ଭାଵାଦ୍ ଅହଙ୍କୃତିଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଥୂଲାମ୍ ଏତାଂ ହି ଲୌକିକୀମ୍ । ତିଷ୍ଠନ୍ ଵ୍ଯଵହରନ୍ ଵାପି ନ ନରଃ ପ୍ରପତତ୍ଯ୍ ଅଧଃ
ମନରୁ ଏହି ଭାରି, ସାଂସାରିକ ମୁଁ-ଭାବକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଚାହେ ଶାନ୍ତ ରୁହନ୍ତୁ କି କାମ କରନ୍ତୁ, ଏକ ମଣିଷ କେବେ ମଧ୍ୟ ତଳକୁ ପଡ଼େନାହିଁ ।
ସଂଶାନ୍ତାହଙ୍କୃତେର୍ ଜନ୍ତୋର୍ ଭୋଗରୋଗା ମହାମତେଃ । ନ ସ୍ଵଦନ୍ତେ ସୁତୃପ୍ତସ୍ଯ ଯଥା ପ୍ରତିଵିଷାରସାଃ
ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀର ଅହଂକାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଠାରେ ଭୋଗର ରୋଗ ଆଉ ମିଠା ଲାଗେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଏକଦମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ବିଷ ମିଶିଥିବା ରସ ମନୋହର ଲାଗେ ନାହିଁ।
ଭୋଗେଷ୍ଵ୍ ଅସ୍ଵଦମାନେଷୁ ପୁଂସଶ୍ ଶ୍ରେଯଃ ପୁରୋଗତମ୍ । କ୍ଷୀଣେ ଽନ୍ଧକାରେ କିଂ ନାମ ମନସୋ ଽନ୍ଯତ୍ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଲୋକ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳାଉନାହାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ଆଗକୁ ଥାଏ; ଅନ୍ଧକାର ଶେଷ ହେଲେ, ମନ ଆଉ କଣ ଚାହିଁବ?
ଅହଙ୍କାରାନୁସନ୍ଧାନଵର୍ଜନାଦ୍ ଏଵ ରାଘଵ । ପୌରୁଷୈକପ୍ରଯତ୍ନୋତ୍ଥାତ୍ ତୀର୍ଯତେ ଭଵସାଗରଃ
ହେ ରାଘବ, ଅହଂକାରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇବା ଏବଂ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ଦୃଢ଼ ରହିବା ମାତ୍ରରେ, ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରାଯାଏ।
ନାହଂ ନ ନାମ ମମ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପୀତି ମତ୍ଵା ସର୍ଵଂ ଚ ମେ ସକଲମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଏଵ ଵେତି । ଲବ୍ଧାସ୍ପଦାଂ ମନସି ସଂଵିଦମ୍ ଏଵମ୍ ଈଡ୍ଯାଂ ନୀତ୍ଵା ସ୍ଥିତିଂ ପରମ୍ ଉପୈତି ପଦଂ ମହାତ୍ମା
‘ମୁଁ ନୁହେଁ, କିଛି ମୋର ନୁହେଁ, ମୋଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନାହିଁ, ସବୁକିଛି ମୁଁ ହିଁ’—ଏପରି ଭାବନାକୁ ମନରେ ଦୃଢ଼ କରି, ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରଖେ, ସେ ମହାତ୍ମା ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଅତ୍ର ତେ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦାମାଦିଷୁ ଗତେଷ୍ଵ୍ ଅଥ । ଯଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ଶମ୍ବରସ୍ଯୈଵ ନଗରେ ନଗସନ୍ନିଭେ
ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ଦାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଶମ୍ବରଙ୍କ ପାହାଡ଼ ଭଳି ନଗରରେ କଣ ଘଟିଲା, ସେ କଥା ମୁଁ କହିବି।
ତଥା ଗଗନଵିଭ୍ରଷ୍ଟେ ସମସ୍ତେ ଧ୍ଵସ୍ତସଂସ୍ଥିତୌ । ଵିନଷ୍ଟେ ଶମ୍ବରାନୀକେ ଶରଦୀଵାଭ୍ରମଣ୍ଡଲେ
ଯେପରି ଶରଦ୍ ଋତୁରେ ମেঘମାନେ ହଟିଯିବା ପରେ ଆକାଶ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଶମ୍ବରଙ୍କ ସେନା ନଷ୍ଟ ହେବା ଓ ସବୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରେ ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ଵଂସ ହେଲା।
ଦେଵନିର୍ଜିତସୈନ୍ଯୋ ଽସୌ ନୀତ୍ଵା କତିପଯାସ୍ ସମାଃ । ପୁନର୍ ଦେଵଵଧୋଦ୍ଯୁକ୍ତଶ୍ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଦାନଵଃ
ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ହରାଇଦେଲେ, ଏହି ଦାନବ କିଛି ବର୍ଷ ଅପେକ୍ଷା କଲେ, ପୁନି ଦେବତାମାନେକୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଦାମାଦଯସ୍ ତେ ରଚିତା ଯେ ମଯା ମାଯଯାସୁରାଃ । ମୌର୍ଖ୍ଯାତ୍ ତୈର୍ ଭାଵିତା ଯୁଦ୍ଧେ ମିଥ୍ଯୈଵାନ୍ତର୍ ଅହଙ୍କୃତିଃ
ମୁଁ ମୋର ମାୟାରେ ଦାମ ଓ ଅନ୍ୟ ଅସୁରମାନେକୁ ତିଆରି କରିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୂର୍ଖତାରେ ସେମାନେକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିଥିଲି; ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ମନର ମୋହ ଏଭଳି ଭ୍ରମ ହେଲା।
ଇଦାନୀଂ ସଂସୃଜାମ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯାନ୍ ଦାନଵାନ୍ ମାଯଯୋଦିତାନ୍ । ତାନ୍ ଅଥାପ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ୍ ସଵିଵେକାନ୍ କରୋମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏବେ ମୁଁ ମାୟାର ଖେଳରେ ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେଉଛି। ପରେ ସେମାନେକୁ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ ଦେଇ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଛି।
ତତସ୍ ତତ୍ତ୍ଵପରିଜ୍ଞାନାନ୍ ମିଥ୍ଯା ଭାଵନଯୋତ୍ଥିତମ୍ । ନାହଙ୍କାରଂ ପ୍ରଯାସ୍ଯନ୍ତି ଵିଜେଷ୍ଯନ୍ତି ଚ ତାନ୍ ସୁରାନ୍
ତାପରେ ସେମାନେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ପାଇ, ଭ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଆହଂକାରକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେନାହିଁ ଓ ସେଇ ଦେବତାମାନେକୁ ଜିତିବେ।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରସ୍ ତାଦୃଶାନ୍ ଦାନଵାଧିପାନ୍ । ମାଯଯୋତ୍ପାଦଯାମ୍ ଆସ ବୁଦ୍ବୁଦାନ୍ ଇଵ ଵାରିଧିଃ
ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଦାନବମାନଙ୍କ ରାଜା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଦାନବନାୟକମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେପରି ଦୁଧସାଗରରୁ ବୁଲ୍ବୁଲି ଉଠେ।
ସର୍ଵଜ୍ଞା ଵେଦ୍ଯଵେତ୍ତାରୋ ଵୀତରାଗା ଗତୈନସଃ । ଯଥାପ୍ରାପ୍ତୈକକର୍ତାରୋ ଭାଵିତାତ୍ମାନ ଉତ୍ତମାଃ
ସେମାନେ ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା, ଜ୍ଞାନର ସାର ଅନୁଭବ କରିଥିବା, ରାଗ ଓ ପାପରୁ ଦୂର, ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ଉତ୍ତମ ଚିତ୍ତ ଥିବା ଲୋକ ଥିଲେ।
ଭୀମୋ ଭାସୋ ଦ୍ରୁଟ ଇତି ନାମଭିଃ ପରିଲାଞ୍ଛିତାଃ । ଜଗତ୍ ତୃଣମ୍ ଇଵାଶେଷଂ ପଶ୍ଯନ୍ତଃ ପାଵନାଶଯାଃ
ଭୀମ, ଭାସ ଓ ଦ୍ରୁଟ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ସଂସାରକୁ ଘାସପତ୍ର ଭଳି ଦେଖୁଥିଲେ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧିରେ ମନ ଲଗାଇଥିଲେ।
ତେ ସ୍ମ ଦୈତ୍ଯା ଭୁଵଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଚ୍ଛାଦଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଅମ୍ବରମ୍ । ଗର୍ଜନ୍ତୋ ହେତିତଡିତଃ ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ପଯୋଧରାଃ
ସେହି ଦାନବମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ପହଞ୍ଚି, ଆକାଶକୁ ଢାକିଦେଲେ; ବର୍ଷାକାଳର ମେଘମାନେ ଯେପରି ଗର୍ଜନ ଓ ବିଜୁଳି ଚମକାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ।
ଅଯୁଧ୍ଯନ୍ତ ସମଂ ଦେଵୈର୍ ଅପି ଵର୍ଷଗଣାନ୍ ବହୂନ୍ । ଵିଵେକଵଶତୋ ଜଗ୍ମୁର୍ ନାହଙ୍କାରଂ କଦାଚନ
ସେମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି ସମାନ ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ; ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କେବେ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାରରେ ପଡ଼ିନଥିଲେ।
ତେଷାଂ ଯାଵଦ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ମମେଦମ୍ ଇତି ଵାସନା । ତାଵତ୍ କୋ ଽଯମ୍ ଅହଂ ଚେତି ଵିଚାରାଦ୍ ଯାତ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯତାମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନଙ୍କ ମନରେ 'ଏହା ମୋର' ଭାବ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ 'ମୁଁ କିଏ?' ବିଚାର କରି ସେଠାରେ ତଥ୍ୟ ନଥିବା ଜଣାପଡ଼େ।
ଅସଚ୍ ଛରୀରଂ ଚିଚ୍ ଛୁଦ୍ଧା କୋ ଽସାଵ୍ ଅହମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତଃ । ଵିଚାରାଦ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଏତେଷାଂ ପ୍ରୋଦଗୁର୍ ନ ଭଯାଦଯଃ
ଯେତେବେଳେ ଅସତ୍ ଶରୀର ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା 'ମୁଁ କିଏ?' ବୋଲି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ତେବେ ଚିନ୍ତନା ଦ୍ୱାରା ଭୟ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅସଚ୍ ଛରୀରଂ ନାସ୍ତୀଦଂ ଚିଚ୍ ଛୁଦ୍ଧୈଵାତ୍ମନି ସ୍ଥିତା । ଅହଂ ନାମ ନ ଚାନ୍ଯୋ ଽସ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯେତ୍ଯ୍ ଅସୁରା ବଭୁଃ
ଏହି ଅସତ୍ ଶରୀର ଅଛି ନାହିଁ; ଆତ୍ମାରେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଟୁଟ ଅଛି। 'ମୁଁ' ନାମରେ କିଛି ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ଏହି ନିଶ୍ଚୟ କରି ତାହାମାନେ ଅସୁର ହେଲେ।
ତତସ୍ ତୈର୍ ନିରହଙ୍କାରୈର୍ ଜରାମରଣନିର୍ଭଯୈଃ । ପ୍ରାପ୍ତାନୁକାରିଭିର୍ ଵୀରୈର୍ ଵର୍ତମାନାନୁଵର୍ତିଭିଃ
ତାପରେ, ଯେଉଁମାନେ ଅହଂକାର ନଥିବା, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କରୁନଥିବା, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଏବଂ ବର୍ତମାନରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିବା ଲୋକମାନେ—
ଅସକ୍ତବୁଦ୍ଧିଭିର୍ ନିତ୍ଯଂ ହତାନ୍ଯୈର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅହନ୍ତୃଭିଃ । ଵାସନାଜାଲନିର୍ମୁକ୍ତୈଃ କୃତକାର୍ଯୈର୍ ଅକର୍ତୃଭିଃ
ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଅସକ୍ତ ମନ ରଖିଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରିବାର ଭାବ ନଥିଲା, ଆଗ୍ରହ ଓ ଆଶାର ଜାଲରୁ ମୁକ୍ତ ଥିଲେ, କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ନିଜେ କିଛି କରୁଛି ବୋଲି ଭାବିନଥିଲେ।
ପ୍ରଭୋଃ କାର୍ଯମ୍ ଇଦଂ କାର୍ଯମ୍ ଇତି ସଙ୍ଗରତତ୍ପରୈଃ । ଵୀତରାଗୈର୍ ଗତଦ୍ଵେଷୈସ୍ ସତତଂ ସମଦୃଷ୍ଟିଭିଃ
ଯେଉଁମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କାମରେ ଲାଗିଛନ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧରେ ମନ ଦେଇଛନ୍ତି, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି—
ସା ଦୈଵୀ ଦାନଵୈସ୍ ସେନା ଭୀମଭାସଦ୍ରୁଟାଦିଭିଃ । ହତା ଭୁକ୍ତା କ୍ଷତା ପ୍ଲୁଷ୍ଟା ସ୍ଵାନ୍ତ୍ରଶ୍ରୀର୍ ଇଵ ଭୋକ୍ତୃଭିଃ
ସେଇ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ସେନାକୁ ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱାଳାମୟ ଦାନବମାନେ ମାରିଦେଲେ, ଜଳାଇଦେଲେ, ଆଘାତ କଲେ, ଯେପରି ନିଜର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଧନ ସେବନକାରୀମାନେ ଭୋଗ କରି ଶେଷ କରିଦିଅନ୍ତି।
ଭୀମଭାସଦ୍ରୁଟକ୍ଷୁଣ୍ଣା ତତୋ ଗୀର୍ଵାଣଵାହିନୀ । ପରିଦୁଦ୍ରାଵ ଵେଗେନ ଗଙ୍ଗେଵ ହିମଵଚ୍ଚ୍ଯୁତା
ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱାଳାମୟ ଦାନବମାନେ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ସେନା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପଳାଇଗଲା, ଯେପରି ହିମାଳୟରୁ ଗଙ୍ଗା ତୀବ୍ର ବେଗରେ ବହିଯାଏ।
ସା ସୁରାନୀକିନୀ ଦେଵଂ କ୍ଷୀରୋଦାର୍ଣଵଶାଯିନମ୍ । ଜଗାମ ଶରଣଂ ଶୈଲଂ ଵାତାନ୍ତେଵାବ୍ଦମାଲିକା
ସେଇ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସେନା ଦୁଧ ସାଗର ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲା, ଯେପରି ପବନ ଶେଷରେ ମେଘମାଳା ପାହାଡ଼କୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ।
ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଆଶ୍ଵାସଯାମ୍ ଆସ ତାଂ ଭୀତାଂ ଦେଵଵାହିନୀମ୍ । ଭୁଜଗାଭିଦ୍ରୁତାମ୍ ଏକାଂ ରମଣୀମ୍ ଇଵ ନାଯକଃ
ବିଷ୍ଣୁ ତାହାକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ, ସେ ଭୟଭୀତ ଦେବନଦୀ, ଯାହା ସର୍ପମାନେ ଧାଡ଼ି ଆସୁଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ନାୟକ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇଥାଏ।
ଅଥ କ୍ଷୀରୋଦକୁହରେ ତାଵତ୍ ସା ସୁରଵାହିନୀ । ଉଵାସ ଯାଵଦ୍ ଭଗଵାନ୍ ଅରିନାଶାର୍ଥମ୍ ଉଦ୍ଯଯୌ
ତାପରେ, କ୍ଷୀରସାଗରର ଗୁହାରେ ସେଇ ଦେବନଦୀ ରହିଲେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଗବାନ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଉଠିଲେ।
ବଭୂଵ ଦାରୁଣଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଶୌରିଶମ୍ବରଯୋସ୍ ତତଃ । ଅକାଲ ଇଵ କଲ୍ପାନ୍ତସ୍ ସମୁଡ୍ଡୀନକୁଲାଚଲଃ
ତାପରେ ଶୌରି ଓ ଶମ୍ବରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଯେପରି ଅସମୟରେ ପ୍ରଳୟ ଆସିଥାଏ, ପାହାଡ଼ ଓ କୁଳମାନେ ଉଲଟିଯାଉଥିଲେ।
ଶଶାମ ସମରେ ତସ୍ମିନ୍ ଦୈତ୍ଯସ୍ ସବଲଵାହନଃ । ନାରାଯଣହତୋ ଯାତଶ୍ ଶମ୍ବରୋ ଵୈଷ୍ଣଵୀଂ ପୁରୀମ୍
ସେଇ ଯୁଦ୍ଧରେ, ସେ ଦାୟତ୍ୟ ତାଙ୍କର ସେନା ଓ ଯାନସମ୍ପର୍କିତ ସହିତ ଶାନ୍ତ ହେଲେ; ନାରାୟଣଙ୍କ ହାତରେ ପଡ଼ି, ଶମ୍ବର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୁରୀକୁ ଚଲିଗଲେ।
ଭୀମଭାସଦ୍ରୁଟାସ୍ ତେ ତୁ ତସ୍ମିନ୍ ଵିଷମସଙ୍ଗରେ । ଵିଷ୍ଣୁନୈଵ ଶମଂ ନୀତାଃ ପଵନେନେଵ ଦୀପକାଃ
ସେହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରୁ ଭୟରେ ପଳାଇଥିବା ଲୋକମାନେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲେ, ଯେପରିକି ପବନରେ ଦୀପ ନିଶ୍ଶବ୍ଦ ଭାବେ ନିମିଳିଯାଏ।