ଅହଂ ହି ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ହେଯାଦେଯଦୃଶୋଃ କ୍ଷଯେ । ସମତାଯାଂ ପ୍ରସନ୍ନାଯାଂ ନାହଙ୍କାରଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ମନରେ 'ମୁଁ' ଓ 'ଜଗତ' ଭାବ ଶୁନ୍ୟ ହେଲେ, ଏକ ସମତା ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଆସିଲେ, ଅହଂକାର କାମ କରେନା।
କିମାକୃତିର୍ ଅହଙ୍କାରଃ କଥଂ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯତେ ପ୍ରଭୋ । ସଶରୀରୋ ଽଶରୀରଶ୍ ଚ ତ୍ଯକ୍ତେ ତସ୍ମିନ୍ କଥଂ ଭଵେତ୍
ଏହି ଅହଂକାରର ସ୍ୱଭାବ କଣ, ଏହା କିପରି ଛାଡିଦିଆଯାଏ, ପ୍ରଭୁ? ଶରୀର ସହିତ କିମ୍ବା ଶରୀର ବିନା ଏହାକୁ ଛାଡିଲେ, ତାପରେ କଣ ରହିଯାଏ?
ତ୍ରିଵିଧୋ ରାଘଵାସ୍ତୀହ ତ୍ଵ୍ ଅହଙ୍କାରୋ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ଦ୍ଵୌ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଵ୍ ଇତରସ୍ ତ୍ଯାଜ୍ଯଶ୍ ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ କଥଯାମି ତେ
ରାଘବ, ଏଠାରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ଅହଂକାର ତିନି ଜଗତରେ ଅଛି; ତାହାର ଦୁଇଟି ଭଲ, ଅନ୍ୟଟି ଛାଡିଦିବା ଉଚିତ। ତୁମେ ଶୁଣ, ମୁଁ ଏହା ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବି।
ଅହଂ ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ପରମାତ୍ମାହମ୍ ଅଚ୍ଯୁତଃ । ନାନ୍ଯଦ୍ ଅସ୍ତୀତି ସଂଵିଦ୍ ଯା ପରମା ସା ହ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କୃତିଃ
‘ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ମୁଁ ପରମାତ୍ମା, ଅବିନାଶୀ; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ’—ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅହଂକାରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପ।
ମୋକ୍ଷାଯୈଷା ନ ବନ୍ଧାଯ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅହଙ୍କାରାଭିଧା ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯାଃ କଲ୍ପିତା ନ ତୁ ଵାସ୍ତଵୀ
ଏହା ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ବନ୍ଧନ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜୀବନମୁକ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହାକୁ ‘ଅହଂକାର’ କୁହାଯାଏ, ଏହା କେବଳ ନାମ, ଏହା ପ୍ରକୃତ ନୁହେଁ।
ସର୍ଵସ୍ମାଦ୍ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତୋ ଽହଂ ଵାଲାଗ୍ରଶତକଲ୍ପିତଃ । ଯଦି ଵା ସଂଵିଦ୍ ଏଷାସୌ ଦ୍ଵିତୀଯାହଙ୍କୃତିଃ ପରା
ମୁଁ ସମସ୍ତୁଠାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ, ଶତ ଚୁଲିର ଏକ ଅଂଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ। କିମ୍ବା, ଏହି ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମବୁଧି।
ମୋକ୍ଷାଯୈଷା ନ ବନ୍ଧାଯ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅହଙ୍କାରାଭିଧା ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯାଃ କଲ୍ପିତା ନ ତୁ ଵାସ୍ତଵୀ
ଏହା ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ବାନ୍ଧନ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଯିଏ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ, ସେଠାରେ ଏହା ଅଛି। ଏହାକୁ 'ଆତ୍ମବୁଧି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ପ୍ରକୃତ ଆତ୍ମବୁଧି ନୁହେଁ, କେବଳ କଳ୍ପନା।
ପାଣିପାଦାଦିମାତ୍ରୋ ଽଯମ୍ ଅହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ନିଶ୍ଚଯଃ । ଅହଙ୍କାରସ୍ ତୃତୀଯୋ ଽସୌ ଲୌକିକସ୍ ତୁଚ୍ଛ ଏଵ ସଃ
'ମୁଁ ମାନେ ହାତ, ପାଉ ଓ ଏହାଦି' — ଏହି ଧାରଣା କେବଳ ଏତିକି। ଏହି ତୃତୀୟ ଆତ୍ମବୁଧି ସାଧାରଣ ଲୋକମାନଙ୍କର, ଏହା ଅତି ତୁଚ୍ଛ।
ଵର୍ଜ୍ଯ ଏଷ ଦୁରାତ୍ମାସୌ ଶତ୍ରୁର୍ ଏଷ ପରସ୍ ସ୍ମୃତଃ । ଅନେନାଭିହତୋ ଜନ୍ତୁର୍ ନ ଭୂଯଃ ପରିରୋହତି
ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମବୁଧିକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ, ଏହା ପରମାନ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ବୋଲି ମନେ ରଖାଯାଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ପ୍ରାଣୀ ପୁଣିଥରେ ଉନ୍ନତି କରିପାରେ ନାହିଁ।
ରିପୁଣାନେନ ବଲିନା ଵିଵିଧାଧିପ୍ରଦାଯିନା । ଖର୍ଵୀକୃତମତିର୍ ଲୋକସ୍ ସଙ୍କଟେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ମଜ୍ଜତି
ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁ, ଯେଉଁଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଦେବାର ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେଇ ଲୋକଙ୍କର ମନକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଦେଇ, ସେମାନେ ସବୁବେଳେ କଷ୍ଟରେ ପଡ଼ି ରହନ୍ତି।
ଅନଯା ଦୁରହଙ୍କୃତ୍ଯା ଭାଵାତ୍ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତଯା ଚିରମ୍ । ଶିଷ୍ଟାହଙ୍କାରଵାଞ୍ ଜନ୍ତୁର୍ ଭଗଵାନ୍ ଯାତି ମୁକ୍ତତାମ୍
ଏହି କ୍ଷତିକାରକ ଅହଂକାରକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମନରୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅହଂକାର ସହିତ ରହେ, ସେ ଭଗବାନଙ୍କ କୃପାରେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଲୋକାହଙ୍କାରଦୋଷସ୍ଯ ଵପୁର୍ ଅସ୍ମୀତି ରୂପିଣଃ । ନ ଦେହୋ ଽସ୍ମୀତି ନିର୍ଣୀଯଵର୍ଜନଂ ମହତାଂ ମତମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଲୋକୀୟ ଅହଂକାରର ଦୋଷରେ ଆକୃତି ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ 'ମୁଁ ଏହି ଶରୀର' ବୋଲି ଭାବିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍। 'ମୁଁ ଶରୀର ନୁହେଁ' ବୋଲି ଭାବିବାକୁ ବଡ଼ମାନେ ଠିକ୍ ମନେ କରନ୍ତି।
ପ୍ରଥମୌ ଦ୍ଵାଵ୍ ଅହଙ୍କାରାଵ୍ ଅଙ୍ଗୀକୃତ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅଲୌକିକୌ । ତୃତୀଯାହଙ୍କୃତିସ୍ ତ୍ଯାଜ୍ଯା ଲୌକିକୀ ଦୁଃଖଦାଯିନୀ
ଅହଂକାରର ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ରୂପ ଯଦିଓ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଲୋକୀୟ ନୁହେଁ। ତୃତୀୟ ଅହଂକାର, ଯାହା ଲୋକୀୟ ଏବଂ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍।
ଅନଯା ଦୁରହଙ୍କୃତ୍ଯା ଦାମଵ୍ଯାଲକଟାଃ କିଲ । ତାଂ ଦଶାଂ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତା ଯା କଥାସ୍ଵ୍ ଅପି ଦୁଃଖଦା
ଏହି କଷ୍ଟକର ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଜୀବନର ବାନ୍ଧନର ଶୃଙ୍ଖଳା ତିଆରି ହୁଏ; ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହା ବିଷୟରେ କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ତୃତୀଯାଂ ଲୌକିକୀମ୍ ଏତାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚିତ୍ତାଦ୍ ଅହଙ୍କୃତିମ୍ । କିମ୍ଭାଵଃ ପୁରୁଷୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦ୍ ଆତ୍ମନେ ହିତମ୍
ମନରୁ ଏହି ତୃତୀୟ, ସାଧାରଣ ଅହଂକାରକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ମହାପ୍ରଭୁ, ଏକ ଜଣେ ଲୋକ ନିଜ ପାଇଁ କଣ ଉପକାର ପାଇପାରିବ?
ଏଷା ତାଵତ୍ ପରିତ୍ଯାଜ୍ଯା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵୈତାଂ ଦୁଃଖଦାଯିନୀମ୍ । ଯଥା ଯଥା ପୁମାଂସ୍ ତିଷ୍ଠେତ୍ ପରମ୍ ଏତି ତଥା ତଥା
ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା ଅହଂକାରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡିଦେବା ଆବଶ୍ୟକ; ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଛାଡି ଦୂରେ ରହିବା, ତେତେବେଳେ ଉଚ୍ଚତମ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିବା ସମ୍ଭବ।
ଏତେ ଅହଙ୍କୃତିଦଶେ ପୂର୍ଵୋକ୍ତେ ଭାଵଯନ୍ ଯଦି । ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯେତି ପରମଂ ତତ୍ ପଦଂ ପୁରୁଷୋ ଽନଘଃ
ଯଦି କେହି ପୂର୍ବରୁ କଥିତ ଅହଂକାରର ଏହି ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକୁ ଚିନ୍ତା କରି ଦୃଢ଼ ରହିଥାଏ, ତେବେ ନିର୍ମଳ ଲୋକ ଉଚ୍ଚତମ ପଦକୁ ପାଇଯାନ୍ତି।
ଅଥ ତେ ଏଵ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ସର୍ଵାହଙ୍କୃତିଵିଵର୍ଜିତଃ । ସନ୍ତିଷ୍ଠତେ ତଥାପ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈଃପଦମ୍ ଏଵାଧିରୋହତି
ଯଦି ଏହି ସବୁକୁ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନରୁ ମୁଁ-ଭାବକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଏ, ତେବେ ସେ ଉଚ୍ଚତମ ଦଶାକୁ ଉଠିଯାଏ ।
ସର୍ଵଦା ସର୍ଵଯତ୍ନେନ ଲୌକିକୀ ଦୁରହଙ୍କୃତିଃ । ପରମାନନ୍ଦବୋଧାଯ ଵର୍ଜନୀଯା ମହାଧିଯା
ସବୁବେଳେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଏହି କଠିନ, ସାଂସାରିକ ମୁଁ-ଭାବକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହି ପରମ ଆନନ୍ଦ ଓ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ।
ଶରୀରସ୍ଥାମଯାପୁଣ୍ଯଦୁରହଙ୍କାରଵର୍ଜନାତ୍ । ଅନ୍ଯନ୍ ନ ପରମଂ ଶ୍ରେଯ ଏତଦ୍ ଏଵ ପରଂ ପଦମ୍
ଦେହ, ରୋଗ ଓ ଅପୁଣ୍ୟରେ ଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ମୁଁ-ଭାବକୁ ଛାଡ଼ିବାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ; ଏହିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶା ।
ଭାଵାଦ୍ ଅହଙ୍କୃତିଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଥୂଲାମ୍ ଏତାଂ ହି ଲୌକିକୀମ୍ । ତିଷ୍ଠନ୍ ଵ୍ଯଵହରନ୍ ଵାପି ନ ନରଃ ପ୍ରପତତ୍ଯ୍ ଅଧଃ
ମନରୁ ଏହି ଭାରି, ସାଂସାରିକ ମୁଁ-ଭାବକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଚାହେ ଶାନ୍ତ ରୁହନ୍ତୁ କି କାମ କରନ୍ତୁ, ଏକ ମଣିଷ କେବେ ମଧ୍ୟ ତଳକୁ ପଡ଼େନାହିଁ ।
ସଂଶାନ୍ତାହଙ୍କୃତେର୍ ଜନ୍ତୋର୍ ଭୋଗରୋଗା ମହାମତେଃ । ନ ସ୍ଵଦନ୍ତେ ସୁତୃପ୍ତସ୍ଯ ଯଥା ପ୍ରତିଵିଷାରସାଃ
ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀର ଅହଂକାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଠାରେ ଭୋଗର ରୋଗ ଆଉ ମିଠା ଲାଗେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଏକଦମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ବିଷ ମିଶିଥିବା ରସ ମନୋହର ଲାଗେ ନାହିଁ।
ଭୋଗେଷ୍ଵ୍ ଅସ୍ଵଦମାନେଷୁ ପୁଂସଶ୍ ଶ୍ରେଯଃ ପୁରୋଗତମ୍ । କ୍ଷୀଣେ ଽନ୍ଧକାରେ କିଂ ନାମ ମନସୋ ଽନ୍ଯତ୍ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଲୋକ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳାଉନାହାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ଆଗକୁ ଥାଏ; ଅନ୍ଧକାର ଶେଷ ହେଲେ, ମନ ଆଉ କଣ ଚାହିଁବ?
ଅହଙ୍କାରାନୁସନ୍ଧାନଵର୍ଜନାଦ୍ ଏଵ ରାଘଵ । ପୌରୁଷୈକପ୍ରଯତ୍ନୋତ୍ଥାତ୍ ତୀର୍ଯତେ ଭଵସାଗରଃ
ହେ ରାଘବ, ଅହଂକାରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇବା ଏବଂ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ଦୃଢ଼ ରହିବା ମାତ୍ରରେ, ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରାଯାଏ।
ନାହଂ ନ ନାମ ମମ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପୀତି ମତ୍ଵା ସର୍ଵଂ ଚ ମେ ସକଲମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଏଵ ଵେତି । ଲବ୍ଧାସ୍ପଦାଂ ମନସି ସଂଵିଦମ୍ ଏଵମ୍ ଈଡ୍ଯାଂ ନୀତ୍ଵା ସ୍ଥିତିଂ ପରମ୍ ଉପୈତି ପଦଂ ମହାତ୍ମା
‘ମୁଁ ନୁହେଁ, କିଛି ମୋର ନୁହେଁ, ମୋଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନାହିଁ, ସବୁକିଛି ମୁଁ ହିଁ’—ଏପରି ଭାବନାକୁ ମନରେ ଦୃଢ଼ କରି, ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରଖେ, ସେ ମହାତ୍ମା ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଅତ୍ର ତେ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦାମାଦିଷୁ ଗତେଷ୍ଵ୍ ଅଥ । ଯଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ଶମ୍ବରସ୍ଯୈଵ ନଗରେ ନଗସନ୍ନିଭେ
ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ଦାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଶମ୍ବରଙ୍କ ପାହାଡ଼ ଭଳି ନଗରରେ କଣ ଘଟିଲା, ସେ କଥା ମୁଁ କହିବି।
ତଥା ଗଗନଵିଭ୍ରଷ୍ଟେ ସମସ୍ତେ ଧ୍ଵସ୍ତସଂସ୍ଥିତୌ । ଵିନଷ୍ଟେ ଶମ୍ବରାନୀକେ ଶରଦୀଵାଭ୍ରମଣ୍ଡଲେ
ଯେପରି ଶରଦ୍ ଋତୁରେ ମেঘମାନେ ହଟିଯିବା ପରେ ଆକାଶ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଶମ୍ବରଙ୍କ ସେନା ନଷ୍ଟ ହେବା ଓ ସବୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରେ ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ଵଂସ ହେଲା।
ଦେଵନିର୍ଜିତସୈନ୍ଯୋ ଽସୌ ନୀତ୍ଵା କତିପଯାସ୍ ସମାଃ । ପୁନର୍ ଦେଵଵଧୋଦ୍ଯୁକ୍ତଶ୍ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଦାନଵଃ
ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ହରାଇଦେଲେ, ଏହି ଦାନବ କିଛି ବର୍ଷ ଅପେକ୍ଷା କଲେ, ପୁନି ଦେବତାମାନେକୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଦାମାଦଯସ୍ ତେ ରଚିତା ଯେ ମଯା ମାଯଯାସୁରାଃ । ମୌର୍ଖ୍ଯାତ୍ ତୈର୍ ଭାଵିତା ଯୁଦ୍ଧେ ମିଥ୍ଯୈଵାନ୍ତର୍ ଅହଙ୍କୃତିଃ
ମୁଁ ମୋର ମାୟାରେ ଦାମ ଓ ଅନ୍ୟ ଅସୁରମାନେକୁ ତିଆରି କରିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୂର୍ଖତାରେ ସେମାନେକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିଥିଲି; ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ମନର ମୋହ ଏଭଳି ଭ୍ରମ ହେଲା।
ଇଦାନୀଂ ସଂସୃଜାମ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯାନ୍ ଦାନଵାନ୍ ମାଯଯୋଦିତାନ୍ । ତାନ୍ ଅଥାପ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ୍ ସଵିଵେକାନ୍ କରୋମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏବେ ମୁଁ ମାୟାର ଖେଳରେ ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେଉଛି। ପରେ ସେମାନେକୁ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ ଦେଇ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଛି।