ଶରୀରନୌଶ୍ ଚର୍ମନିବଦ୍ଧବନ୍ଧା ଭଵାମ୍ବୁଧାଵ୍ ଆଲୁଲିତା ଭ୍ରମନ୍ତୀ । ପ୍ରଵ୍ରୋଡ୍ଯତେ ପଞ୍ଚଭିର୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଖ୍ଯୈର୍ ଅଧୋ ଵହନ୍ତୀ ମକରୈର୍ ଅଧୀନା
ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧା ଶରୀର ନୌକା ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ଉଠିପଡ଼ି ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାମକ ମଗର ତଳେ ଏହା ତଳକୁ ଏଣାଯାଏ ।
ତୃଷ୍ଣାଲତାକାନନଚାରିଣୋ ଽମୀ ଶାଖାଶତଂ କାମମହୀରୁହେଷୁ । ପରିଭ୍ରମନ୍ତଃ କ୍ଷପଯନ୍ତି କାମମ୍ ମନୋମୃଗା ନୋ ଫଲମ୍ ଆପ୍ନୁଵନ୍ତି
ମନର ମୃଗମାନେ ତୃଷ୍ଣା ଲତା ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲନ୍ତି, ଅନେକ କାମ ଗଛର ଶାଖା ଉପରେ ଚଡ଼ି ଚଡ଼ି ଦୂଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେବେ ଫଳ ପାଉନାହାନ୍ତି ।
କୃଚ୍ଛ୍ରେଷୁ ଦୂରାସ୍ତଵିଷାଦମୋହାସ୍ ସ୍ଵାମ୍ଯେଷ୍ଵ୍ ଅନୁତ୍ସିକ୍ତମନୋଽଭିରାମାଃ । ସୁଦୁର୍ଲଭାସ୍ ସମ୍ପ୍ରତି ସୁନ୍ଦରୀଭିର୍ ଅନାହତାନ୍ତଃକରଣା ମହାନ୍ତଃ
କଷ୍ଟରେ ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ମୂଢତାରୁ ଦୂରେ ରହନ୍ତି, ମନ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ସ୍ଵାମୀଭାବରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁନ୍ଦରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଅନ୍ତଃକରଣ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଓ ମହାନ।
ତରନ୍ତି ମାତଙ୍ଗଘଟାତରଙ୍ଗଂ ରଣାମ୍ବୁଧିଂ ଯେ ମଯି ତେ ନ ଶୂରାଃ । ଶୂରାସ୍ ତ ଏଵେହ ମନସ୍ତରଙ୍ଗଂ ଯେ ହୀନ୍ଦ୍ରିଯାମ୍ଭୋଧିମ୍ ଇମଂ ତରନ୍ତି
ମତ୍ସ୍ୟ ଦଳର ତରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧ ସାଗର ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ ପାଇଁ ସହସୀ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ ସେମାନେ ଠିକ୍ ସହସୀ, ଯେଉଁମାନେ ମନର ତରଙ୍ଗ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି।
ଅକ୍ଲିଷ୍ଟପର୍ଯନ୍ତଫଲାଭିରାମା ନ ଦୃଶ୍ଯତେ କସ୍ଯଚିଦ୍ ଏଵ କାଚିତ୍ । କ୍ରିଯା ଦୁରାଶାହତଚିତ୍ତଵୃତ୍ତେର୍ ଯାମ୍ ଏତ୍ଯ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଉପୈତି ଲୋକଃ
କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ଯାହା ସହଜ ଓ ସଫଳ ଫଳରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ଅନ୍ୟଥା, ଅସାର ଆଶାରେ ମନ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଥିଲେ, ଏହି ପୃଥିବୀ କେବଳ ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ।
କୀର୍ତ୍ଯା ଜଗଦ୍ ଦିକ୍କୁହରଂ ପ୍ରତାପୈଶ୍ ଶ୍ରିଯା ଗୃହଂ ସତ୍ତ୍ଵବଲେନ ଲକ୍ଷ୍ମୀମ୍ । ଯେ ପୂରଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅକ୍ଷତଧର୍ମବନ୍ଧା ନ ତେ ଜଗତ୍ଯାଂ ସୁଲଭା ମନୁଷ୍ଯାଃ
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କୀର୍ତ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ, ପ୍ରଭାବରେ ଦିଗନ୍ତକୁ, ଧନରେ ଘରକୁ ଓ ନୀତିର ଶକ୍ତିରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଧର୍ମ ବନ୍ଧନ ଅଟୁଟ, ସେମାନେ ଏହି ଜଗତରେ ସହଜରେ ମିଳନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତରସ୍ଥଂ ଗିରିଶୈଲଭିତ୍ତେର୍ ଵଜ୍ରାଲଯାଭ୍ଯନ୍ତରସଂସ୍ଥିତଂ ଵା । ସର୍ଵଂ ସମାଯାନ୍ତି ସମିଦ୍ଧଵେଗାସ୍ ସର୍ଵାଶ୍ ଶ୍ରିଯସ୍ ସନ୍ତତମ୍ ଆପଦଶ୍ ଚ
ପାହାଡ଼ର ଭିତରେ କିମ୍ବା ହୀରା ଦୁର୍ଗର ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିବା ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ, ଧନ-ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ତୀବ୍ର ଗତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, କାରଣ ସଉଭାଗ୍ୟ ଓ ଅପସଉଭାଗ୍ୟ ସବୁବେଳେ ଆସିଥାଏ।
ପୁତ୍ରାଶ୍ ଚ ଦାରାଶ୍ ଚ ଧନଂ ଚ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରକଲ୍ପ୍ଯତେ ତାତ ରସାଯନଂ ଵ । ସର୍ଵଂ ତୁ ତନ୍ ନୋପକରୋତ୍ଯ୍ ଅଥାନ୍ତେ ଯତ୍ରାତିରମ୍ଯା ଵିଷମୂର୍ଛନୈଵ
ପୁଅ, ଜଣେ, ଧନ ଏମିତି ମନରେ ଭାବି ନିଆଯାଏ, ଯେପରି ରସାୟନ; କିନ୍ତୁ ଏହାମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ସେହି ଅତି ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ବିଷ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ଵିଷାଦଯୁକ୍ତୋ ଵିଷମାମ୍ ଅଵସ୍ଥାମ୍ ଉପାଗତଃ କାଯଵଯୋଽଵସାନେ । ଭାଵାନ୍ ସ୍ମରନ୍ ସ୍ଵାନ୍ ଅଭିଧର୍ମରିକ୍ତାଞ୍ ଜନୋ ଜରାଵାନ୍ ଅଭିଦହ୍ଯତେ ଽନ୍ତଃ
ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ଏବଂ ଶରୀରର ଅନ୍ତିମ ସମୟରେ ବିଷ ଭରା ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ମଣିଷ ନିଜର ଜୀବନର ଅନୁଭବଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ପକାଇଥାଏ—ଯେଉଁଠି କିଛି ସତ୍ୟ ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ—ସେତେବେଳେ ବୟସର ଆଗୁନିରେ ଭିତରେ ଭିତରେ ପୁଡ଼ିଯାଏ।
କାମାର୍ଥଧର୍ମାପ୍ତିକୃଶାନ୍ତରାଭିଃ କ୍ରିଯାଭିର୍ ଆଦୌ ଦିଵସାନି ନୀତ୍ଵା । ଚେତଶ୍ ଚଲଦ୍ ବର୍ହିଣପିଞ୍ଛଲୋଲଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଆଗଚ୍ଛତୁ କେନ ପୁଂସଃ
ଆରମ୍ଭରେ ମଣିଷ ଆପଣ ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ ଭୋଗ, ଧନ ଓ ଧର୍ମ ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା କ୍ଷୀଣ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ଦେଉଥିବା କାମକାର୍ଯ୍ୟରେ କଟାଏ; ତାହାର ମନ ମୟୂରପଙ୍ଖା ପରି ଅଶାନ୍ତ ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ। ଏପରି ମଣିଷ କେମିତି ଏକଥରେ ଶାନ୍ତି ପାଇପାରିବ?
ପୁରୋଗତୈର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନଵାପ୍ତରୂପୈସ୍ ତରଙ୍ଗିଣୀତୁଙ୍ଗତରଙ୍ଗକଲ୍ପୈଃ । କ୍ରିଯାଫଲୈର୍ ଦୈଵଵଶାଦ୍ ଉପେତୈର୍ ଵିଡମ୍ବ୍ଯତେ ଭିନ୍ନରୁଚିର୍ ହି ଲୋକଃ
ଏହି କାମକାର୍ଯ୍ୟର ଫଳଗୁଡ଼ିକ, ଯେଉଁମାନେ ତରଙ୍ଗିତ ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଓ କେବେ କେବେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳେନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଭାଗ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରି ଆସେ; ଏହିପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୁଚିର ଲୋକ ସଂସାର ମଜାକର ଶିକାର ହୁଏ।
ଇମାନ୍ଯ୍ ଅମୂନୀତି ଵିଭାଵିତାନି କାର୍ଯାଣ୍ଯ୍ ଅପର୍ଯନ୍ତମନୋରମାଣି । ଜନସ୍ଯ ଜାଯାଜନରଞ୍ଜନେନ ଜଟାଜରାନ୍ତଂ ଜରଯନ୍ତି ଚେତଃ
ଏହି ଓ ସେହି କାମଗୁଡ଼ିକୁ ଅନନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ବୋଲି ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜନମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଆନନ୍ଦ ଓ ବେଦନା ଦ୍ୱାରା ମଣିଷର ମନକୁ ଖରାପ କରିଦିଏ, ଶେଷରେ ବୟସ ଆସି ଏହାକୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ କରିଦିଏ।
ପର୍ଣାନି ଶୀର୍ଣାନି ଯଥା ତରୂଣାଂ ସମେତ୍ଯ ଜନ୍ମାଶୁ ଲଯଂ ପ୍ରଯାନ୍ତି । ତଥୈଵ ଲୋକାସ୍ ସ୍ଵଵିଵେକହୀନାସ୍ ସମେତ୍ଯ ଗଚ୍ଛନ୍ତି କୁତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅହୋଭିଃ
ଯେପରି ଗଛର ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଏକଠା ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ଝରିଯାଏ, ସେପରି ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧିହୀନ, ସେମାନେ ମିଶି ଅଳ୍ପ ଦିନ ପରେ କେଉଁଠୁ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି, କିଏ ଜାଣେ।
ଇତସ୍ ତତୋ ଦୂରତରଂ ଵିହୃତ୍ଯ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଗେହଂ ଦିଵସାଵସାନେ । ଵିଵେକିଲୋକାଶ୍ରଯିସାଧୁକର୍ମରିକ୍ତେ ଽହ୍ନି ଯାତେ କ ଉପୈତି ନିଦ୍ରାମ୍
ଏଠାଠୁ ସେଠା ଦୂରେ ଦୂରେ ଘୁଞ୍ଚି ଦିନ ଶେଷରେ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ଯଦି ଦିନଟି ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ଭଲ କାମର ଅଭାବରେ କଟିଯାଏ, ତେବେ କିଏ ସେଇ ଦିନ ଶେଷରେ ଶାନ୍ତିର ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିପାରିବ?
ଵିଦ୍ରାଵିତେ ଶତ୍ରୁଜନେ ସମସ୍ତେ ସମାଗତାଯାମ୍ ଅଭିତଶ୍ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯାମ୍ । ସେଵ୍ଯନ୍ତ ଏତାନି ସୁଖାନି ଯାଵତ୍ ତାଵତ୍ ସମାଯାତି କୁତୋ ଽପି ମୃତ୍ଯୁଃ
ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁମାନେ ଦୂରେଇଯିବା ପରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଏକଠା ହେବା ସମୟରେ, ଲୋକେ ଏହି ସମସ୍ତ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି—କିନ୍ତୁ ମୃତ୍ୟୁ କେଉଁଠୁ ଆସିଯିବ ତାହା ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ।
କୁତୋ ଽପି ସଂଵର୍ଧିତତୁଚ୍ଛରୂପୈର୍ ଭାଵୈର୍ ଅମୀଭିଃ କ୍ଷଣଦୃଷ୍ଟନଷ୍ଟୈଃ । ଵିଲୋଭ୍ଯମାନା ଜନତା ଜଗତ୍ଯାଂ ନ ଵେତ୍ତ୍ଯ୍ ଉପାଯାତମ୍ ଅହୋ ନ ଯାତମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ଲୋକେ ଅନେକ ଅସାର ଏବଂ ଅସ୍ଥାୟୀ ଭାବନାରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକି କେଉଁଠୁ ଆସି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହରାଯାଏ; ସେମାନେ ଜାଣିନଥାନ୍ତି ଯେ ଯାହା ଆସିଛି, ସେଠାରେ କିଛି ଲାଭ ହେଲା କି ନାହିଁ।
ଯିଯାସୁଭିଃ କାଲମୁଖଂ କ୍ରିଯନ୍ତେ ଜନୈଡକୈସ୍ ତେ ହତକର୍ମବନ୍ଧାଃ । ଯେ ପୀନତାମ୍ ଏଵ ବଲାଦ୍ ଉପେତ୍ଯ ଶରୀରବନ୍ଧେ ନନୁ ତେ ଭଵନ୍ତି
ଯେମାନେ ସମୟର ଜଞ୍ଜାଳରୁ ପଳାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖଦ ମନ୍ଦ କର୍ମରେ ବନ୍ଧି ଥାନ୍ତି; ଶରୀରରେ ଶକ୍ତି ବଳେ ଆଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଏହି ଦେହରେ ଏଠିକି ଅଟକି ରହିଯାନ୍ତି।
ଅଜସ୍ରମ୍ ଆଗଚ୍ଛତି ସତ୍ଵରେଯମ୍ ଅନାରତଂ ଗଚ୍ଛତି ସତ୍ଵରୈଵ । କୁତୋ ଽପି ଲୋଲା ଜନତା ଜଗତ୍ଯାଂ ତରଙ୍ଗମାଲା କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁରେଵ
ଏହି ସଂସାରର ଲୋକମାନେ ଅବିରତ ଏବଂ ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଆସନ୍ତି ଓ ଯାଆନ୍ତି, ଏମିତି ଏକ ତରଙ୍ଗ ମାଳା ପରି, ଯାହା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ପ୍ରାଣାପହାରୈକପରା ନରାଣାମ୍ ମନୋ ମନୋହାରିତଯା ହରନ୍ତି । ରକ୍ତଚ୍ଛଦାଷ୍ ଷଟ୍ପଦଚଞ୍ଚଲାକ୍ଷ୍ଯୋ ଵିଷଦ୍ରୁମା ଲୋଲଲତାସ୍ ସ୍ତ୍ରିଯଶ୍ ଚ
ଯାହାକି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଜୀବନ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ—ଯେପରି ମନ, ଯାହା ଆନନ୍ଦକୁ ଚୁରି କରେ; ରକ୍ତ ମାଳା ପରି ଫୁଲରେ ମଧୁମକ୍ଷିକା ପରି ଚଞ୍ଚଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ନାରୀମାନେ; ବିଷ ଗଛର ଲତାମାନେ—ଏମାନେ ସବୁ ହାନି କରନ୍ତି।
ଇତୋ ଽନ୍ଯତଶ୍ ଚୋପଗତା ମୁଧୈଵ ସମାନସଙ୍କେତନିବଦ୍ଧଭାଵା । ଯାତ୍ରାସମାସଙ୍ଗସମା ନରାଣାଂ କଲତ୍ରମିତ୍ରଵ୍ଯଵହାରମାଯା
ଏଠାରୁ ସେଠାରୁ ଆସିଥିବା, ସମାନ ଭାବରେ ବନ୍ଧାଯାଇଥିବା, ସମ୍ପର୍କର ବନ୍ଧନ—ଭାଉଣୀ, ବନ୍ଧୁ, ବ୍ୟବସାୟ—ଏସବୁ ଅସାର ଏବଂ ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାତ୍ର ଏକ ମିଥ୍ୟା ଆସକ୍ତି।
ପ୍ରଦୀପକାନ୍ତିଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଭୁକ୍ତଭୂରିଦଶାସ୍ଵ୍ ଅତିସ୍ନେହନିବନ୍ଧନୀଷୁ । ସଂସାରମାଯାସୁ ଚଲାଚଲାସୁ ନ ଜ୍ଞାଯତେ ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅତାତ୍ତ୍ଵିକୀଷୁ
ଯେପରି ଦୀପର ଆଲୋକ ଚଳିଥିବା କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ, ଅତି ଆସକ୍ତି ସହିତ ଖାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟର ଅବସ୍ଥାରେ, ତଥା ଏହି ଭବଜଗତର ଚଳିଥିବା ଓ ନିଶ୍ଚଳ ମାୟାରେ ମଧ୍ୟ, ତଥ୍ୟ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହି ମାୟା ଏକ ଅସଲ ନୁହେଁ।
ସଂସାରସଂରମ୍ଭକୁଚକ୍ରିକେଯମ୍ ପ୍ରାଵୃଟ୍ପଯୋବୁଦ୍ବୁଦଭଙ୍ଗୁରାପି । ଅସାଵଧାନସ୍ଯ ଜନସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧୌ ଚିରସ୍ଥିରପ୍ରତ୍ଯଯମ୍ ଆତନୋତି
ଏହି ଭବସାଗରର ଉତ୍ତାଳ ଘୂର୍ଣ୍ଣି, ବର୍ଷାର ଜଳବୁଦ୍ବୁଦ ପରି ଅତି ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅସାବଧାନ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଭ୍ରମ ଦେଇ ଦିଏ।
ଶୋଭୋଜ୍ଜ୍ଵଲା ଦୈନ୍ଯଵଶାଦ୍ ଵିନଷ୍ଟା ଗୁଣାସ୍ ସ୍ଥିତାସ୍ ସମ୍ପ୍ରତି ଜର୍ଜରତ୍ଵେ । ଆଶ୍ଵାସନା ଦୂରତରଂ ପ୍ରଯାତା ଜନସ୍ଯ ହେମନ୍ତ ଇଵାବ୍ଜିନୀଷୁ
ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ଶ୍ରୀ ଦୁଃଖରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି; ଗୁଣଗୁଡିକ ଏବେ ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି; ସାନ୍ତ୍ୱନା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦୂରେ ଛାଡି ଚାଲିଯାଇଛି, ଯେପରି ଶୀତ ଋତୁରେ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଦୂରେ ହୋଇଯାଏ।
ପୁନଃ ପୁନର୍ ଦୈଵଵଶାଦ୍ ଉପେତ୍ଯ ସ୍ଵଦେହଭାରେଣ କୃତାପକାରଃ । ଵିଲୂଯତେ ଯତ୍ର ତରୁଃ କୁଠାରୈର୍ ଆଶ୍ଵାସନେ ତତ୍ର ହି କଃ ପ୍ରସଙ୍ଗଃ
ପୁନି ପୁନି ଭାଗ୍ୟର ଚାପରେ ନିଜ ଶରୀରକୁ କ୍ଷତି ହୋଇଯାଏ; ଯେଉଁଠି ଗଛକୁ ବାଁକୁ ଦେଇ ଦେଇ ଭାଙ୍ଗାଯାଏ, ସେଠି ସାନ୍ତ୍ୱନା କେଉଁଠି ରହିପାରିବ?
ମନୋରମସ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅତିଦୋଷଵୃତ୍ତେର୍ ଅନ୍ତର୍ ଵିଘାତାଯ ସମୁତ୍ଥିତସ୍ଯ । ଵିଷଦ୍ରୁମସ୍ଯେଵ ଜନସ୍ଯ ସଙ୍ଗାଦ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ସମ୍ପ୍ରତି ମୂର୍ଛନୈଵ
ମନୋରମ ଲୋକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଅତି ଦୁଷ୍ଟ ଗୁଣ ଭିତରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଅସ୍ଥିରତା ଉପଜିଯାଏ; ଯେପରି ବିଷ ଗଛ ସହ ସଂଗ ହେଲେ ଲୋକ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଏ।
କାସ୍ ତା ଦୃଶୋ ଯାସୁ ନ ସନ୍ତି ଦୋଷାଃ କାସ୍ ତା ଦିଶୋ ଯାସୁ ନ ଦୁଃଖଦାହଃ । କାସ୍ ତାଃ ପ୍ରଜା ଯାସୁ ନ ଭଙ୍ଗୁରତ୍ଵଂ କାସ୍ ତାଃ କ୍ରିଯା ଯାସୁ ନ ନାମ ମାଯା
କେଉଁଠି ଏମିତି ଆକୃତି ଅଛି ଯେଉଁଠି ଦୁଷ୍ଟି ନାହିଁ? କେଉଁ ଦିଗ ଅଛି ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖର ଜ୍ୱାଳା ନାହିଁ? କେଉଁ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁଠି ଭଙ୍ଗୁରତା ନାହିଁ? କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି ଯେଉଁଠି ମାୟା ନାହିଁ?
କଲ୍ପାଭିଧାନକ୍ଷଣଜୀଵିନୋ ଽପି କଲ୍ପୌଘସଙ୍ଖ୍ଯାକଲନେ ଵିରିଞ୍ଚାଃ । ଅତଃ କଲାଶାଲିନି କାଲଜାଲେ ଲଘୁତ୍ଵଦୀର୍ଘତ୍ଵଧିଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯାଃ
ଏଠି ଯେଉଁମାନେ 'ବ୍ରହ୍ମା' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ, ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନ କେବଳ ଏକ କଳ୍ପର ଅନ୍ତରାଳ ମାତ୍ର, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ କଳ୍ପର ଗଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି କଳାରେ ଭରିଥିବା କାଳର ଜାଲରେ, ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼ ଭାବନା ସବୁ ଅସତ୍ୟ।
ସର୍ଵତ୍ର ପାଷାଣମଯା ମହୀଧ୍ରା ମୃଦା ମହୀ ଦାରୁଭିର୍ ଏଵ ଵୃକ୍ଷାଃ । ମାଂସୈର୍ ଜନାଃ ପୌରୁଷବଦ୍ଧଭାଵା ନାପୂର୍ଵମ୍ ଅସ୍ତୀହ ଵିକାରହୀନମ୍
ସମସ୍ତଠାରେ ପାହାଡ଼ ପଥରର, ମାଟି ମାଟିର, ଗଛ କେବଳ କାଠର, ଲୋକମାନେ ମାଂସର ତିଆରି, ପୁରୁଷତ୍ୱରେ ବନ୍ଧା। ଏଠି କିଛି ନୂତନ ନାହିଁ, କିଛି ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ନାହିଁ।
ଆଲୋକ୍ଯତେ ଚେତନଯାନୁଵିଦ୍ଧଃ ପଯୋନିବଦ୍ଧୋ ଽଣୁଚଯୋ ନଭସ୍ସ୍ଥଃ । ପୃଥଗ୍ଵିଭାଗେନ ପଦାର୍ଥଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଏତଜ୍ ଜଗନ୍ ନେତରଦ୍ ଅସ୍ତି କିଞ୍ଚିତ୍
ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଚେତନାରେ ଭରିଥିବା, ଜଳରେ ବନ୍ଧା ଏକ ଗଠନ, ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଗ ଓ ବସ୍ତୁର ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ହେଉଛି ସଂସାର; ଏଠି ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
ଚମତ୍କୃତିଶ୍ ଚେହ ମନସ୍ଵିଲୋକେ ଚେତଶ୍ଚମତ୍କାରକରୀ ନରାଣାମ୍ । ସ୍ଵପ୍ନେ ଽପି ସାଧୋ ଵିଷଯଂ କଦାଚିତ୍ କେଷାଞ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତି ନ ଚିତ୍ରରୂପା
ଏଠି ମନର ସଂସାରରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅଛି; ଲୋକମାନଙ୍କର ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ହେ ସାଧୁ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଏହି ଚମତ୍କାର ଆସେ ନାହିଁ।