ଅସକ୍ତବୁଦ୍ଧିଭିର୍ ନିତ୍ଯଂ ହତାନ୍ଯୈର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅହନ୍ତୃଭିଃ । ଵାସନାଜାଲନିର୍ମୁକ୍ତୈଃ କୃତକାର୍ଯୈର୍ ଅକର୍ତୃଭିଃ
ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଅସକ୍ତ ମନ ରଖିଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରିବାର ଭାବ ନଥିଲା, ଆଗ୍ରହ ଓ ଆଶାର ଜାଲରୁ ମୁକ୍ତ ଥିଲେ, କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ନିଜେ କିଛି କରୁଛି ବୋଲି ଭାବିନଥିଲେ।
ପ୍ରଭୋଃ କାର୍ଯମ୍ ଇଦଂ କାର୍ଯମ୍ ଇତି ସଙ୍ଗରତତ୍ପରୈଃ । ଵୀତରାଗୈର୍ ଗତଦ୍ଵେଷୈସ୍ ସତତଂ ସମଦୃଷ୍ଟିଭିଃ
ଯେଉଁମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କାମରେ ଲାଗିଛନ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧରେ ମନ ଦେଇଛନ୍ତି, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି—
ସା ଦୈଵୀ ଦାନଵୈସ୍ ସେନା ଭୀମଭାସଦ୍ରୁଟାଦିଭିଃ । ହତା ଭୁକ୍ତା କ୍ଷତା ପ୍ଲୁଷ୍ଟା ସ୍ଵାନ୍ତ୍ରଶ୍ରୀର୍ ଇଵ ଭୋକ୍ତୃଭିଃ
ସେଇ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ସେନାକୁ ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱାଳାମୟ ଦାନବମାନେ ମାରିଦେଲେ, ଜଳାଇଦେଲେ, ଆଘାତ କଲେ, ଯେପରି ନିଜର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଧନ ସେବନକାରୀମାନେ ଭୋଗ କରି ଶେଷ କରିଦିଅନ୍ତି।
ଭୀମଭାସଦ୍ରୁଟକ୍ଷୁଣ୍ଣା ତତୋ ଗୀର୍ଵାଣଵାହିନୀ । ପରିଦୁଦ୍ରାଵ ଵେଗେନ ଗଙ୍ଗେଵ ହିମଵଚ୍ଚ୍ଯୁତା
ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱାଳାମୟ ଦାନବମାନେ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ସେନା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପଳାଇଗଲା, ଯେପରି ହିମାଳୟରୁ ଗଙ୍ଗା ତୀବ୍ର ବେଗରେ ବହିଯାଏ।
ସା ସୁରାନୀକିନୀ ଦେଵଂ କ୍ଷୀରୋଦାର୍ଣଵଶାଯିନମ୍ । ଜଗାମ ଶରଣଂ ଶୈଲଂ ଵାତାନ୍ତେଵାବ୍ଦମାଲିକା
ସେଇ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସେନା ଦୁଧ ସାଗର ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲା, ଯେପରି ପବନ ଶେଷରେ ମେଘମାଳା ପାହାଡ଼କୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ।
ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଆଶ୍ଵାସଯାମ୍ ଆସ ତାଂ ଭୀତାଂ ଦେଵଵାହିନୀମ୍ । ଭୁଜଗାଭିଦ୍ରୁତାମ୍ ଏକାଂ ରମଣୀମ୍ ଇଵ ନାଯକଃ
ବିଷ୍ଣୁ ତାହାକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ, ସେ ଭୟଭୀତ ଦେବନଦୀ, ଯାହା ସର୍ପମାନେ ଧାଡ଼ି ଆସୁଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ନାୟକ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇଥାଏ।
ଅଥ କ୍ଷୀରୋଦକୁହରେ ତାଵତ୍ ସା ସୁରଵାହିନୀ । ଉଵାସ ଯାଵଦ୍ ଭଗଵାନ୍ ଅରିନାଶାର୍ଥମ୍ ଉଦ୍ଯଯୌ
ତାପରେ, କ୍ଷୀରସାଗରର ଗୁହାରେ ସେଇ ଦେବନଦୀ ରହିଲେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଗବାନ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଉଠିଲେ।
ବଭୂଵ ଦାରୁଣଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଶୌରିଶମ୍ବରଯୋସ୍ ତତଃ । ଅକାଲ ଇଵ କଲ୍ପାନ୍ତସ୍ ସମୁଡ୍ଡୀନକୁଲାଚଲଃ
ତାପରେ ଶୌରି ଓ ଶମ୍ବରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଯେପରି ଅସମୟରେ ପ୍ରଳୟ ଆସିଥାଏ, ପାହାଡ଼ ଓ କୁଳମାନେ ଉଲଟିଯାଉଥିଲେ।
ଶଶାମ ସମରେ ତସ୍ମିନ୍ ଦୈତ୍ଯସ୍ ସବଲଵାହନଃ । ନାରାଯଣହତୋ ଯାତଶ୍ ଶମ୍ବରୋ ଵୈଷ୍ଣଵୀଂ ପୁରୀମ୍
ସେଇ ଯୁଦ୍ଧରେ, ସେ ଦାୟତ୍ୟ ତାଙ୍କର ସେନା ଓ ଯାନସମ୍ପର୍କିତ ସହିତ ଶାନ୍ତ ହେଲେ; ନାରାୟଣଙ୍କ ହାତରେ ପଡ଼ି, ଶମ୍ବର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୁରୀକୁ ଚଲିଗଲେ।
ଭୀମଭାସଦ୍ରୁଟାସ୍ ତେ ତୁ ତସ୍ମିନ୍ ଵିଷମସଙ୍ଗରେ । ଵିଷ୍ଣୁନୈଵ ଶମଂ ନୀତାଃ ପଵନେନେଵ ଦୀପକାଃ
ସେହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରୁ ଭୟରେ ପଳାଇଥିବା ଲୋକମାନେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲେ, ଯେପରିକି ପବନରେ ଦୀପ ନିଶ୍ଶବ୍ଦ ଭାବେ ନିମିଳିଯାଏ।
ତେ ହି ନିର୍ଵାସନା ଏଵ ଯଦା ଶାନ୍ତିମ୍ ଉପାଗତାଃ । ତଦୈତେଷାଂ ଗତିର୍ ଜାତା ଦୀପାନାମ୍ ଇଵ ଶାମ୍ଯତାମ୍
ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ହରାଇ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଗତି ଦୀପ ନିମିଳିଯିବା ପରି ହେଇଗଲା।
ତସ୍ମାଦ୍ ଵାସନଯା ବଦ୍ଧଂ ମୁକ୍ତଂ ନିର୍ଵାସନଂ ମନଃ । ରାମ ନିର୍ଵାସନୀଭାଵମ୍ ଆହରାଶୁ ଵିଵେକତଃ
ଏହିପରି, ଆସକ୍ତିରେ ବନ୍ଧା ମନ ବନ୍ଧିଯାଏ, ଆସକ୍ତି ହିନ୍ନ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ରାମ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଆସକ୍ତି ହିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଣ।
ସମ୍ଯଗାଲୋକନାତ୍ ସତ୍ଯାଦ୍ ଵାସନା ପ୍ରଵିଲୀଯତେ । ଵାସନାଵିଲଯେ ଚେତଶ୍ ଶମମ୍ ଆଯାତି ଦୀପଵତ୍
ଠିକ୍ ଭାବେ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ ଆସକ୍ତି ଗଳିଯାଏ; ଆସକ୍ତି ଗଳିଗଲେ ମନ ଦୀପ ପରି ଶାନ୍ତିକୁ ପାଏ।
ନ ସତ୍ଯଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵେହ ଯଦ୍ଭାଵୋ ଭାଵଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଭାଵନା ତସ୍ମାଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ସମ୍ଯଗୀକ୍ଷଣମ୍
ଏଠାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନାହିଁ; ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ କେବଳ ଭାବନାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଯେହেতୁ ଏହି ଭାବନା ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହି ଅନୁଭବ ହେଉଛି ସଠିକ୍ ବୁଝିବା।
ଵାସନାଚିତ୍ତନାମାନୌ ଶବ୍ଦାଵ୍ ଅର୍ଥସମନ୍ଵିତୌ । ସତ୍ଯାଵଲୋକନାଦ୍ ଯତ୍ର ଵିଲୀନୌ ତତ୍ ପରଂ ପଦମ୍
‘ବାସନା’ ଓ ‘ମନ’ ଏହି ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି; ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ ଏହି ଦୁଇଁଟି ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ସେଠା ହେଉଛି ପରମ ପଦ।
ଆତ୍ମୈଵେଦଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ କଃ କିଂ ଭାଵଯତୁ କ୍ଵ ଵା । ଭାଵନା ନାମ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଏତତ୍ ତତ୍ ସମ୍ଯଗୀକ୍ଷଣମ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆତ୍ମା ହିଁ; କିଏ କାହାକୁ କ’ଣ ଭାବିବେ, କେଉଁଠି? ଭାବନା ନାମକ କିଛି ନାହିଁ—ଏହି ବୁଝିବା ହେଉଛି ସଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟି।
ଵାସନାଵଲିତଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଇହ ସ୍ଥିତିମ୍ ଉପାଗତମ୍ । ତଦ୍ ଏଵ ତଦ୍ଵିନିର୍ମୁକ୍ତଂ ଵିମୁକ୍ତମ୍ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ବାସନାରେ ରଙ୍ଗାଯାଇଥିବା ମନ ଏଠାରେ ଏକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ; ଯେତେବେଳେ ସେଇ ବାସନାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେଠିକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନାନାଘଟପଟାକାରୈଶ୍ ଚେତସ୍ ସ୍ଥିତିମ୍ ଉପାଗତମ୍ । ତଦ୍ ଏଵାଶୁ ଶମଂ ନେଯଂ ମିଥ୍ଯା ଯକ୍ଷ ଇଵୋତ୍ଥିତଃ
ମନ ନିଜେ ଘଡ଼ା, କପଡ଼ା ଓ ଅନେକ ରୂପ ଧରି ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସିଯାଏ; ଏହି ମନକୁ ତୁରନ୍ତ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହାର ଏମିତି ରୂପ ସବୁ ମିଥ୍ୟା, ଏକ ଭୂତ ଭଳି ଅସତ୍ୟ।
ଦାମଵ୍ଯାଲକଟାକାରୈଶ୍ ଚେତଃ ପରିଣତଂ ଯଥା । ଭୀମଭାସଦ୍ରୁଟାକାରୈଶ୍ ଚେତଃ ପରିଣତଂ ତଥା
ଯେପରି ମନ ମାଳା କିମ୍ବା ସାପ ରୂପେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ମନ ଭୟଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗଛ ରୂପେ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
ଭୀମଭାସଦ୍ରୁଟନ୍ଯାଯୋ ରାଘଵାସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଚଲସ୍ ତଵ । ଦାମଵ୍ଯାଲକଟନ୍ଯାଯୋ ମା ତେ ଭଵତୁ ରାଘଵ
ରାଘବ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗଛ ଭଳି ନିୟମ ତୋତେ ଦୃଢ଼ ହେଉ; ମାଳା କିମ୍ବା ସାପ ଭଳି ଭାବ ତୋତେ କେବେ ନ ଆସୁ।
ଏତଦ୍ ରାମ ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପିତ୍ରା କମଲଜେନ ମେ । ଭଵତେ ଽଦ୍ଯ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶିଷ୍ଯାଯାତ୍ଯନ୍ତଧୀମତେ
ହେ ରାମ, ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ମୋ ପିତା, କମଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, କହିଥିଲେ; ଆଜି ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମକୁ, ମୋ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶିଷ୍ୟ, କହିଲି।
ଦାମଵ୍ଯାଲକଟନ୍ଯାଯସ୍ ତସ୍ମାନ୍ ମା ତେ ଽସ୍ତୁ ରାଘଵ । ଭୀମଭାସଦ୍ରୁଟନ୍ଯାଯୋ ନିତ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତୁ ତଵାନଘ
ଏହିଠାରେ, ରାଘବ, ତୁମେ ଦାମ ଓ ସାପର ଭ୍ରମ ଭଳି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିବା ନାହିଁ; ତୁମେ ସଦା ଶୁଷ୍କ ଗାଁଠି ଭଳି ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା କିନ୍ତୁ ଆସଲେ ନିର୍ଦୋଷ ଯୁକ୍ତିକୁ ଧାରଣ କର। ହେ ନିର୍ମଳ, ଏହି ଭାବ ସଦା ରହୁ।
ଅଵିରଲସୁଖଦୁଃଖସଙ୍କଟେଯଂ ଭଵପଦଵୀ ଭଵଭାଵନୋପଯାତା । ଵ୍ଯଵହରଣଵତୋ ଽପି ଭୂତଜାତୌ ସତତମ୍ ଅସକ୍ତତଯା ଵିନଶ୍ଯତୀତି
ଏହି ସଂସାର ଜୀବନର ପଥ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଅବିରତ ଭରିଥିବା, ଏହା ସଂସାର ଭାବନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଅସକ୍ତି ରହିଥାଏ, ଏହା ସଦା ନଶ୍ୱର ହୁଏ।
ଜଯନ୍ତି ତେ ସଦା ଶୂରାସ୍ ସାଧଵୋ ଯୈର୍ ଵିନିର୍ଜିତମ୍ । ଅଵିଦ୍ଯାମଦିରୋଲ୍ଲାସି ସ୍ଵମନୋ ଵିଷଯୋନ୍ମୁଖମ୍
ଯେମାନେ ନିଜ ମନକୁ, ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅହଂକାରରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ଭୋଗବାସନାରେ ଲାଗିଯାଇଥିବାକୁ ଜିତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ବୀର ଓ ସାଧୁ ଭାବେ ବିଜୟୀ ହୁଅନ୍ତି।
ସଂସାରସ୍ଯାସ୍ଯ ଦୁଃଖସ୍ଯ ସର୍ଵୋପଦ୍ରଵଦାଯିନଃ । ଉପାଯ ଏକ ଏଵାସ୍ତି ମନସସ୍ ସ୍ଵସ୍ଯ ନିଗ୍ରହଃ
ଏହି ସଂସାର ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦ ଆସେ, ତାହାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ ହେଉଛି ନିଜ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ଧର୍ମସର୍ଵସ୍ଵଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚୈଵାଵଧାର୍ଯତାମ୍ । ଭୋଗେଚ୍ଛାମାତ୍ରକୋ ବନ୍ଧସ୍ ତତ୍ତ୍ଯାଗୋ ମୋକ୍ଷ ଉଚ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ସାରକଥା ଶୁଣ, ଏବଂ ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝ। ଭୋଗର ଆଶା ହେଉଛି ବନ୍ଧନ; ଏହି ଆଶାକୁ ଛାଡିଦେବାକୁ ମୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ।
କିମ୍ ଅନ୍ଯୈଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରସନ୍ଦର୍ଭୈଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍ ଇଦମ୍ ଏଵ ତତ୍ । ଯଦ୍ ଯତ୍ ସ୍ଵାଦ୍ଵ୍ ଅଙ୍ଗ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଦୃଶ୍ଯତାଂ ଵିଷଵହ୍ନିଵତ୍
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅନେକ ଆଲୋଚନାର କଣ ଦରକାର? ଏହି କଥାଟିକୁ ମାତ୍ର ଶୁଣ: ଯାହାକି ତୋତେ ମଧୁର ଲାଗେ, ସେସବୁକୁ ବିଷ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖ।
ଵିଷଯା ଵିଷମାଭୋଗାଃ ପ୍ରଵିଚାର୍ଯାଃ ପୁନଃ ପୁନଃ । ତେ ହ୍ଯ୍ ଅନିଷ୍ଟାଃ ପରିତ୍ଯାଜ୍ଯାସ୍ ସେଵ୍ଯମାନାସ୍ ସୁଖାଵହାଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗସମୂହ ବିଷ ସମାନ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ଜିନିଷ; ଏହାକୁ ପୁନିପୁନି ଭାବିବା ଦରକାର। ଏମିତି ଜିନିଷ ଅପ୍ରିୟ ଏବଂ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହାକୁ ଭୋଗ କଲେ ଦୁଃଖ ମିଳେ।
ଦୋଷାନ୍ ପ୍ରସୂତେ ସସ୍ଫାରାନ୍ ଵାସନାଵାସିତା ମତିଃ । କୀର୍ଣକଣ୍ଟକବୀଜା ଭୂଃ କଣ୍ଟକପ୍ରସରଂ ଯଥା
ଯେଉଁ ମନ ରେ ଅଭିନିବେଶ ରହିଛି, ସେ ମନ ଅନେକ ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଯେପରି ଖେତରେ କାଣ୍ଟା ଗଛର ବିଆ ପକାଇଲେ କାଣ୍ଟା ହିଁ ଉଗୁଥାଏ।
ଅଲଗ୍ନଵାସନାଗର୍ଭା ମତିଃ ପ୍ରସରଵର୍ଜିତା । ଅଦୃଷ୍ଟରାଗଦ୍ଵେଷା ସା ଶମମ୍ ଏତି ଶନୈଃ ପରମ୍
ଯେଉଁ ମନରେ ଆସକ୍ତିର ମୂଳ ନାହିଁ ଏବଂ ଚିନ୍ତାର ଧାରା ଶାନ୍ତ, ଯେଉଁଠାରେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ, ସେଇ ମନ ଦୀରେ-ଦୀରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।