ତେ ହି ନିର୍ଵାସନା ଏଵ ଯଦା ଶାନ୍ତିମ୍ ଉପାଗତାଃ । ତଦୈତେଷାଂ ଗତିର୍ ଜାତା ଦୀପାନାମ୍ ଇଵ ଶାମ୍ଯତାମ୍
ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ହରାଇ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଗତି ଦୀପ ନିମିଳିଯିବା ପରି ହେଇଗଲା।
ତସ୍ମାଦ୍ ଵାସନଯା ବଦ୍ଧଂ ମୁକ୍ତଂ ନିର୍ଵାସନଂ ମନଃ । ରାମ ନିର୍ଵାସନୀଭାଵମ୍ ଆହରାଶୁ ଵିଵେକତଃ
ଏହିପରି, ଆସକ୍ତିରେ ବନ୍ଧା ମନ ବନ୍ଧିଯାଏ, ଆସକ୍ତି ହିନ୍ନ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ରାମ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଆସକ୍ତି ହିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଣ।
ସମ୍ଯଗାଲୋକନାତ୍ ସତ୍ଯାଦ୍ ଵାସନା ପ୍ରଵିଲୀଯତେ । ଵାସନାଵିଲଯେ ଚେତଶ୍ ଶମମ୍ ଆଯାତି ଦୀପଵତ୍
ଠିକ୍ ଭାବେ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ ଆସକ୍ତି ଗଳିଯାଏ; ଆସକ୍ତି ଗଳିଗଲେ ମନ ଦୀପ ପରି ଶାନ୍ତିକୁ ପାଏ।
ନ ସତ୍ଯଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵେହ ଯଦ୍ଭାଵୋ ଭାଵଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଭାଵନା ତସ୍ମାଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ସମ୍ଯଗୀକ୍ଷଣମ୍
ଏଠାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନାହିଁ; ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ କେବଳ ଭାବନାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଯେହেতୁ ଏହି ଭାବନା ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହି ଅନୁଭବ ହେଉଛି ସଠିକ୍ ବୁଝିବା।
ଵାସନାଚିତ୍ତନାମାନୌ ଶବ୍ଦାଵ୍ ଅର୍ଥସମନ୍ଵିତୌ । ସତ୍ଯାଵଲୋକନାଦ୍ ଯତ୍ର ଵିଲୀନୌ ତତ୍ ପରଂ ପଦମ୍
‘ବାସନା’ ଓ ‘ମନ’ ଏହି ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି; ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ ଏହି ଦୁଇଁଟି ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ସେଠା ହେଉଛି ପରମ ପଦ।
ଆତ୍ମୈଵେଦଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ କଃ କିଂ ଭାଵଯତୁ କ୍ଵ ଵା । ଭାଵନା ନାମ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଏତତ୍ ତତ୍ ସମ୍ଯଗୀକ୍ଷଣମ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆତ୍ମା ହିଁ; କିଏ କାହାକୁ କ’ଣ ଭାବିବେ, କେଉଁଠି? ଭାବନା ନାମକ କିଛି ନାହିଁ—ଏହି ବୁଝିବା ହେଉଛି ସଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟି।
ଵାସନାଵଲିତଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଇହ ସ୍ଥିତିମ୍ ଉପାଗତମ୍ । ତଦ୍ ଏଵ ତଦ୍ଵିନିର୍ମୁକ୍ତଂ ଵିମୁକ୍ତମ୍ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ବାସନାରେ ରଙ୍ଗାଯାଇଥିବା ମନ ଏଠାରେ ଏକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ; ଯେତେବେଳେ ସେଇ ବାସନାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେଠିକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନାନାଘଟପଟାକାରୈଶ୍ ଚେତସ୍ ସ୍ଥିତିମ୍ ଉପାଗତମ୍ । ତଦ୍ ଏଵାଶୁ ଶମଂ ନେଯଂ ମିଥ୍ଯା ଯକ୍ଷ ଇଵୋତ୍ଥିତଃ
ମନ ନିଜେ ଘଡ଼ା, କପଡ଼ା ଓ ଅନେକ ରୂପ ଧରି ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସିଯାଏ; ଏହି ମନକୁ ତୁରନ୍ତ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହାର ଏମିତି ରୂପ ସବୁ ମିଥ୍ୟା, ଏକ ଭୂତ ଭଳି ଅସତ୍ୟ।
ଦାମଵ୍ଯାଲକଟାକାରୈଶ୍ ଚେତଃ ପରିଣତଂ ଯଥା । ଭୀମଭାସଦ୍ରୁଟାକାରୈଶ୍ ଚେତଃ ପରିଣତଂ ତଥା
ଯେପରି ମନ ମାଳା କିମ୍ବା ସାପ ରୂପେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ମନ ଭୟଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗଛ ରୂପେ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
ଭୀମଭାସଦ୍ରୁଟନ୍ଯାଯୋ ରାଘଵାସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଚଲସ୍ ତଵ । ଦାମଵ୍ଯାଲକଟନ୍ଯାଯୋ ମା ତେ ଭଵତୁ ରାଘଵ
ରାଘବ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗଛ ଭଳି ନିୟମ ତୋତେ ଦୃଢ଼ ହେଉ; ମାଳା କିମ୍ବା ସାପ ଭଳି ଭାବ ତୋତେ କେବେ ନ ଆସୁ।
ଏତଦ୍ ରାମ ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପିତ୍ରା କମଲଜେନ ମେ । ଭଵତେ ଽଦ୍ଯ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶିଷ୍ଯାଯାତ୍ଯନ୍ତଧୀମତେ
ହେ ରାମ, ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ମୋ ପିତା, କମଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, କହିଥିଲେ; ଆଜି ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମକୁ, ମୋ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶିଷ୍ୟ, କହିଲି।
ଦାମଵ୍ଯାଲକଟନ୍ଯାଯସ୍ ତସ୍ମାନ୍ ମା ତେ ଽସ୍ତୁ ରାଘଵ । ଭୀମଭାସଦ୍ରୁଟନ୍ଯାଯୋ ନିତ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତୁ ତଵାନଘ
ଏହିଠାରେ, ରାଘବ, ତୁମେ ଦାମ ଓ ସାପର ଭ୍ରମ ଭଳି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିବା ନାହିଁ; ତୁମେ ସଦା ଶୁଷ୍କ ଗାଁଠି ଭଳି ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା କିନ୍ତୁ ଆସଲେ ନିର୍ଦୋଷ ଯୁକ୍ତିକୁ ଧାରଣ କର। ହେ ନିର୍ମଳ, ଏହି ଭାବ ସଦା ରହୁ।
ଅଵିରଲସୁଖଦୁଃଖସଙ୍କଟେଯଂ ଭଵପଦଵୀ ଭଵଭାଵନୋପଯାତା । ଵ୍ଯଵହରଣଵତୋ ଽପି ଭୂତଜାତୌ ସତତମ୍ ଅସକ୍ତତଯା ଵିନଶ୍ଯତୀତି
ଏହି ସଂସାର ଜୀବନର ପଥ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଅବିରତ ଭରିଥିବା, ଏହା ସଂସାର ଭାବନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଅସକ୍ତି ରହିଥାଏ, ଏହା ସଦା ନଶ୍ୱର ହୁଏ।
ଜଯନ୍ତି ତେ ସଦା ଶୂରାସ୍ ସାଧଵୋ ଯୈର୍ ଵିନିର୍ଜିତମ୍ । ଅଵିଦ୍ଯାମଦିରୋଲ୍ଲାସି ସ୍ଵମନୋ ଵିଷଯୋନ୍ମୁଖମ୍
ଯେମାନେ ନିଜ ମନକୁ, ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅହଂକାରରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ଭୋଗବାସନାରେ ଲାଗିଯାଇଥିବାକୁ ଜିତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ବୀର ଓ ସାଧୁ ଭାବେ ବିଜୟୀ ହୁଅନ୍ତି।
ସଂସାରସ୍ଯାସ୍ଯ ଦୁଃଖସ୍ଯ ସର୍ଵୋପଦ୍ରଵଦାଯିନଃ । ଉପାଯ ଏକ ଏଵାସ୍ତି ମନସସ୍ ସ୍ଵସ୍ଯ ନିଗ୍ରହଃ
ଏହି ସଂସାର ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦ ଆସେ, ତାହାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ ହେଉଛି ନିଜ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ଧର୍ମସର୍ଵସ୍ଵଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚୈଵାଵଧାର୍ଯତାମ୍ । ଭୋଗେଚ୍ଛାମାତ୍ରକୋ ବନ୍ଧସ୍ ତତ୍ତ୍ଯାଗୋ ମୋକ୍ଷ ଉଚ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ସାରକଥା ଶୁଣ, ଏବଂ ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝ। ଭୋଗର ଆଶା ହେଉଛି ବନ୍ଧନ; ଏହି ଆଶାକୁ ଛାଡିଦେବାକୁ ମୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ।
କିମ୍ ଅନ୍ଯୈଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରସନ୍ଦର୍ଭୈଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍ ଇଦମ୍ ଏଵ ତତ୍ । ଯଦ୍ ଯତ୍ ସ୍ଵାଦ୍ଵ୍ ଅଙ୍ଗ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଦୃଶ୍ଯତାଂ ଵିଷଵହ୍ନିଵତ୍
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅନେକ ଆଲୋଚନାର କଣ ଦରକାର? ଏହି କଥାଟିକୁ ମାତ୍ର ଶୁଣ: ଯାହାକି ତୋତେ ମଧୁର ଲାଗେ, ସେସବୁକୁ ବିଷ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖ।
ଵିଷଯା ଵିଷମାଭୋଗାଃ ପ୍ରଵିଚାର୍ଯାଃ ପୁନଃ ପୁନଃ । ତେ ହ୍ଯ୍ ଅନିଷ୍ଟାଃ ପରିତ୍ଯାଜ୍ଯାସ୍ ସେଵ୍ଯମାନାସ୍ ସୁଖାଵହାଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗସମୂହ ବିଷ ସମାନ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ଜିନିଷ; ଏହାକୁ ପୁନିପୁନି ଭାବିବା ଦରକାର। ଏମିତି ଜିନିଷ ଅପ୍ରିୟ ଏବଂ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହାକୁ ଭୋଗ କଲେ ଦୁଃଖ ମିଳେ।
ଦୋଷାନ୍ ପ୍ରସୂତେ ସସ୍ଫାରାନ୍ ଵାସନାଵାସିତା ମତିଃ । କୀର୍ଣକଣ୍ଟକବୀଜା ଭୂଃ କଣ୍ଟକପ୍ରସରଂ ଯଥା
ଯେଉଁ ମନ ରେ ଅଭିନିବେଶ ରହିଛି, ସେ ମନ ଅନେକ ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଯେପରି ଖେତରେ କାଣ୍ଟା ଗଛର ବିଆ ପକାଇଲେ କାଣ୍ଟା ହିଁ ଉଗୁଥାଏ।
ଅଲଗ୍ନଵାସନାଗର୍ଭା ମତିଃ ପ୍ରସରଵର୍ଜିତା । ଅଦୃଷ୍ଟରାଗଦ୍ଵେଷା ସା ଶମମ୍ ଏତି ଶନୈଃ ପରମ୍
ଯେଉଁ ମନରେ ଆସକ୍ତିର ମୂଳ ନାହିଁ ଏବଂ ଚିନ୍ତାର ଧାରା ଶାନ୍ତ, ଯେଉଁଠାରେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ, ସେଇ ମନ ଦୀରେ-ଦୀରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଶୁଭଵାସନାଗର୍ଭା ଧୀଃ ପ୍ରସୂତେ ସୁଗୁଣାନ୍ ସଦା । ଫଲଦାନ୍ ଅଙ୍କୁରାନ୍ କାଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠବୀଜଵତୀଵ ଭୂଃ
ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଭଲ ଆଦତର ମୂଳରେ ଭରିଆ, ସେ ସଦା ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଠିକ୍ ସମୟରେ ଫଳ ଦିଏ, ଯେପରି ଉତ୍ତମ ବିଜ ଥିବା ଜମି ଭଲ ଫସଲ ଦିଏ।
ଶୁଭଭାଵାନୁସନ୍ଧାନାତ୍ ପ୍ରସନ୍ନେ ମନସି ସ୍ଥିତେ । ଶନୈଶ୍ ଶନୈଃ ପ୍ରଶାନ୍ତେ ଚ ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନଘନାମ୍ବୁଦେ
ଶୁଭ ଭାବନାର ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା, ଯେତେବେଳେ ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶାନ୍ତ ରହେ, ତେବେ ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନର ଘନ ମେଘ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।
ଵୃଦ୍ଧିଂ ଗତେ ଚ ସୌଜନ୍ଯେ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷ ଇଵୋଡୁପେ । ଵିଵେକେ ପ୍ରସୃତେ ପୁଣ୍ଯେ ଜଗତୀଵାର୍କତେଜସି
ଯେତେବେଳେ ଭଲପାଇବା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଯେପରି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଆଲୋକିତ ହୁଏ, ଏବଂ ବିବେକ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଚମକେ।
ଧୃତାଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ଵିଵୃଦ୍ଧାଯାଂ ମୁକ୍ତାଯାମ୍ ଇଵ କୀଚକେ । ସ୍ଥିତାଵ୍ ଅନ୍ତଃ କୃତାସ୍ଥାଯାଂ ରୁଚାଵ୍ ଇଵ ନିଶାକରେ
ମନରେ ଦୃଢତା ବଢିଲେ, ମୁକ୍ତି ଏମିତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯେପରି ବାଁସରେ ବାତାସ ବହେ। ଭିତରେ ଦୃଢ ଆଧାର ହେଲେ, ଆନନ୍ଦ ଏମିତି ଜଗମଗାଏ, ଯେପରି ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ।
ଫଲିତେ ଶୀତଲଚ୍ଛାଯେ ସତ୍ସଙ୍ଗସଫଲଦ୍ରୁମେ । ସ୍ରଵତ୍ଯ୍ ଆନନ୍ଦସୁରସଂ ସମାଧିସରଲଦ୍ରୁମେ
ସତ୍ସଙ୍ଗର ଗଛ ଫଳ ଦେଇ ଶୀତଳ ଛାୟା ଦେଲେ, ଧ୍ୟାନର ସିଧା ଗଛରୁ ଆନନ୍ଦର ରସ ଝରିପଡ଼େ।
ମନୋ ଭଵତି ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଂ ନିଷ୍କାମମ୍ ଅନୁପଦ୍ରଵମ୍ । ପ୍ରଶାନ୍ତଚାପଲାନର୍ଥଲୋଭମୋହଭଯାମଯମ୍
ମନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ, ଆସା ରହିତ ଓ ଅଶାନ୍ତି ରହିତ ହୁଏ; ଚଞ୍ଚଳତା, ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ଭୟ ଯାହା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଏ।
କ୍ଷୀଣଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥସନ୍ଦେହଂ ଵିଗତାଶେଷକୌତୁକମ୍ । ନିରସ୍ତକଲ୍ପନାଜାଲଂ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତମ୍ ଅଲେପକମ୍
ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ନେଇ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସମସ୍ତ କୁତୁହଳ ହଟିଯାଏ, କଳ୍ପନାର ଜାଲ ହଟିଯାଏ, ଏବଂ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ ଓ ଅଲିପ୍ତ ହୋଇ ରହିଥାଏ।
ନିରୀହଂ ନିରୁପାକ୍ରୋଶଂ ନିରପେକ୍ଷଂ ନିରାଧି ଚ । ସଂଶାନ୍ତଶୋକନୀହାରମ୍ ଅସକ୍ତଂ ଗ୍ରନ୍ଥିଵର୍ଜିତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଆସା ନାହିଁ, କୌଣସି କ୍ରୋଧ ନାହିଁ, କୌଣସି ଆଶା ନାହିଁ, ଏବଂ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖର କୁହୁଡ଼ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ କୌଣସି ନିୟମ କିମ୍ବା ଗ୍ରନ୍ଥରେ ବନ୍ଧା ନାହିଁ—
ସ୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯୋଗ୍ରସୁତଂ ସୂତଂ ସତୃଷ୍ଣାଦାରପଞ୍ଜରମ୍ । ନାଶଯିତ୍ଵା ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ସାଧଯତ୍ଯ୍ ଅର୍ଥମ୍ ଐଶ୍ଵରମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ନିଜ ମନକୁ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ସାରଥି ଏବଂ ତୃଷ୍ଣା ଓ ଆସକ୍ତିର ପିଞ୍ଜରା, ସେହି ମନକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଛି, ସେଉଁଠି ନିଜ ଉପରେ ସ୍ୱାଧିନତାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ଆତ୍ମପୀଵରତାହେତୂନ୍ ଵିକଲ୍ପାନ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଉଜ୍ଝତି । ସଦ୍ଭୃତ୍ଯଃ ପ୍ରଭୁକୃତ୍ଯେଷୁ ଜହାତି ତୃଣଵତ୍ ତନୁମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ନିଜେ ଆତ୍ମାକୁ ମୋଟା କରିଥିବା ଭାବନାଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଯେପରି ଏକ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଚାକର ତାଙ୍କର ମାଲିକଙ୍କ କାମ ସମାପ୍ତ ହେଲେ ଦେହକୁ ଘାସର ଟୁକୁରା ପରି ଛାଡ଼ିଦିଏ।