ଶୁଭଵାସନାଗର୍ଭା ଧୀଃ ପ୍ରସୂତେ ସୁଗୁଣାନ୍ ସଦା । ଫଲଦାନ୍ ଅଙ୍କୁରାନ୍ କାଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠବୀଜଵତୀଵ ଭୂଃ
ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଭଲ ଆଦତର ମୂଳରେ ଭରିଆ, ସେ ସଦା ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଠିକ୍ ସମୟରେ ଫଳ ଦିଏ, ଯେପରି ଉତ୍ତମ ବିଜ ଥିବା ଜମି ଭଲ ଫସଲ ଦିଏ।
ଶୁଭଭାଵାନୁସନ୍ଧାନାତ୍ ପ୍ରସନ୍ନେ ମନସି ସ୍ଥିତେ । ଶନୈଶ୍ ଶନୈଃ ପ୍ରଶାନ୍ତେ ଚ ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନଘନାମ୍ବୁଦେ
ଶୁଭ ଭାବନାର ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା, ଯେତେବେଳେ ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶାନ୍ତ ରହେ, ତେବେ ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନର ଘନ ମେଘ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।
ଵୃଦ୍ଧିଂ ଗତେ ଚ ସୌଜନ୍ଯେ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷ ଇଵୋଡୁପେ । ଵିଵେକେ ପ୍ରସୃତେ ପୁଣ୍ଯେ ଜଗତୀଵାର୍କତେଜସି
ଯେତେବେଳେ ଭଲପାଇବା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଯେପରି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଆଲୋକିତ ହୁଏ, ଏବଂ ବିବେକ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଚମକେ।
ଧୃତାଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ଵିଵୃଦ୍ଧାଯାଂ ମୁକ୍ତାଯାମ୍ ଇଵ କୀଚକେ । ସ୍ଥିତାଵ୍ ଅନ୍ତଃ କୃତାସ୍ଥାଯାଂ ରୁଚାଵ୍ ଇଵ ନିଶାକରେ
ମନରେ ଦୃଢତା ବଢିଲେ, ମୁକ୍ତି ଏମିତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯେପରି ବାଁସରେ ବାତାସ ବହେ। ଭିତରେ ଦୃଢ ଆଧାର ହେଲେ, ଆନନ୍ଦ ଏମିତି ଜଗମଗାଏ, ଯେପରି ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ।
ଫଲିତେ ଶୀତଲଚ୍ଛାଯେ ସତ୍ସଙ୍ଗସଫଲଦ୍ରୁମେ । ସ୍ରଵତ୍ଯ୍ ଆନନ୍ଦସୁରସଂ ସମାଧିସରଲଦ୍ରୁମେ
ସତ୍ସଙ୍ଗର ଗଛ ଫଳ ଦେଇ ଶୀତଳ ଛାୟା ଦେଲେ, ଧ୍ୟାନର ସିଧା ଗଛରୁ ଆନନ୍ଦର ରସ ଝରିପଡ଼େ।
ମନୋ ଭଵତି ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଂ ନିଷ୍କାମମ୍ ଅନୁପଦ୍ରଵମ୍ । ପ୍ରଶାନ୍ତଚାପଲାନର୍ଥଲୋଭମୋହଭଯାମଯମ୍
ମନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ, ଆସା ରହିତ ଓ ଅଶାନ୍ତି ରହିତ ହୁଏ; ଚଞ୍ଚଳତା, ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ଭୟ ଯାହା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଏ।
କ୍ଷୀଣଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥସନ୍ଦେହଂ ଵିଗତାଶେଷକୌତୁକମ୍ । ନିରସ୍ତକଲ୍ପନାଜାଲଂ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତମ୍ ଅଲେପକମ୍
ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ନେଇ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସମସ୍ତ କୁତୁହଳ ହଟିଯାଏ, କଳ୍ପନାର ଜାଲ ହଟିଯାଏ, ଏବଂ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ ଓ ଅଲିପ୍ତ ହୋଇ ରହିଥାଏ।
ନିରୀହଂ ନିରୁପାକ୍ରୋଶଂ ନିରପେକ୍ଷଂ ନିରାଧି ଚ । ସଂଶାନ୍ତଶୋକନୀହାରମ୍ ଅସକ୍ତଂ ଗ୍ରନ୍ଥିଵର୍ଜିତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଆସା ନାହିଁ, କୌଣସି କ୍ରୋଧ ନାହିଁ, କୌଣସି ଆଶା ନାହିଁ, ଏବଂ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖର କୁହୁଡ଼ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ କୌଣସି ନିୟମ କିମ୍ବା ଗ୍ରନ୍ଥରେ ବନ୍ଧା ନାହିଁ—
ସ୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯୋଗ୍ରସୁତଂ ସୂତଂ ସତୃଷ୍ଣାଦାରପଞ୍ଜରମ୍ । ନାଶଯିତ୍ଵା ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ସାଧଯତ୍ଯ୍ ଅର୍ଥମ୍ ଐଶ୍ଵରମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ନିଜ ମନକୁ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ସାରଥି ଏବଂ ତୃଷ୍ଣା ଓ ଆସକ୍ତିର ପିଞ୍ଜରା, ସେହି ମନକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଛି, ସେଉଁଠି ନିଜ ଉପରେ ସ୍ୱାଧିନତାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ଆତ୍ମପୀଵରତାହେତୂନ୍ ଵିକଲ୍ପାନ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଉଜ୍ଝତି । ସଦ୍ଭୃତ୍ଯଃ ପ୍ରଭୁକୃତ୍ଯେଷୁ ଜହାତି ତୃଣଵତ୍ ତନୁମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ନିଜେ ଆତ୍ମାକୁ ମୋଟା କରିଥିବା ଭାବନାଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଯେପରି ଏକ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଚାକର ତାଙ୍କର ମାଲିକଙ୍କ କାମ ସମାପ୍ତ ହେଲେ ଦେହକୁ ଘାସର ଟୁକୁରା ପରି ଛାଡ଼ିଦିଏ।
ମନସୋ ଽଭ୍ଯୁଦଯୋ ନାଶୋ ମନୋନାଶୋ ମହୋଦଯଃ । ଜ୍ଞମନୋ ନାଶମ୍ ଅଭ୍ଯେତି ମନୋ ଽଜ୍ଞସ୍ଯ ଵିଵର୍ଧତେ
ମନର ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନ ସବୁକିଛିର ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନ; ମନର ନଶ୍ୱରତା ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ସାଧନା। ଜ୍ଞାନ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରେ, ଅଜ୍ଞାନ ମନକୁ ବଢ଼ାଇଦିଏ।
ମନୋମାତ୍ରଂ ଜଗଚ୍ଚକ୍ରଂ ମନଃ ପର୍ଵତମଣ୍ଡଲମ୍ । ମନୋ ଵ୍ଯୋମ ମନୋ ଦେହୋ ମନୋ ମିତ୍ରଂ ମନୋ ରିପୁଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଚକ୍ର କେବଳ ମନ ମାତ୍ର; ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗମାନେ ମନ ହିଁ; ଆକାଶ ମନ; ଦେହ ମନ; ବନ୍ଧୁ ମନ; ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ମନ।
ଵିକଲ୍ପକଲୁଷା ଯା ସ୍ଯାଚ୍ ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯାତ୍ମଵିସ୍ମୃତିଃ । ମନ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ସେଯଂ ଵାସନା ଭଵଭାଗିନୀ
ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପକୁ ଭୁଲିଯିବା ଏବଂ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହେବାକୁ 'ମନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଅଭିନିବେଶ ହିଁ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ର ଚକ୍ରକୁ ଆଣେ, ଯାହାକୁ 'ବାସନା' କୁହାଯାଏ।
ଚେତ୍ଯାନୁପାତକଲିତଂ ଚିନ୍ମାତ୍ରେତିକ୍ଷତାଭିଧମ୍ । ମନାଗ୍ ଵିକଲ୍ପକଲୁଷଂ ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ଜୀଵ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଚେତନା ଅନୁଭୂତିର ଅନୁସୃତି ଦ୍ୱାରା ଲାଞ୍ଛିତ ଏବଂ କଳ୍ପନାର ଅଲ୍ପ ଦୂଷଣରେ ରହିଛି, ସେହି ଚେତନାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ମନର ଏକ ରୂପ।
ଚେତ୍ଯପ୍ରପତିତଂ ରୂଢସଞ୍ଜ୍ଞମ୍ ଅଜ୍ଞତ୍ଵମ୍ ଆଗତଂ । ତଦ୍ ଏଵାଧିକଵିସ୍ତାରଂ କଲ୍ପ୍ଯତେ ତନ୍ମନସ୍ତଯା
ଯେଉଁ ଚେତନା ଅନୁଭୂତିର ଅଧୀନ ହୋଇ, ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଚିହ୍ନାଟି ନେଇ, ଅଜ୍ଞାନରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେହି ଅବସ୍ଥା ଆଉ ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇ, ମନର ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ଭାବାଯାଏ।
ନାତ୍ମା ସଂସାରପୁରୁଷୋ ନ ଶରୀରଂ ନ ଶୋଣିତମ୍ । ଜଡଂ ସର୍ଵଂ ଶରୀରାଦି ଦେହୀ ଖଵଦ୍ ଅଲେପକଃ
ଆତ୍ମା କେବେ ଜଗତର ମଣିଷ ନୁହେଁ, ଏହା ଶରୀର କିମ୍ବା ରକ୍ତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଶରୀର ଓ ଏହା ସହିତ ସମସ୍ତ କିଛି ଜଡ଼; ଯେଉଁଠି ଦେହୀ ଅକାଶ ପରି ସ୍ପର୍ଶ ହୀନ।
ଶରୀରେ କଣଶଃ କୃତ୍ତେ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ରୁଧିରାଦିକାତ୍ । ନିର୍ଭିନ୍ନେ କଦଲୀସ୍ତମ୍ଭେ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯତ୍ ପଲ୍ଲଵାଦ୍ ଋତେ
ଶରୀରକୁ ଟୁକୁଡ଼ି ଟୁକୁଡ଼ି କରି କାଟିଲେ, ରକ୍ତ ଓ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛିନାହିଁ। ଯେପରି କଦଳୀ ଗଛର ଥାମକୁ ଭାଗ କରି ଖୋଲିଲେ, ପତ୍ର ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ମିଳେନାହିଁ।
ମନୋ ଜୀଵଂ ନରଂ ଵିଦ୍ଧି ତଦ୍ ଏଵାକାରମ୍ ଆଗତମ୍ । ଆତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଆଦତ୍ତେ ସ୍ଵଵିକଲ୍ପାଂଶକଲ୍ପିତମ୍
ମନକୁ ଜୀବ ବୋଲି ଜାଣ, ଏହି ମନ ଏହି ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଛି। ଆତ୍ମା ନିଜର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ନିଜେ ଗଢ଼ି ନେଇଥାଏ।
ସ୍ଵଵିକଲ୍ପାନ୍ ନରସ୍ ତନ୍ତୂନ୍ ପ୍ରସାର୍ଯ ରଚଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଜାଲମ୍ ଆତ୍ମନିବନ୍ଧାଯ କୋଶକାରଃ କ୍ରିମିର୍ ଯଥା
ମଣିଷ ନିଜର କଳ୍ପନାର ସୂତା ପ୍ରସାରି, ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଲ ଭାବେ ବୁନି ନିଜକୁ ଆଟକାଏ; ଯେପରି କୀଟ ନିଜ ପାଇଁ କୋଷ ବୁନିଥାଏ।
ଇମଂ ଦେହଭ୍ରମଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେଶକାଲାନ୍ତରେ ପୁନଃ । ଶରୀରମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଆଦତ୍ତେ ପଲ୍ଲଵତ୍ଵମ୍ ଇଵାଙ୍କୁରଃ
ଏହି ଦେହ ଭ୍ରମକୁ ଛାଡି, ସେ ଅନ୍ୟ ଦେଶ ଓ ସମୟରେ ପୁନି ଏକ ନୂତନ ଶରୀର ଗ୍ରହଣ କରେ, ଯେପରି ଏକ ଅଂକୁର ପତ୍ରର ଆକାର ନେଇଥାଏ।
ଯାଦୃଗ୍ଵାସନମ୍ ଏତତ୍ ସ୍ଯାନ୍ ମନସ୍ ତାଦୃକ୍ ପ୍ରଜାଯତେ । ଜନସ୍ ସ୍ଵପିତି ଯଚ୍ଚିତ୍ତସ୍ ତତ୍ ସ୍ଵପ୍ନେ ନିଶି ପଶ୍ଯତି
ଯେପରି ଭାବନା ରହିଥାଏ, ସେପରି ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଲୋକର ମନ ଯେପରି ରହିଥାଏ ଶୋଇବାବେଳେ, ସେଇ ଦୃଶ୍ୟ ସେ ରାତିରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖେ।
ଅମ୍ବ୍ଲମ୍ ଅମ୍ବ୍ଲରସାସିକ୍ତଂ ମଧୁରଂ ମଧୁରଞ୍ଜିତମ୍ । ବୀଜଂ ପ୍ରତିଵିଷାକଲ୍କସିକ୍ତଂ ଚ କଟୁ ଜାଯତେ
ପାଣିକୁ ଯଦି ପାଣିର ସ୍ୱାଦ ସହ ମିଶାଯାଏ, ଏବଂ ମଧୁରତା ସହ ମିଶିଲେ ମଧୁର ହୁଏ; ବିଁଜକୁ ବିଷରେ ଭିଜାଇଲେ, ସେ ତୀତ ହୁଏ।
ଶୁଭଵାସନଯା ଚେତୋ ମହତ୍ଯା ଜାଯତେ ମହତ୍ । ଭଵତୀନ୍ଦ୍ରମନୋରାଜ୍ଯାଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରତାସ୍ଵପ୍ନଭାଙ୍ ନରଃ
ଶୁଭ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ମନ ବଡ଼ ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରର ମନର ରାଜ୍ୟରୁ, ମଣିଷ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଏ।
କ୍ଷୁଦ୍ରଵାସନଯା ଚେତଃ କ୍ଷୁଦ୍ରତାମ୍ ଏତି ପେଲଵାମ୍ । ପିଶାଚଵିଭ୍ରମାତ୍ ସ୍ଵସ୍ଥଃ ପିଶାଚାନ୍ ନିଶି ପଶ୍ଯତି
ଛୋଟ ଇଚ୍ଛାମାନେ ମନକୁ ଛୋଟ ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ କରିଦେଇଥାଏ; ଯେପରି ଏକ ସ୍ୱସ୍ଥ ଲୋକ ରାତିରେ ଭୂତର ଭ୍ରମରେ ଭୂତକୁ ଦେଖେ, ସେପରି।
ମନସି ସ୍ଫାରନୈର୍ମଲ୍ଯେ କାଲୁଷ୍ଯଂ ଯାତି ନ ସ୍ଥିତିମ୍ । ତଥୈଵ ସ୍ଫାରକାଲୁଷ୍ଯେ ପ୍ରସାଦୋ ଯାତି ନ ସ୍ଥିତିମ୍
ଯେତେବେଳେ ମନ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଥାଏ, ତେବେ ଅପବିତ୍ରତା ରହିପାରେ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ଯଦି ମନ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ଅପବିତ୍ର ହୁଏ, ତେବେ ସ୍ପଷ୍ଟତା ରହିପାରେ ନାହିଁ।
ମନସି ସ୍ଫାରକାଲୁଷ୍ଯେ ତଦ୍ରୂପଂ ଜାଯତେ ଫଲମ୍ । ତଥୈଵ ସ୍ଫାରନୈର୍ମଲ୍ଯେ ତଦ୍ରୂପଂ ଜାଯତେ ଫଲମ୍
ଯେତେବେଳେ ମନ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ଅପବିତ୍ର ଥାଏ, ସେହିପରି ଫଳ ମିଳେ; ଏହିପରି, ଯଦି ମନ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ସେହିପରି ଫଳ ମିଳେ।
ତ୍ଯଜତ୍ଯ୍ ଉଦାରାଂ ନ ଗତିଂ କ୍ଷୀଣୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତମ୍ ଉତ୍ତମଃ । ଉଦ୍ଯୋଗଵାନ୍ ଅଵିରତଂ ପୂରଣାଶାମ୍ ଇଵୋଡୁପଃ
ଯଥେଷ୍ଟ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ଉତ୍ତମ ପଥ ଛାଡ଼ି ନାହାନ୍ତି; ସେ ସଦା ଉଦ୍ୟମୀ ରହନ୍ତି, ଯେପରି ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଆଶା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଅବିରତ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
ନେହ ବନ୍ଧୋ ନ ମୋକ୍ଷୋ ଽସ୍ତି ନ ବଧ୍ଯୋ ନ ଚ ବନ୍ଧନମ୍ । ମିଥ୍ଯୋତ୍ଥିତୈଵ ମାଯେଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲଲତା ଯଥା
ଏଠାରେ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, କୌଣସି ବନ୍ଧିତ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହା ସମସ୍ତେ ମିଥ୍ୟା ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ମାୟା, ଯେପରିକି ଜାଦୁର ଲତା।
ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରାକାରୋ ମୃଗତୃଷ୍ଣାକ୍ରମୋତ୍ଥିତଃ । ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଵିଭ୍ରମାଭାସସ୍ ସଂସାରୋ ଽଯମ୍ ଅସନ୍ମଯଃ
ଏହି ସଂସାର ଅସତ୍ୟରେ ଗଠିତ, ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ଭଳି, ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପରେ ପରେ ଉପଜିଥିବା, ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯିବା ଭ୍ରମ ଭଳି ଦିଶେ।
ନାନନ୍ତୋ ଽହଂ ଵରାକୋ ଽହମ୍ ଇତି ଦୁର୍ନିଶ୍ଚଯୋଦିତଃ । ଅନନ୍ତୋ ଽସ୍ମି ପରୋ ଽସ୍ମୀତି ନିଶ୍ଚଯେନ ଵିଲୀଯତେ
'ମୁଁ ଅନନ୍ତ ନୁହେଁ, ମୁଁ ନିର୍ବଳ' ବୋଲି ଅନିଶ୍ଚିତତା ଉପଜେ; କିନ୍ତୁ 'ମୁଁ ଅନନ୍ତ, ମୁଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ' ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବ ଦ୍ୱାରା ସେହି ଭ୍ରମ ଦୂରିଯାଏ।