ଅହମ୍ଭାଵୋ ଽଙ୍କୁରୋ ଜନ୍ମଵୃକ୍ଷାଣାମ୍ ଅକ୍ଷଯାତ୍ମନାମ୍ । ମମେଦମ୍ ଇତି ଵିସ୍ତୀର୍ଣାସ୍ ତେଷାମ୍ ଶାଖାସ୍ ସହସ୍ରଶଃ
'ମୁଁ' ବୋଧ ହେଉଛି ଅନେକ ଜନ୍ମର ଅମର ଗଛମାନଙ୍କର ଅଙ୍କୁର । 'ଏହା ମୋର' ବୋଧ ହେଉଛି ସେହି ଗଛମାନଙ୍କର ଅନେକ ଶାଖା, ଯେଉଁମାନେ ଅନେକ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଯାନ୍ତି ।
କଚଟା ଵାତଵିସ୍ଫୋଟା ଭାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅର୍ଥା ଵାସନୋଦଯାଃ । ଵିଦାର୍ଯଦାରୁରଵଵତ୍ ତରଙ୍ଗାରଵପଙ୍କ୍ତିଵତ୍
ବାସନାର ଉଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜଗତର ବିଷୟବସ୍ତୁମାନେ, ଶୁଖିଲା କାଠରେ ବାତାସର ଧ୍ୱନି ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ଲହରୀର ଶବ୍ଦ ଶାରି ପରି ଶୁଣାଯାଏ ।
ଅହମ୍ଭାଵମହାନାଭିଂ ତ୍ଵମ୍ ଅହମ୍ଭାଵଵର୍ଜିତଃ । ସଂସାରଚକ୍ରଂ ଵହନାଦ୍ ଆତ୍ମନଃ ପରିରୋଧଯ
ତୁମେ ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ବୋଧରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅ, ସେତେବେଳେ ଏହି 'ମୁଁ' ବୋଧର ବଡ଼ ନାଭି ଥିବା ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ ନିଜ ମନରୁ ରୋକି ଦିଅ ।
ଅହମ୍ଭାଵତମୋ ଯାଵତ୍ ପୁମରଣ୍ଯେ ଵିଜୃମ୍ଭତେ । ତାଵଦ୍ ଏତା ଵିଵଲ୍ଗନ୍ତି ଚିନ୍ତାମତ୍ତପିଶାଚିକାଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟର ଅହଂକାରର ଅନ୍ଧକାର ମନର ଜଙ୍ଗଲରେ ଛାଇ ରହେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତାରେ ମତାଳି ହୋଇଥିବା ଭୂତମାନେ ଏଭଳି ନାଚିବାକୁ ଥାନ୍ତି।
ଅହଙ୍କାରପିଶାଚେନ ଗୃହୀତୋ ଯୋ ନରାଧମଃ । ନ ତନ୍ତ୍ରାଣି ନ ମନ୍ତ୍ରାଶ୍ ଚ ତସ୍ଯାନାଥସ୍ଯ ଶାନ୍ତଯେ
ଯେଉଁ ଦୁଃଖୀ ମନୁଷ୍ୟ ଅହଂକାରର ଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଛି, ସେଠାରେ କୌଣସି କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କର ଶାନ୍ତି ଆଣିପାରିବ ନାହିଁ।
ଚିନ୍ମାତ୍ରେ ଦର୍ପଣାକାରେ ନିର୍ମଲେ ସ୍ଵାତ୍ମନି ସ୍ଥିତେ । ବିମ୍ବତ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କୃତିସ୍ ତସ୍ମାତ୍ ପୁଂସଃ କେଵାତ୍ର ଵାଚ୍ଯତା
ଯେତେବେଳେ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା ଦର୍ପଣ ପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ବସିଥାଏ, ସେଠାରେ ଅହଂକାରର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ; ତେଣୁ ଏଠି ମନୁଷ୍ୟ ବିଷୟରେ କଣ କୁହିବାଯୋଗ୍ୟ?
ଅହଙ୍କାରଚମତ୍କାରୋ ଵସ୍ତୁଧର୍ମୋ ନ ରାଘଵ । ଵାସନାକୃତ ଏଷୋ ଽର୍ଥଃ ପୁମ୍ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଶାମ୍ଯତି
ଅହଂକାରର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କୌଣସି ବାସ୍ତବ ଗୁଣ ନୁହେଁ, ହେ ରାଘବ; ଏହା ମନର ଗୁପ୍ତ ଆଦତରେ ତିଆରି, ଯାହା କଠିନ ପ୍ରୟାସରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ନାହଂ ନ ଚ ମମାର୍ଥଶ୍ରୀସ୍ ସୁଖଦୁଃଖେ କୁତସ୍ ସ୍ଥିତେ । ଇତି ଭାଵାନୁସନ୍ଧାନାଦ୍ ଅହଙ୍କାରୋ ନ ଜାଯତେ
ମୁଁ ନୁହେଁ, ମୋର କୌଣସି ଧନ, ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ — ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କଲେ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନା।
ମିଥ୍ଯେଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲଶ୍ରୀଃ କିଂ ମେ ସ୍ନେହଵିରାଗଯୋଃ । ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅନୁସନ୍ଧାନାଦ୍ ଅହଙ୍କାରୋ ନ ଜାଯତେ
ଏହି ମାୟାର ଚମକ ଭୁଲ; ମୋତେ ଆସକ୍ତି କି ବିରକ୍ତିରେ କଣ ଲାଭ? — ଏଭଳି ଭିତରେ ଚିନ୍ତା କଲେ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନା।
ନାହମ୍ ଆତ୍ମନି ନାପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯଶ୍ରିଯ ଇତି ସ୍ଵଯମ୍ । ଶାନ୍ତେନ ଵ୍ଯଵହାରେଣ ନାହଙ୍କାରଃ ପ୍ରଵର୍ଧତେ
ମୁଁ ଆତ୍ମାରେ ନୁହେଁ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଚମକରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ — ଏଭଳି ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କଲେ ଅହଂକାର ବୃଦ୍ଧି ପାଏନା।
ଅହଂ ହି ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ହେଯାଦେଯଦୃଶୋଃ କ୍ଷଯେ । ସମତାଯାଂ ପ୍ରସନ୍ନାଯାଂ ନାହଙ୍କାରଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ମନରେ 'ମୁଁ' ଓ 'ଜଗତ' ଭାବ ଶୁନ୍ୟ ହେଲେ, ଏକ ସମତା ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଆସିଲେ, ଅହଂକାର କାମ କରେନା।
କିମାକୃତିର୍ ଅହଙ୍କାରଃ କଥଂ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯତେ ପ୍ରଭୋ । ସଶରୀରୋ ଽଶରୀରଶ୍ ଚ ତ୍ଯକ୍ତେ ତସ୍ମିନ୍ କଥଂ ଭଵେତ୍
ଏହି ଅହଂକାରର ସ୍ୱଭାବ କଣ, ଏହା କିପରି ଛାଡିଦିଆଯାଏ, ପ୍ରଭୁ? ଶରୀର ସହିତ କିମ୍ବା ଶରୀର ବିନା ଏହାକୁ ଛାଡିଲେ, ତାପରେ କଣ ରହିଯାଏ?
ତ୍ରିଵିଧୋ ରାଘଵାସ୍ତୀହ ତ୍ଵ୍ ଅହଙ୍କାରୋ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ଦ୍ଵୌ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଵ୍ ଇତରସ୍ ତ୍ଯାଜ୍ଯଶ୍ ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ କଥଯାମି ତେ
ରାଘବ, ଏଠାରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ଅହଂକାର ତିନି ଜଗତରେ ଅଛି; ତାହାର ଦୁଇଟି ଭଲ, ଅନ୍ୟଟି ଛାଡିଦିବା ଉଚିତ। ତୁମେ ଶୁଣ, ମୁଁ ଏହା ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବି।
ଅହଂ ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ପରମାତ୍ମାହମ୍ ଅଚ୍ଯୁତଃ । ନାନ୍ଯଦ୍ ଅସ୍ତୀତି ସଂଵିଦ୍ ଯା ପରମା ସା ହ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କୃତିଃ
‘ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ମୁଁ ପରମାତ୍ମା, ଅବିନାଶୀ; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ’—ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅହଂକାରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପ।
ମୋକ୍ଷାଯୈଷା ନ ବନ୍ଧାଯ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅହଙ୍କାରାଭିଧା ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯାଃ କଲ୍ପିତା ନ ତୁ ଵାସ୍ତଵୀ
ଏହା ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ବନ୍ଧନ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜୀବନମୁକ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହାକୁ ‘ଅହଂକାର’ କୁହାଯାଏ, ଏହା କେବଳ ନାମ, ଏହା ପ୍ରକୃତ ନୁହେଁ।
ସର୍ଵସ୍ମାଦ୍ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତୋ ଽହଂ ଵାଲାଗ୍ରଶତକଲ୍ପିତଃ । ଯଦି ଵା ସଂଵିଦ୍ ଏଷାସୌ ଦ୍ଵିତୀଯାହଙ୍କୃତିଃ ପରା
ମୁଁ ସମସ୍ତୁଠାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ, ଶତ ଚୁଲିର ଏକ ଅଂଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ। କିମ୍ବା, ଏହି ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମବୁଧି।
ମୋକ୍ଷାଯୈଷା ନ ବନ୍ଧାଯ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅହଙ୍କାରାଭିଧା ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯାଃ କଲ୍ପିତା ନ ତୁ ଵାସ୍ତଵୀ
ଏହା ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ବାନ୍ଧନ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଯିଏ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ, ସେଠାରେ ଏହା ଅଛି। ଏହାକୁ 'ଆତ୍ମବୁଧି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ପ୍ରକୃତ ଆତ୍ମବୁଧି ନୁହେଁ, କେବଳ କଳ୍ପନା।
ପାଣିପାଦାଦିମାତ୍ରୋ ଽଯମ୍ ଅହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ନିଶ୍ଚଯଃ । ଅହଙ୍କାରସ୍ ତୃତୀଯୋ ଽସୌ ଲୌକିକସ୍ ତୁଚ୍ଛ ଏଵ ସଃ
'ମୁଁ ମାନେ ହାତ, ପାଉ ଓ ଏହାଦି' — ଏହି ଧାରଣା କେବଳ ଏତିକି। ଏହି ତୃତୀୟ ଆତ୍ମବୁଧି ସାଧାରଣ ଲୋକମାନଙ୍କର, ଏହା ଅତି ତୁଚ୍ଛ।
ଵର୍ଜ୍ଯ ଏଷ ଦୁରାତ୍ମାସୌ ଶତ୍ରୁର୍ ଏଷ ପରସ୍ ସ୍ମୃତଃ । ଅନେନାଭିହତୋ ଜନ୍ତୁର୍ ନ ଭୂଯଃ ପରିରୋହତି
ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମବୁଧିକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ, ଏହା ପରମାନ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ବୋଲି ମନେ ରଖାଯାଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ପ୍ରାଣୀ ପୁଣିଥରେ ଉନ୍ନତି କରିପାରେ ନାହିଁ।
ରିପୁଣାନେନ ବଲିନା ଵିଵିଧାଧିପ୍ରଦାଯିନା । ଖର୍ଵୀକୃତମତିର୍ ଲୋକସ୍ ସଙ୍କଟେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ମଜ୍ଜତି
ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁ, ଯେଉଁଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଦେବାର ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେଇ ଲୋକଙ୍କର ମନକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଦେଇ, ସେମାନେ ସବୁବେଳେ କଷ୍ଟରେ ପଡ଼ି ରହନ୍ତି।
ଅନଯା ଦୁରହଙ୍କୃତ୍ଯା ଭାଵାତ୍ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତଯା ଚିରମ୍ । ଶିଷ୍ଟାହଙ୍କାରଵାଞ୍ ଜନ୍ତୁର୍ ଭଗଵାନ୍ ଯାତି ମୁକ୍ତତାମ୍
ଏହି କ୍ଷତିକାରକ ଅହଂକାରକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମନରୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅହଂକାର ସହିତ ରହେ, ସେ ଭଗବାନଙ୍କ କୃପାରେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଲୋକାହଙ୍କାରଦୋଷସ୍ଯ ଵପୁର୍ ଅସ୍ମୀତି ରୂପିଣଃ । ନ ଦେହୋ ଽସ୍ମୀତି ନିର୍ଣୀଯଵର୍ଜନଂ ମହତାଂ ମତମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଲୋକୀୟ ଅହଂକାରର ଦୋଷରେ ଆକୃତି ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ 'ମୁଁ ଏହି ଶରୀର' ବୋଲି ଭାବିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍। 'ମୁଁ ଶରୀର ନୁହେଁ' ବୋଲି ଭାବିବାକୁ ବଡ଼ମାନେ ଠିକ୍ ମନେ କରନ୍ତି।
ପ୍ରଥମୌ ଦ୍ଵାଵ୍ ଅହଙ୍କାରାଵ୍ ଅଙ୍ଗୀକୃତ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅଲୌକିକୌ । ତୃତୀଯାହଙ୍କୃତିସ୍ ତ୍ଯାଜ୍ଯା ଲୌକିକୀ ଦୁଃଖଦାଯିନୀ
ଅହଂକାରର ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ରୂପ ଯଦିଓ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଲୋକୀୟ ନୁହେଁ। ତୃତୀୟ ଅହଂକାର, ଯାହା ଲୋକୀୟ ଏବଂ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍।
ଅନଯା ଦୁରହଙ୍କୃତ୍ଯା ଦାମଵ୍ଯାଲକଟାଃ କିଲ । ତାଂ ଦଶାଂ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତା ଯା କଥାସ୍ଵ୍ ଅପି ଦୁଃଖଦା
ଏହି କଷ୍ଟକର ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଜୀବନର ବାନ୍ଧନର ଶୃଙ୍ଖଳା ତିଆରି ହୁଏ; ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହା ବିଷୟରେ କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ତୃତୀଯାଂ ଲୌକିକୀମ୍ ଏତାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚିତ୍ତାଦ୍ ଅହଙ୍କୃତିମ୍ । କିମ୍ଭାଵଃ ପୁରୁଷୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦ୍ ଆତ୍ମନେ ହିତମ୍
ମନରୁ ଏହି ତୃତୀୟ, ସାଧାରଣ ଅହଂକାରକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ମହାପ୍ରଭୁ, ଏକ ଜଣେ ଲୋକ ନିଜ ପାଇଁ କଣ ଉପକାର ପାଇପାରିବ?
ଏଷା ତାଵତ୍ ପରିତ୍ଯାଜ୍ଯା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵୈତାଂ ଦୁଃଖଦାଯିନୀମ୍ । ଯଥା ଯଥା ପୁମାଂସ୍ ତିଷ୍ଠେତ୍ ପରମ୍ ଏତି ତଥା ତଥା
ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା ଅହଂକାରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡିଦେବା ଆବଶ୍ୟକ; ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଛାଡି ଦୂରେ ରହିବା, ତେତେବେଳେ ଉଚ୍ଚତମ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିବା ସମ୍ଭବ।
ଏତେ ଅହଙ୍କୃତିଦଶେ ପୂର୍ଵୋକ୍ତେ ଭାଵଯନ୍ ଯଦି । ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯେତି ପରମଂ ତତ୍ ପଦଂ ପୁରୁଷୋ ଽନଘଃ
ଯଦି କେହି ପୂର୍ବରୁ କଥିତ ଅହଂକାରର ଏହି ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକୁ ଚିନ୍ତା କରି ଦୃଢ଼ ରହିଥାଏ, ତେବେ ନିର୍ମଳ ଲୋକ ଉଚ୍ଚତମ ପଦକୁ ପାଇଯାନ୍ତି।
ଅଥ ତେ ଏଵ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ସର୍ଵାହଙ୍କୃତିଵିଵର୍ଜିତଃ । ସନ୍ତିଷ୍ଠତେ ତଥାପ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈଃପଦମ୍ ଏଵାଧିରୋହତି
ଯଦି ଏହି ସବୁକୁ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନରୁ ମୁଁ-ଭାବକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଏ, ତେବେ ସେ ଉଚ୍ଚତମ ଦଶାକୁ ଉଠିଯାଏ ।
ସର୍ଵଦା ସର୍ଵଯତ୍ନେନ ଲୌକିକୀ ଦୁରହଙ୍କୃତିଃ । ପରମାନନ୍ଦବୋଧାଯ ଵର୍ଜନୀଯା ମହାଧିଯା
ସବୁବେଳେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଏହି କଠିନ, ସାଂସାରିକ ମୁଁ-ଭାବକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହି ପରମ ଆନନ୍ଦ ଓ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ।
ଶରୀରସ୍ଥାମଯାପୁଣ୍ଯଦୁରହଙ୍କାରଵର୍ଜନାତ୍ । ଅନ୍ଯନ୍ ନ ପରମଂ ଶ୍ରେଯ ଏତଦ୍ ଏଵ ପରଂ ପଦମ୍
ଦେହ, ରୋଗ ଓ ଅପୁଣ୍ୟରେ ଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ମୁଁ-ଭାବକୁ ଛାଡ଼ିବାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ; ଏହିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶା ।