ଅନଯା ଦୁରହଙ୍କୃତ୍ଯା ଭାଵାତ୍ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତଯା ଚିରମ୍ । ଶିଷ୍ଟାହଙ୍କାରଵାଞ୍ ଜନ୍ତୁର୍ ଭଗଵାନ୍ ଯାତି ମୁକ୍ତତାମ୍
ଏହି କ୍ଷତିକାରକ ଅହଂକାରକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମନରୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅହଂକାର ସହିତ ରହେ, ସେ ଭଗବାନଙ୍କ କୃପାରେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଲୋକାହଙ୍କାରଦୋଷସ୍ଯ ଵପୁର୍ ଅସ୍ମୀତି ରୂପିଣଃ । ନ ଦେହୋ ଽସ୍ମୀତି ନିର୍ଣୀଯଵର୍ଜନଂ ମହତାଂ ମତମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଲୋକୀୟ ଅହଂକାରର ଦୋଷରେ ଆକୃତି ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ 'ମୁଁ ଏହି ଶରୀର' ବୋଲି ଭାବିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍। 'ମୁଁ ଶରୀର ନୁହେଁ' ବୋଲି ଭାବିବାକୁ ବଡ଼ମାନେ ଠିକ୍ ମନେ କରନ୍ତି।
ପ୍ରଥମୌ ଦ୍ଵାଵ୍ ଅହଙ୍କାରାଵ୍ ଅଙ୍ଗୀକୃତ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅଲୌକିକୌ । ତୃତୀଯାହଙ୍କୃତିସ୍ ତ୍ଯାଜ୍ଯା ଲୌକିକୀ ଦୁଃଖଦାଯିନୀ
ଅହଂକାରର ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ରୂପ ଯଦିଓ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଲୋକୀୟ ନୁହେଁ। ତୃତୀୟ ଅହଂକାର, ଯାହା ଲୋକୀୟ ଏବଂ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍।
ଅନଯା ଦୁରହଙ୍କୃତ୍ଯା ଦାମଵ୍ଯାଲକଟାଃ କିଲ । ତାଂ ଦଶାଂ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତା ଯା କଥାସ୍ଵ୍ ଅପି ଦୁଃଖଦା
ଏହି କଷ୍ଟକର ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଜୀବନର ବାନ୍ଧନର ଶୃଙ୍ଖଳା ତିଆରି ହୁଏ; ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହା ବିଷୟରେ କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ତୃତୀଯାଂ ଲୌକିକୀମ୍ ଏତାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚିତ୍ତାଦ୍ ଅହଙ୍କୃତିମ୍ । କିମ୍ଭାଵଃ ପୁରୁଷୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦ୍ ଆତ୍ମନେ ହିତମ୍
ମନରୁ ଏହି ତୃତୀୟ, ସାଧାରଣ ଅହଂକାରକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ମହାପ୍ରଭୁ, ଏକ ଜଣେ ଲୋକ ନିଜ ପାଇଁ କଣ ଉପକାର ପାଇପାରିବ?
ଏଷା ତାଵତ୍ ପରିତ୍ଯାଜ୍ଯା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵୈତାଂ ଦୁଃଖଦାଯିନୀମ୍ । ଯଥା ଯଥା ପୁମାଂସ୍ ତିଷ୍ଠେତ୍ ପରମ୍ ଏତି ତଥା ତଥା
ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା ଅହଂକାରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡିଦେବା ଆବଶ୍ୟକ; ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଛାଡି ଦୂରେ ରହିବା, ତେତେବେଳେ ଉଚ୍ଚତମ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିବା ସମ୍ଭବ।
ଏତେ ଅହଙ୍କୃତିଦଶେ ପୂର୍ଵୋକ୍ତେ ଭାଵଯନ୍ ଯଦି । ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯେତି ପରମଂ ତତ୍ ପଦଂ ପୁରୁଷୋ ଽନଘଃ
ଯଦି କେହି ପୂର୍ବରୁ କଥିତ ଅହଂକାରର ଏହି ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକୁ ଚିନ୍ତା କରି ଦୃଢ଼ ରହିଥାଏ, ତେବେ ନିର୍ମଳ ଲୋକ ଉଚ୍ଚତମ ପଦକୁ ପାଇଯାନ୍ତି।
ଅଥ ତେ ଏଵ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ସର୍ଵାହଙ୍କୃତିଵିଵର୍ଜିତଃ । ସନ୍ତିଷ୍ଠତେ ତଥାପ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈଃପଦମ୍ ଏଵାଧିରୋହତି
ଯଦି ଏହି ସବୁକୁ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନରୁ ମୁଁ-ଭାବକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଏ, ତେବେ ସେ ଉଚ୍ଚତମ ଦଶାକୁ ଉଠିଯାଏ ।
ସର୍ଵଦା ସର୍ଵଯତ୍ନେନ ଲୌକିକୀ ଦୁରହଙ୍କୃତିଃ । ପରମାନନ୍ଦବୋଧାଯ ଵର୍ଜନୀଯା ମହାଧିଯା
ସବୁବେଳେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଏହି କଠିନ, ସାଂସାରିକ ମୁଁ-ଭାବକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହି ପରମ ଆନନ୍ଦ ଓ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ।
ଶରୀରସ୍ଥାମଯାପୁଣ୍ଯଦୁରହଙ୍କାରଵର୍ଜନାତ୍ । ଅନ୍ଯନ୍ ନ ପରମଂ ଶ୍ରେଯ ଏତଦ୍ ଏଵ ପରଂ ପଦମ୍
ଦେହ, ରୋଗ ଓ ଅପୁଣ୍ୟରେ ଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ମୁଁ-ଭାବକୁ ଛାଡ଼ିବାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ; ଏହିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶା ।
ଭାଵାଦ୍ ଅହଙ୍କୃତିଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଥୂଲାମ୍ ଏତାଂ ହି ଲୌକିକୀମ୍ । ତିଷ୍ଠନ୍ ଵ୍ଯଵହରନ୍ ଵାପି ନ ନରଃ ପ୍ରପତତ୍ଯ୍ ଅଧଃ
ମନରୁ ଏହି ଭାରି, ସାଂସାରିକ ମୁଁ-ଭାବକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଚାହେ ଶାନ୍ତ ରୁହନ୍ତୁ କି କାମ କରନ୍ତୁ, ଏକ ମଣିଷ କେବେ ମଧ୍ୟ ତଳକୁ ପଡ଼େନାହିଁ ।
ସଂଶାନ୍ତାହଙ୍କୃତେର୍ ଜନ୍ତୋର୍ ଭୋଗରୋଗା ମହାମତେଃ । ନ ସ୍ଵଦନ୍ତେ ସୁତୃପ୍ତସ୍ଯ ଯଥା ପ୍ରତିଵିଷାରସାଃ
ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀର ଅହଂକାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଠାରେ ଭୋଗର ରୋଗ ଆଉ ମିଠା ଲାଗେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଏକଦମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ବିଷ ମିଶିଥିବା ରସ ମନୋହର ଲାଗେ ନାହିଁ।
ଭୋଗେଷ୍ଵ୍ ଅସ୍ଵଦମାନେଷୁ ପୁଂସଶ୍ ଶ୍ରେଯଃ ପୁରୋଗତମ୍ । କ୍ଷୀଣେ ଽନ୍ଧକାରେ କିଂ ନାମ ମନସୋ ଽନ୍ଯତ୍ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଲୋକ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳାଉନାହାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ଆଗକୁ ଥାଏ; ଅନ୍ଧକାର ଶେଷ ହେଲେ, ମନ ଆଉ କଣ ଚାହିଁବ?
ଅହଙ୍କାରାନୁସନ୍ଧାନଵର୍ଜନାଦ୍ ଏଵ ରାଘଵ । ପୌରୁଷୈକପ୍ରଯତ୍ନୋତ୍ଥାତ୍ ତୀର୍ଯତେ ଭଵସାଗରଃ
ହେ ରାଘବ, ଅହଂକାରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇବା ଏବଂ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ଦୃଢ଼ ରହିବା ମାତ୍ରରେ, ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରାଯାଏ।
ନାହଂ ନ ନାମ ମମ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପୀତି ମତ୍ଵା ସର୍ଵଂ ଚ ମେ ସକଲମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଏଵ ଵେତି । ଲବ୍ଧାସ୍ପଦାଂ ମନସି ସଂଵିଦମ୍ ଏଵମ୍ ଈଡ୍ଯାଂ ନୀତ୍ଵା ସ୍ଥିତିଂ ପରମ୍ ଉପୈତି ପଦଂ ମହାତ୍ମା
‘ମୁଁ ନୁହେଁ, କିଛି ମୋର ନୁହେଁ, ମୋଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନାହିଁ, ସବୁକିଛି ମୁଁ ହିଁ’—ଏପରି ଭାବନାକୁ ମନରେ ଦୃଢ଼ କରି, ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରଖେ, ସେ ମହାତ୍ମା ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଅତ୍ର ତେ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦାମାଦିଷୁ ଗତେଷ୍ଵ୍ ଅଥ । ଯଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ଶମ୍ବରସ୍ଯୈଵ ନଗରେ ନଗସନ୍ନିଭେ
ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ଦାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଶମ୍ବରଙ୍କ ପାହାଡ଼ ଭଳି ନଗରରେ କଣ ଘଟିଲା, ସେ କଥା ମୁଁ କହିବି।
ତଥା ଗଗନଵିଭ୍ରଷ୍ଟେ ସମସ୍ତେ ଧ୍ଵସ୍ତସଂସ୍ଥିତୌ । ଵିନଷ୍ଟେ ଶମ୍ବରାନୀକେ ଶରଦୀଵାଭ୍ରମଣ୍ଡଲେ
ଯେପରି ଶରଦ୍ ଋତୁରେ ମেঘମାନେ ହଟିଯିବା ପରେ ଆକାଶ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଶମ୍ବରଙ୍କ ସେନା ନଷ୍ଟ ହେବା ଓ ସବୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରେ ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ଵଂସ ହେଲା।
ଦେଵନିର୍ଜିତସୈନ୍ଯୋ ଽସୌ ନୀତ୍ଵା କତିପଯାସ୍ ସମାଃ । ପୁନର୍ ଦେଵଵଧୋଦ୍ଯୁକ୍ତଶ୍ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଦାନଵଃ
ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ହରାଇଦେଲେ, ଏହି ଦାନବ କିଛି ବର୍ଷ ଅପେକ୍ଷା କଲେ, ପୁନି ଦେବତାମାନେକୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଦାମାଦଯସ୍ ତେ ରଚିତା ଯେ ମଯା ମାଯଯାସୁରାଃ । ମୌର୍ଖ୍ଯାତ୍ ତୈର୍ ଭାଵିତା ଯୁଦ୍ଧେ ମିଥ୍ଯୈଵାନ୍ତର୍ ଅହଙ୍କୃତିଃ
ମୁଁ ମୋର ମାୟାରେ ଦାମ ଓ ଅନ୍ୟ ଅସୁରମାନେକୁ ତିଆରି କରିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୂର୍ଖତାରେ ସେମାନେକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିଥିଲି; ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ମନର ମୋହ ଏଭଳି ଭ୍ରମ ହେଲା।
ଇଦାନୀଂ ସଂସୃଜାମ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯାନ୍ ଦାନଵାନ୍ ମାଯଯୋଦିତାନ୍ । ତାନ୍ ଅଥାପ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ୍ ସଵିଵେକାନ୍ କରୋମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏବେ ମୁଁ ମାୟାର ଖେଳରେ ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେଉଛି। ପରେ ସେମାନେକୁ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ ଦେଇ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଛି।
ତତସ୍ ତତ୍ତ୍ଵପରିଜ୍ଞାନାନ୍ ମିଥ୍ଯା ଭାଵନଯୋତ୍ଥିତମ୍ । ନାହଙ୍କାରଂ ପ୍ରଯାସ୍ଯନ୍ତି ଵିଜେଷ୍ଯନ୍ତି ଚ ତାନ୍ ସୁରାନ୍
ତାପରେ ସେମାନେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ପାଇ, ଭ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଆହଂକାରକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେନାହିଁ ଓ ସେଇ ଦେବତାମାନେକୁ ଜିତିବେ।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରସ୍ ତାଦୃଶାନ୍ ଦାନଵାଧିପାନ୍ । ମାଯଯୋତ୍ପାଦଯାମ୍ ଆସ ବୁଦ୍ବୁଦାନ୍ ଇଵ ଵାରିଧିଃ
ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଦାନବମାନଙ୍କ ରାଜା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଦାନବନାୟକମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେପରି ଦୁଧସାଗରରୁ ବୁଲ୍ବୁଲି ଉଠେ।
ସର୍ଵଜ୍ଞା ଵେଦ୍ଯଵେତ୍ତାରୋ ଵୀତରାଗା ଗତୈନସଃ । ଯଥାପ୍ରାପ୍ତୈକକର୍ତାରୋ ଭାଵିତାତ୍ମାନ ଉତ୍ତମାଃ
ସେମାନେ ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା, ଜ୍ଞାନର ସାର ଅନୁଭବ କରିଥିବା, ରାଗ ଓ ପାପରୁ ଦୂର, ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ଉତ୍ତମ ଚିତ୍ତ ଥିବା ଲୋକ ଥିଲେ।
ଭୀମୋ ଭାସୋ ଦ୍ରୁଟ ଇତି ନାମଭିଃ ପରିଲାଞ୍ଛିତାଃ । ଜଗତ୍ ତୃଣମ୍ ଇଵାଶେଷଂ ପଶ୍ଯନ୍ତଃ ପାଵନାଶଯାଃ
ଭୀମ, ଭାସ ଓ ଦ୍ରୁଟ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ସଂସାରକୁ ଘାସପତ୍ର ଭଳି ଦେଖୁଥିଲେ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧିରେ ମନ ଲଗାଇଥିଲେ।
ତେ ସ୍ମ ଦୈତ୍ଯା ଭୁଵଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଚ୍ଛାଦଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଅମ୍ବରମ୍ । ଗର୍ଜନ୍ତୋ ହେତିତଡିତଃ ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ପଯୋଧରାଃ
ସେହି ଦାନବମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ପହଞ୍ଚି, ଆକାଶକୁ ଢାକିଦେଲେ; ବର୍ଷାକାଳର ମେଘମାନେ ଯେପରି ଗର୍ଜନ ଓ ବିଜୁଳି ଚମକାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ।
ଅଯୁଧ୍ଯନ୍ତ ସମଂ ଦେଵୈର୍ ଅପି ଵର୍ଷଗଣାନ୍ ବହୂନ୍ । ଵିଵେକଵଶତୋ ଜଗ୍ମୁର୍ ନାହଙ୍କାରଂ କଦାଚନ
ସେମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି ସମାନ ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ; ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କେବେ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାରରେ ପଡ଼ିନଥିଲେ।
ତେଷାଂ ଯାଵଦ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ମମେଦମ୍ ଇତି ଵାସନା । ତାଵତ୍ କୋ ଽଯମ୍ ଅହଂ ଚେତି ଵିଚାରାଦ୍ ଯାତ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯତାମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନଙ୍କ ମନରେ 'ଏହା ମୋର' ଭାବ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ 'ମୁଁ କିଏ?' ବିଚାର କରି ସେଠାରେ ତଥ୍ୟ ନଥିବା ଜଣାପଡ଼େ।
ଅସଚ୍ ଛରୀରଂ ଚିଚ୍ ଛୁଦ୍ଧା କୋ ଽସାଵ୍ ଅହମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତଃ । ଵିଚାରାଦ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଏତେଷାଂ ପ୍ରୋଦଗୁର୍ ନ ଭଯାଦଯଃ
ଯେତେବେଳେ ଅସତ୍ ଶରୀର ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା 'ମୁଁ କିଏ?' ବୋଲି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ତେବେ ଚିନ୍ତନା ଦ୍ୱାରା ଭୟ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅସଚ୍ ଛରୀରଂ ନାସ୍ତୀଦଂ ଚିଚ୍ ଛୁଦ୍ଧୈଵାତ୍ମନି ସ୍ଥିତା । ଅହଂ ନାମ ନ ଚାନ୍ଯୋ ଽସ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯେତ୍ଯ୍ ଅସୁରା ବଭୁଃ
ଏହି ଅସତ୍ ଶରୀର ଅଛି ନାହିଁ; ଆତ୍ମାରେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଟୁଟ ଅଛି। 'ମୁଁ' ନାମରେ କିଛି ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ଏହି ନିଶ୍ଚୟ କରି ତାହାମାନେ ଅସୁର ହେଲେ।
ତତସ୍ ତୈର୍ ନିରହଙ୍କାରୈର୍ ଜରାମରଣନିର୍ଭଯୈଃ । ପ୍ରାପ୍ତାନୁକାରିଭିର୍ ଵୀରୈର୍ ଵର୍ତମାନାନୁଵର୍ତିଭିଃ
ତାପରେ, ଯେଉଁମାନେ ଅହଂକାର ନଥିବା, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କରୁନଥିବା, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଏବଂ ବର୍ତମାନରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିବା ଲୋକମାନେ—