ତତସ୍ ତତ୍ତ୍ଵପରିଜ୍ଞାନାନ୍ ମିଥ୍ଯା ଭାଵନଯୋତ୍ଥିତମ୍ । ନାହଙ୍କାରଂ ପ୍ରଯାସ୍ଯନ୍ତି ଵିଜେଷ୍ଯନ୍ତି ଚ ତାନ୍ ସୁରାନ୍
ତାପରେ ସେମାନେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ପାଇ, ଭ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଆହଂକାରକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେନାହିଁ ଓ ସେଇ ଦେବତାମାନେକୁ ଜିତିବେ।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରସ୍ ତାଦୃଶାନ୍ ଦାନଵାଧିପାନ୍ । ମାଯଯୋତ୍ପାଦଯାମ୍ ଆସ ବୁଦ୍ବୁଦାନ୍ ଇଵ ଵାରିଧିଃ
ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଦାନବମାନଙ୍କ ରାଜା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଦାନବନାୟକମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେପରି ଦୁଧସାଗରରୁ ବୁଲ୍ବୁଲି ଉଠେ।
ସର୍ଵଜ୍ଞା ଵେଦ୍ଯଵେତ୍ତାରୋ ଵୀତରାଗା ଗତୈନସଃ । ଯଥାପ୍ରାପ୍ତୈକକର୍ତାରୋ ଭାଵିତାତ୍ମାନ ଉତ୍ତମାଃ
ସେମାନେ ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା, ଜ୍ଞାନର ସାର ଅନୁଭବ କରିଥିବା, ରାଗ ଓ ପାପରୁ ଦୂର, ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ଉତ୍ତମ ଚିତ୍ତ ଥିବା ଲୋକ ଥିଲେ।
ଭୀମୋ ଭାସୋ ଦ୍ରୁଟ ଇତି ନାମଭିଃ ପରିଲାଞ୍ଛିତାଃ । ଜଗତ୍ ତୃଣମ୍ ଇଵାଶେଷଂ ପଶ୍ଯନ୍ତଃ ପାଵନାଶଯାଃ
ଭୀମ, ଭାସ ଓ ଦ୍ରୁଟ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ସଂସାରକୁ ଘାସପତ୍ର ଭଳି ଦେଖୁଥିଲେ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧିରେ ମନ ଲଗାଇଥିଲେ।
ତେ ସ୍ମ ଦୈତ୍ଯା ଭୁଵଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଚ୍ଛାଦଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଅମ୍ବରମ୍ । ଗର୍ଜନ୍ତୋ ହେତିତଡିତଃ ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ପଯୋଧରାଃ
ସେହି ଦାନବମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ପହଞ୍ଚି, ଆକାଶକୁ ଢାକିଦେଲେ; ବର୍ଷାକାଳର ମେଘମାନେ ଯେପରି ଗର୍ଜନ ଓ ବିଜୁଳି ଚମକାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ।
ଅଯୁଧ୍ଯନ୍ତ ସମଂ ଦେଵୈର୍ ଅପି ଵର୍ଷଗଣାନ୍ ବହୂନ୍ । ଵିଵେକଵଶତୋ ଜଗ୍ମୁର୍ ନାହଙ୍କାରଂ କଦାଚନ
ସେମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି ସମାନ ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ; ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କେବେ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାରରେ ପଡ଼ିନଥିଲେ।
ତେଷାଂ ଯାଵଦ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ମମେଦମ୍ ଇତି ଵାସନା । ତାଵତ୍ କୋ ଽଯମ୍ ଅହଂ ଚେତି ଵିଚାରାଦ୍ ଯାତ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯତାମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନଙ୍କ ମନରେ 'ଏହା ମୋର' ଭାବ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ 'ମୁଁ କିଏ?' ବିଚାର କରି ସେଠାରେ ତଥ୍ୟ ନଥିବା ଜଣାପଡ଼େ।
ଅସଚ୍ ଛରୀରଂ ଚିଚ୍ ଛୁଦ୍ଧା କୋ ଽସାଵ୍ ଅହମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତଃ । ଵିଚାରାଦ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଏତେଷାଂ ପ୍ରୋଦଗୁର୍ ନ ଭଯାଦଯଃ
ଯେତେବେଳେ ଅସତ୍ ଶରୀର ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା 'ମୁଁ କିଏ?' ବୋଲି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ତେବେ ଚିନ୍ତନା ଦ୍ୱାରା ଭୟ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅସଚ୍ ଛରୀରଂ ନାସ୍ତୀଦଂ ଚିଚ୍ ଛୁଦ୍ଧୈଵାତ୍ମନି ସ୍ଥିତା । ଅହଂ ନାମ ନ ଚାନ୍ଯୋ ଽସ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯେତ୍ଯ୍ ଅସୁରା ବଭୁଃ
ଏହି ଅସତ୍ ଶରୀର ଅଛି ନାହିଁ; ଆତ୍ମାରେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଟୁଟ ଅଛି। 'ମୁଁ' ନାମରେ କିଛି ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ଏହି ନିଶ୍ଚୟ କରି ତାହାମାନେ ଅସୁର ହେଲେ।
ତତସ୍ ତୈର୍ ନିରହଙ୍କାରୈର୍ ଜରାମରଣନିର୍ଭଯୈଃ । ପ୍ରାପ୍ତାନୁକାରିଭିର୍ ଵୀରୈର୍ ଵର୍ତମାନାନୁଵର୍ତିଭିଃ
ତାପରେ, ଯେଉଁମାନେ ଅହଂକାର ନଥିବା, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କରୁନଥିବା, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଏବଂ ବର୍ତମାନରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିବା ଲୋକମାନେ—
ଅସକ୍ତବୁଦ୍ଧିଭିର୍ ନିତ୍ଯଂ ହତାନ୍ଯୈର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅହନ୍ତୃଭିଃ । ଵାସନାଜାଲନିର୍ମୁକ୍ତୈଃ କୃତକାର୍ଯୈର୍ ଅକର୍ତୃଭିଃ
ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଅସକ୍ତ ମନ ରଖିଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରିବାର ଭାବ ନଥିଲା, ଆଗ୍ରହ ଓ ଆଶାର ଜାଲରୁ ମୁକ୍ତ ଥିଲେ, କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ନିଜେ କିଛି କରୁଛି ବୋଲି ଭାବିନଥିଲେ।
ପ୍ରଭୋଃ କାର୍ଯମ୍ ଇଦଂ କାର୍ଯମ୍ ଇତି ସଙ୍ଗରତତ୍ପରୈଃ । ଵୀତରାଗୈର୍ ଗତଦ୍ଵେଷୈସ୍ ସତତଂ ସମଦୃଷ୍ଟିଭିଃ
ଯେଉଁମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କାମରେ ଲାଗିଛନ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧରେ ମନ ଦେଇଛନ୍ତି, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି—
ସା ଦୈଵୀ ଦାନଵୈସ୍ ସେନା ଭୀମଭାସଦ୍ରୁଟାଦିଭିଃ । ହତା ଭୁକ୍ତା କ୍ଷତା ପ୍ଲୁଷ୍ଟା ସ୍ଵାନ୍ତ୍ରଶ୍ରୀର୍ ଇଵ ଭୋକ୍ତୃଭିଃ
ସେଇ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ସେନାକୁ ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱାଳାମୟ ଦାନବମାନେ ମାରିଦେଲେ, ଜଳାଇଦେଲେ, ଆଘାତ କଲେ, ଯେପରି ନିଜର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଧନ ସେବନକାରୀମାନେ ଭୋଗ କରି ଶେଷ କରିଦିଅନ୍ତି।
ଭୀମଭାସଦ୍ରୁଟକ୍ଷୁଣ୍ଣା ତତୋ ଗୀର୍ଵାଣଵାହିନୀ । ପରିଦୁଦ୍ରାଵ ଵେଗେନ ଗଙ୍ଗେଵ ହିମଵଚ୍ଚ୍ଯୁତା
ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱାଳାମୟ ଦାନବମାନେ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ସେନା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପଳାଇଗଲା, ଯେପରି ହିମାଳୟରୁ ଗଙ୍ଗା ତୀବ୍ର ବେଗରେ ବହିଯାଏ।
ସା ସୁରାନୀକିନୀ ଦେଵଂ କ୍ଷୀରୋଦାର୍ଣଵଶାଯିନମ୍ । ଜଗାମ ଶରଣଂ ଶୈଲଂ ଵାତାନ୍ତେଵାବ୍ଦମାଲିକା
ସେଇ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସେନା ଦୁଧ ସାଗର ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲା, ଯେପରି ପବନ ଶେଷରେ ମେଘମାଳା ପାହାଡ଼କୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ।
ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଆଶ୍ଵାସଯାମ୍ ଆସ ତାଂ ଭୀତାଂ ଦେଵଵାହିନୀମ୍ । ଭୁଜଗାଭିଦ୍ରୁତାମ୍ ଏକାଂ ରମଣୀମ୍ ଇଵ ନାଯକଃ
ବିଷ୍ଣୁ ତାହାକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ, ସେ ଭୟଭୀତ ଦେବନଦୀ, ଯାହା ସର୍ପମାନେ ଧାଡ଼ି ଆସୁଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ନାୟକ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇଥାଏ।
ଅଥ କ୍ଷୀରୋଦକୁହରେ ତାଵତ୍ ସା ସୁରଵାହିନୀ । ଉଵାସ ଯାଵଦ୍ ଭଗଵାନ୍ ଅରିନାଶାର୍ଥମ୍ ଉଦ୍ଯଯୌ
ତାପରେ, କ୍ଷୀରସାଗରର ଗୁହାରେ ସେଇ ଦେବନଦୀ ରହିଲେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଗବାନ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଉଠିଲେ।
ବଭୂଵ ଦାରୁଣଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଶୌରିଶମ୍ବରଯୋସ୍ ତତଃ । ଅକାଲ ଇଵ କଲ୍ପାନ୍ତସ୍ ସମୁଡ୍ଡୀନକୁଲାଚଲଃ
ତାପରେ ଶୌରି ଓ ଶମ୍ବରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଯେପରି ଅସମୟରେ ପ୍ରଳୟ ଆସିଥାଏ, ପାହାଡ଼ ଓ କୁଳମାନେ ଉଲଟିଯାଉଥିଲେ।
ଶଶାମ ସମରେ ତସ୍ମିନ୍ ଦୈତ୍ଯସ୍ ସବଲଵାହନଃ । ନାରାଯଣହତୋ ଯାତଶ୍ ଶମ୍ବରୋ ଵୈଷ୍ଣଵୀଂ ପୁରୀମ୍
ସେଇ ଯୁଦ୍ଧରେ, ସେ ଦାୟତ୍ୟ ତାଙ୍କର ସେନା ଓ ଯାନସମ୍ପର୍କିତ ସହିତ ଶାନ୍ତ ହେଲେ; ନାରାୟଣଙ୍କ ହାତରେ ପଡ଼ି, ଶମ୍ବର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୁରୀକୁ ଚଲିଗଲେ।
ଭୀମଭାସଦ୍ରୁଟାସ୍ ତେ ତୁ ତସ୍ମିନ୍ ଵିଷମସଙ୍ଗରେ । ଵିଷ୍ଣୁନୈଵ ଶମଂ ନୀତାଃ ପଵନେନେଵ ଦୀପକାଃ
ସେହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରୁ ଭୟରେ ପଳାଇଥିବା ଲୋକମାନେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲେ, ଯେପରିକି ପବନରେ ଦୀପ ନିଶ୍ଶବ୍ଦ ଭାବେ ନିମିଳିଯାଏ।
ତେ ହି ନିର୍ଵାସନା ଏଵ ଯଦା ଶାନ୍ତିମ୍ ଉପାଗତାଃ । ତଦୈତେଷାଂ ଗତିର୍ ଜାତା ଦୀପାନାମ୍ ଇଵ ଶାମ୍ଯତାମ୍
ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ହରାଇ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଗତି ଦୀପ ନିମିଳିଯିବା ପରି ହେଇଗଲା।
ତସ୍ମାଦ୍ ଵାସନଯା ବଦ୍ଧଂ ମୁକ୍ତଂ ନିର୍ଵାସନଂ ମନଃ । ରାମ ନିର୍ଵାସନୀଭାଵମ୍ ଆହରାଶୁ ଵିଵେକତଃ
ଏହିପରି, ଆସକ୍ତିରେ ବନ୍ଧା ମନ ବନ୍ଧିଯାଏ, ଆସକ୍ତି ହିନ୍ନ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ରାମ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଆସକ୍ତି ହିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଣ।
ସମ୍ଯଗାଲୋକନାତ୍ ସତ୍ଯାଦ୍ ଵାସନା ପ୍ରଵିଲୀଯତେ । ଵାସନାଵିଲଯେ ଚେତଶ୍ ଶମମ୍ ଆଯାତି ଦୀପଵତ୍
ଠିକ୍ ଭାବେ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ ଆସକ୍ତି ଗଳିଯାଏ; ଆସକ୍ତି ଗଳିଗଲେ ମନ ଦୀପ ପରି ଶାନ୍ତିକୁ ପାଏ।
ନ ସତ୍ଯଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵେହ ଯଦ୍ଭାଵୋ ଭାଵଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଭାଵନା ତସ୍ମାଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ସମ୍ଯଗୀକ୍ଷଣମ୍
ଏଠାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନାହିଁ; ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ କେବଳ ଭାବନାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଯେହেতୁ ଏହି ଭାବନା ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହି ଅନୁଭବ ହେଉଛି ସଠିକ୍ ବୁଝିବା।
ଵାସନାଚିତ୍ତନାମାନୌ ଶବ୍ଦାଵ୍ ଅର୍ଥସମନ୍ଵିତୌ । ସତ୍ଯାଵଲୋକନାଦ୍ ଯତ୍ର ଵିଲୀନୌ ତତ୍ ପରଂ ପଦମ୍
‘ବାସନା’ ଓ ‘ମନ’ ଏହି ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି; ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ ଏହି ଦୁଇଁଟି ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ସେଠା ହେଉଛି ପରମ ପଦ।
ଆତ୍ମୈଵେଦଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ କଃ କିଂ ଭାଵଯତୁ କ୍ଵ ଵା । ଭାଵନା ନାମ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଏତତ୍ ତତ୍ ସମ୍ଯଗୀକ୍ଷଣମ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆତ୍ମା ହିଁ; କିଏ କାହାକୁ କ’ଣ ଭାବିବେ, କେଉଁଠି? ଭାବନା ନାମକ କିଛି ନାହିଁ—ଏହି ବୁଝିବା ହେଉଛି ସଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟି।
ଵାସନାଵଲିତଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଇହ ସ୍ଥିତିମ୍ ଉପାଗତମ୍ । ତଦ୍ ଏଵ ତଦ୍ଵିନିର୍ମୁକ୍ତଂ ଵିମୁକ୍ତମ୍ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ବାସନାରେ ରଙ୍ଗାଯାଇଥିବା ମନ ଏଠାରେ ଏକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ; ଯେତେବେଳେ ସେଇ ବାସନାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେଠିକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନାନାଘଟପଟାକାରୈଶ୍ ଚେତସ୍ ସ୍ଥିତିମ୍ ଉପାଗତମ୍ । ତଦ୍ ଏଵାଶୁ ଶମଂ ନେଯଂ ମିଥ୍ଯା ଯକ୍ଷ ଇଵୋତ୍ଥିତଃ
ମନ ନିଜେ ଘଡ଼ା, କପଡ଼ା ଓ ଅନେକ ରୂପ ଧରି ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସିଯାଏ; ଏହି ମନକୁ ତୁରନ୍ତ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହାର ଏମିତି ରୂପ ସବୁ ମିଥ୍ୟା, ଏକ ଭୂତ ଭଳି ଅସତ୍ୟ।
ଦାମଵ୍ଯାଲକଟାକାରୈଶ୍ ଚେତଃ ପରିଣତଂ ଯଥା । ଭୀମଭାସଦ୍ରୁଟାକାରୈଶ୍ ଚେତଃ ପରିଣତଂ ତଥା
ଯେପରି ମନ ମାଳା କିମ୍ବା ସାପ ରୂପେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ମନ ଭୟଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗଛ ରୂପେ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
ଭୀମଭାସଦ୍ରୁଟନ୍ଯାଯୋ ରାଘଵାସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଚଲସ୍ ତଵ । ଦାମଵ୍ଯାଲକଟନ୍ଯାଯୋ ମା ତେ ଭଵତୁ ରାଘଵ
ରାଘବ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗଛ ଭଳି ନିୟମ ତୋତେ ଦୃଢ଼ ହେଉ; ମାଳା କିମ୍ବା ସାପ ଭଳି ଭାବ ତୋତେ କେବେ ନ ଆସୁ।