନ; ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ମନ।
ଵିକଲ୍ପକଲୁଷା ଯା ସ୍ଯାଚ୍ ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯାତ୍ମଵିସ୍ମୃତିଃ । ମନ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ସେଯଂ ଵାସନା ଭଵଭାଗିନୀ
ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପକୁ ଭୁଲିଯିବା ଏବଂ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହେବାକୁ 'ମନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଅଭିନିବେଶ ହିଁ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ର ଚକ୍ରକୁ ଆଣେ, ଯାହାକୁ 'ବାସନା' କୁହାଯାଏ।
ଚେତ୍ଯାନୁପାତକଲିତଂ ଚିନ୍ମାତ୍ରେତିକ୍ଷତାଭିଧମ୍ । ମନାଗ୍ ଵିକଲ୍ପକଲୁଷଂ ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ଜୀଵ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଚେତନା ଅନୁଭୂତିର ଅନୁସୃତି ଦ୍ୱାରା ଲାଞ୍ଛିତ ଏବଂ କଳ୍ପନାର ଅଲ୍ପ ଦୂଷଣରେ ରହିଛି, ସେହି ଚେତନାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ମନର ଏକ ରୂପ।
ଚେତ୍ଯପ୍ରପତିତଂ ରୂଢସଞ୍ଜ୍ଞମ୍ ଅଜ୍ଞତ୍ଵମ୍ ଆଗତଂ । ତଦ୍ ଏଵାଧିକଵିସ୍ତାରଂ କଲ୍ପ୍ଯତେ ତନ୍ମନସ୍ତଯା
ଯେଉଁ ଚେତନା ଅନୁଭୂତିର ଅଧୀନ ହୋଇ, ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଚିହ୍ନାଟି ନେଇ, ଅଜ୍ଞାନରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେହି ଅବସ୍ଥା ଆଉ ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇ, ମନର ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ଭାବାଯାଏ।
ନାତ୍ମା ସଂସାରପୁରୁଷୋ ନ ଶରୀରଂ ନ ଶୋଣିତମ୍ । ଜଡଂ ସର୍ଵଂ ଶରୀରାଦି ଦେହୀ ଖଵଦ୍ ଅଲେପକଃ
ଆତ୍ମା କେବେ ଜଗତର ମଣିଷ ନୁହେଁ, ଏହା ଶରୀର କିମ୍ବା ରକ୍ତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଶରୀର ଓ ଏହା ସହିତ ସମସ୍ତ କିଛି ଜଡ଼; ଯେଉଁଠି ଦେହୀ ଅକାଶ ପରି ସ୍ପର୍ଶ ହୀନ।
ଶରୀରେ କଣଶଃ କୃତ୍ତେ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ରୁଧିରାଦିକାତ୍ । ନିର୍ଭିନ୍ନେ କଦଲୀସ୍ତମ୍ଭେ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯତ୍ ପଲ୍ଲଵାଦ୍ ଋତେ
ଶରୀରକୁ ଟୁକୁଡ଼ି ଟୁକୁଡ଼ି କରି କାଟିଲେ, ରକ୍ତ ଓ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛିନାହିଁ। ଯେପରି କଦଳୀ ଗଛର ଥାମକୁ ଭାଗ କରି ଖୋଲିଲେ, ପତ୍ର ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ମିଳେନାହିଁ।
ମନୋ ଜୀଵଂ ନରଂ ଵିଦ୍ଧି ତଦ୍ ଏଵାକାରମ୍ ଆଗତମ୍ । ଆତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଆଦତ୍ତେ ସ୍ଵଵିକଲ୍ପାଂଶକଲ୍ପିତମ୍
ମନକୁ ଜୀବ ବୋଲି ଜାଣ, ଏହି ମନ ଏହି ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଛି। ଆତ୍ମା ନିଜର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ନିଜେ ଗଢ଼ି ନେଇଥାଏ।
ସ୍ଵଵିକଲ୍ପାନ୍ ନରସ୍ ତନ୍ତୂନ୍ ପ୍ରସାର୍ଯ ରଚଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଜାଲମ୍ ଆତ୍ମନିବନ୍ଧାଯ କୋଶକାରଃ କ୍ରିମିର୍ ଯଥା
ମଣିଷ ନିଜର କଳ୍ପନାର ସୂତା ପ୍ରସାରି, ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଲ ଭାବେ ବୁନି ନିଜକୁ ଆଟକାଏ; ଯେପରି କୀଟ ନିଜ ପାଇଁ କୋଷ ବୁନିଥାଏ।
ଇମଂ ଦେହଭ୍ରମଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେଶକାଲାନ୍ତରେ ପୁନଃ । ଶରୀରମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଆଦତ୍ତେ ପଲ୍ଲଵତ୍ଵମ୍ ଇଵାଙ୍କୁରଃ
ଏହି ଦେହ ଭ୍ରମକୁ ଛାଡି, ସେ ଅନ୍ୟ ଦେଶ ଓ ସମୟରେ ପୁନି ଏକ ନୂତନ ଶରୀର ଗ୍ରହଣ କରେ, ଯେପରି ଏକ ଅଂକୁର ପତ୍ରର ଆକାର ନେଇଥାଏ।
ଯାଦୃଗ୍ଵାସନମ୍ ଏତତ୍ ସ୍ଯାନ୍ ମନସ୍ ତାଦୃକ୍ ପ୍ରଜାଯତେ । ଜନସ୍ ସ୍ଵପିତି ଯଚ୍ଚିତ୍ତସ୍ ତତ୍ ସ୍ଵପ୍ନେ ନିଶି ପଶ୍ଯତି
ଯେପରି ଭାବନା ରହିଥାଏ, ସେପରି ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଲୋକର ମନ ଯେପରି ରହିଥାଏ ଶୋଇବାବେଳେ, ସେଇ ଦୃଶ୍ୟ ସେ ରାତିରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖେ।
ଅମ୍ବ୍ଲମ୍ ଅମ୍ବ୍ଲରସାସିକ୍ତଂ ମଧୁରଂ ମଧୁରଞ୍ଜିତମ୍ । ବୀଜଂ ପ୍ରତିଵିଷାକଲ୍କସିକ୍ତଂ ଚ କଟୁ ଜାଯତେ
ପାଣିକୁ ଯଦି ପାଣିର ସ୍ୱାଦ ସହ ମିଶାଯାଏ, ଏବଂ ମଧୁରତା ସହ ମିଶିଲେ ମଧୁର ହୁଏ; ବିଁଜକୁ ବିଷରେ ଭିଜାଇଲେ, ସେ ତୀତ ହୁଏ।
ଶୁଭଵାସନଯା ଚେତୋ ମହତ୍ଯା ଜାଯତେ ମହତ୍ । ଭଵତୀନ୍ଦ୍ରମନୋରାଜ୍ଯାଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରତାସ୍ଵପ୍ନଭାଙ୍ ନରଃ
ଶୁଭ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ମନ ବଡ଼ ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରର ମନର ରାଜ୍ୟରୁ, ମଣିଷ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଏ।
କ୍ଷୁଦ୍ରଵାସନଯା ଚେତଃ କ୍ଷୁଦ୍ରତାମ୍ ଏତି ପେଲଵାମ୍ । ପିଶାଚଵିଭ୍ରମାତ୍ ସ୍ଵସ୍ଥଃ ପିଶାଚାନ୍ ନିଶି ପଶ୍ଯତି
ଛୋଟ ଇଚ୍ଛାମାନେ ମନକୁ ଛୋଟ ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ କରିଦେଇଥାଏ; ଯେପରି ଏକ ସ୍ୱସ୍ଥ ଲୋକ ରାତିରେ ଭୂତର ଭ୍ରମରେ ଭୂତକୁ ଦେଖେ, ସେପରି।
ମନସି ସ୍ଫାରନୈର୍ମଲ୍ଯେ କାଲୁଷ୍ଯଂ ଯାତି ନ ସ୍ଥିତିମ୍ । ତଥୈଵ ସ୍ଫାରକାଲୁଷ୍ଯେ ପ୍ରସାଦୋ ଯାତି ନ ସ୍ଥିତିମ୍
ଯେତେବେଳେ ମନ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଥାଏ, ତେବେ ଅପବିତ୍ରତା ରହିପାରେ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ଯଦି ମନ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ଅପବିତ୍ର ହୁଏ, ତେବେ ସ୍ପଷ୍ଟତା ରହିପାରେ ନାହିଁ।
ମନସି ସ୍ଫାରକାଲୁଷ୍ଯେ ତଦ୍ରୂପଂ ଜାଯତେ ଫଲମ୍ । ତଥୈଵ ସ୍ଫାରନୈର୍ମଲ୍ଯେ ତଦ୍ରୂପଂ ଜାଯତେ ଫଲମ୍
ଯେତେବେଳେ ମନ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ଅପବିତ୍ର ଥାଏ, ସେହିପରି ଫଳ ମିଳେ; ଏହିପରି, ଯଦି ମନ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ସେହିପରି ଫଳ ମିଳେ।
ତ୍ଯଜତ୍ଯ୍ ଉଦାରାଂ ନ ଗତିଂ କ୍ଷୀଣୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତମ୍ ଉତ୍ତମଃ । ଉଦ୍ଯୋଗଵାନ୍ ଅଵିରତଂ ପୂରଣାଶାମ୍ ଇଵୋଡୁପଃ
ଯଥେଷ୍ଟ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ଉତ୍ତମ ପଥ ଛାଡ଼ି ନାହାନ୍ତି; ସେ ସଦା ଉଦ୍ୟମୀ ରହନ୍ତି, ଯେପରି ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଆଶା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଅବିରତ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
ନେହ ବନ୍ଧୋ ନ ମୋକ୍ଷୋ ଽସ୍ତି ନ ବଧ୍ଯୋ ନ ଚ ବନ୍ଧନମ୍ । ମିଥ୍ଯୋତ୍ଥିତୈଵ ମାଯେଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲଲତା ଯଥା
ଏଠାରେ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, କୌଣସି ବନ୍ଧିତ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହା ସମସ୍ତେ ମିଥ୍ୟା ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ମାୟା, ଯେପରିକି ଜାଦୁର ଲତା।
ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରାକାରୋ ମୃଗତୃଷ୍ଣାକ୍ରମୋତ୍ଥିତଃ । ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଵିଭ୍ରମାଭାସସ୍ ସଂସାରୋ ଽଯମ୍ ଅସନ୍ମଯଃ
ଏହି ସଂସାର ଅସତ୍ୟରେ ଗଠିତ, ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ଭଳି, ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପରେ ପରେ ଉପଜିଥିବା, ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯିବା ଭ୍ରମ ଭଳି ଦିଶେ।
ନାନନ୍ତୋ ଽହଂ ଵରାକୋ ଽହମ୍ ଇତି ଦୁର୍ନିଶ୍ଚଯୋଦିତଃ । ଅନନ୍ତୋ ଽସ୍ମି ପରୋ ଽସ୍ମୀତି ନିଶ୍ଚଯେନ ଵିଲୀଯତେ
'ମୁଁ ଅନନ୍ତ ନୁହେଁ, ମୁଁ ନିର୍ବଳ' ବୋଲି ଅନିଶ୍ଚିତତା ଉପଜେ; କିନ୍ତୁ 'ମୁଁ ଅନନ୍ତ, ମୁଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ' ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବ ଦ୍ୱାରା ସେହି ଭ୍ରମ ଦୂରିଯାଏ।
ସର୍ଵଗେ ସ୍ଵାତ୍ମନି ସ୍ଵଚ୍ଛେ ଯୈଷା ପ୍ରମିତିଭାଵନା । ଏତତ୍ ତଦ୍ ବନ୍ଧନଂ ଲୋକେ ସ୍ଵଵିକଲ୍ପୋପକଲ୍ପିତମ୍
'ମୁଁ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିତ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ପରିଶୁଦ୍ଧ' ବୋଲି ଯେଉଁ ଧାରଣା ଉପଜେ, ଏହି ଲୋକରେ ଏହା ହିଁ ବନ୍ଧନ, ନିଜର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ାଯାଇଛି।
ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଦଶାହୀନା ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକତ୍ଵଵିଵର୍ଜିତା । ସର୍ଵୈଵ ବ୍ରହ୍ମସତ୍ତେଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଷା ପରମାର୍ଥତା
ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ବନ୍ଧନ ବା ମୁକ୍ତି ନାହିଁ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ବା ଏକତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଠି ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ସାର। ଏହିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ।
ମନୋ ନିର୍ମଲତାଂ ଯାତମ୍ ଅସକ୍ତଂ ସର୍ଵଦୃଷ୍ଟିଷୁ । ଅମନସ୍ତାମ୍ ଇଵାପନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମ ପଶ୍ଯତି ନାନ୍ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟରେ ଅସକ୍ତ ରହେ, ସେତେବେଳେ ମନ ନଥିବା ପରି ହୋଇଯାଏ; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମାନେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ମନୋ ନିର୍ମଲତାଂ ଯାତଂ ଶୁଭସନ୍ତାନଵାରିଭିଃ । ବ୍ରାହ୍ମୀଂ ଦୃଷ୍ଟିମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ରଙ୍ଗଂ ଶୁକ୍ଲଃ ପଟୋ ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ମନ ଶୁଭ ଚିନ୍ତାର ଝରଣାରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି ଆସିଯାଏ, ଯେପରି ଧୋଆଁ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗିଯାଏ।
ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ମମାତ୍ମେତି ସତ୍ଯଭାଵନଯାନଘ । ହେଯାଦେଯଦଲେ କ୍ଷୀଣେ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷୌ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତାମ୍
ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସରେ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ 'ମୋ' ଏବଂ 'ମୋର' ବୋଲି ଭାବାଯାଏ, ଏବଂ ନେବା-ଛାଡ଼ିବାର ଭେଦ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି ବିଷୟରେ କଣ କୁହିବେ?
ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯ ମନସଃ କାଯଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରଵୈରାଗ୍ଯବୁଦ୍ଧିଭିଃ । ଅଭିଜାତୋପଲସ୍ଯେଵ ଗଲତ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯେତି ଚ ଦ୍ଯୁତିଃ
ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଥିଲେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଦେହ, ଏକ ଉତ୍ତମ ମଣିର ଭଳି, ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କେବେ ହରାଏ, କେବେ ଫେରି ଆସେ।
ପଦାର୍ଥେନୈକତାମ୍ ଏତ୍ଯ ମନସୋ ଯୈକତାନତା । ଅସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟିଂ ତାଂ ଵିଦ୍ଧି କ୍ଷଣଵିନାଶିନୀମ୍
ମନ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ସହିତ ଏକତା ପାଏ, ଏହି ମନସିକ ଏକତା ଯେଉଁଥିରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ରହିଛି, ତାହା କ୍ଷଣିକ ଓ ନଶ୍ୱର ବୋଲି ଜାଣ।
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵା ଦୃଶ୍ଯଦୃଶୋ ଯଦା । ମନସ୍ ତିଷ୍ଠତି ସଂଲୀନଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ତତ୍ ପଦଂ ତଦା
ଯେତେବେଳେ ମନ ସମସ୍ତ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲୀନ ହୁଏ, ସେଇ ସମୟରେ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟର ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ।
ଦୃଶ୍ଯଦୃଷ୍ଟିସ୍ ସ୍ଫୁଟା ଯେଯଂ ସା ହ୍ଯ୍ ଅଵଶ୍ଯମ୍ ଅସନ୍ମଯୀ । ତନ୍ମଯତ୍ଵଂ ଚ ମନସସ୍ ସ୍ଵରୂପଂ ଵିଦ୍ଧି ନେତରତ୍
ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଦ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କର ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁଭୂତି ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ଅସତ୍ୟ; ମନ ଯେଉଁଥିରେ ତାହାରେ ଲୀନ ହୁଏ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ମନର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଜାଣ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ଆଦ୍ଯନ୍ତଯୋର୍ ଵିନାଶିତ୍ଵାନ୍ ମଧ୍ଯେ ଽପି ତଦ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍ । କୁଜ୍ଞାନମନସସ୍ ତେନ ଦୁଃଖିତା ହସ୍ତସଂସ୍ଥିତା
ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଯେତେବେଳେ ନଶ୍ୱର, ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଯାହାସବୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଭ୍ରାନ୍ତି ଜ୍ଞାନ ଓ ଭ୍ରମିତ ମନ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ଯଦିଓ ଜିନିଷ ହାତରେ ଅଛି।