ବାଧତେ ଧ୍ଯାମଲଧିଯାମ୍ ଅପିଶାଚେ ପିଶାଚଧୀଃ । ଶିଶୂନାଂ ନାଵଦାତାନ୍ତଃକରଣାନାଂ ଵିଚାରଣାତ୍
ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକି ଦିଆଯାଇଥିବା ମନ ଥିଲେ, ଦୂର୍ବୁଦ୍ଧି ଦେଉଁ ମନ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଶିଶୁମାନଙ୍କର ମନ ଶୁଦ୍ଧ ଥିଲେ, ଏହି ଅନ୍ବେଷଣ ନଥିବାରୁ ସେମାନେ ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଚିଜ୍ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ଯାଵଦ୍ ଏଵାନ୍ତର୍ ଅହଙ୍କାରଘନାଵୃତା । ଵିକାସମ୍ ଏତି ନୋ ତାଵତ୍ ପରମାର୍ଥକୁମୁଦ୍ଵତୀ
ମନର ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋହର ଘନ ମେଘରେ ଢାକି ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଖିଲିପାରେନାହିଁ, ଯେପରି ରାତିର କମଳ ଫୁଟିପାରେନାହିଁ।
ପ୍ରମାର୍ଜିତେ ଽହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ପଦେ ସାର୍ଥେ ସ୍ଵଯଂ ଚିତା । ନରକସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷାଦିତୃଷ୍ଣାଯାଃ କଲ୍ପନୈଵ କା
'ମୁଁ' ବୋଧ ସଠିକ୍ ଭାବେ ମିଟିଯାଇଲେ, ନରକ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଶାପାଶା ନେଇ କୌଣସି କଳ୍ପନା ରହିନଥାଏ।
ହୃଦି ଯାଵଦ୍ ଅହଙ୍କାରଵାରିଦଃ ପ୍ରଵିଜୃମ୍ଭତେ । ତାଵଦ୍ ଵିକାସମ୍ ଆଯାତି ତୃଷ୍ଣାକୁଟଜମଞ୍ଜରୀ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୃଦୟରେ ମୋହର ମେଘ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଶା ଆଦି ଇଚ୍ଛାର ମଞ୍ଜୁଳ ମଞ୍ଜରୀ ଫୁଟିଯାଏ।
ଆକ୍ରମ୍ଯ ଚେତନାଦିତ୍ଯମ୍ ଅହଙ୍କାରାମ୍ବୁଦେ ସ୍ଥିତେ । ଜାଡ୍ଯମ୍ ଏଵ ସ୍ଥିତିଂ ଯାତି ନ ପ୍ରାକାଶ୍ଯଂ କଥଞ୍ଚନ
ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ମୋହର ମେଘ ଢାକି ରହିଲେ, ମନେ କେବଳ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅଜ୍ଞାନ ରହିଯାଏ, କେବେ ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ଆସନ୍ନୋ ଽଯମ୍ ଅହଙ୍କାରସ୍ ସ୍ଵଯଂ ମିଥ୍ଯା ପ୍ରକଲ୍ପିତଃ । ଦୁଃଖାଯୈଵ ନ ହର୍ଷାଯ ବାଲସମ୍ଭ୍ରମଯକ୍ଷଵତ୍
ଏହି ଆତ୍ମବୋଧ, ଯେଉଁଥିରେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ନିଜେ ନିଜେ ଭାବି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେ ମିଥ୍ୟା ଭାବନା ମାତ୍ର। ଏହା କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ସୁଖ କେବେ ଦେଉନାହିଁ—ଏହା ଏମିତି ଯେମିତି ଜ୍ୱର ଲାଗିଲେ ଶିଶୁ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ।
ମୁଧୈଵ କଲ୍ପିତୋ ମୋହମ୍ ଅହମ୍ଭାଵଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ଅନନ୍ତସଂସାରକରଂ ଦାମାଦିଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଦୁର୍ମତୌ
ଏହି 'ମୁଁ' ବୋଧ ଅବିବେକରେ ମିଥ୍ୟା ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ, ଏଠାରୁ ମାତ୍ର ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଭ୍ରମ ଅନେକ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାଏ, ଯେମିତି ଅବିବେକୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ଓ ନିୟମ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ।
ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇତି ସ୍ଫାରମୋହାଦ୍ ଅନ୍ଯତ୍ ପରଂ ତମଃ । ଅନର୍ଥଭୂତଂ ସଂସାରେ ନ ଭୂତଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି
'ଏହି ମୁଁ' ବୋଧ ଗଭୀର ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ଅନ୍ୟ ଏକ ଅନ୍ଧକାର। ଏହି ଅନ୍ଧକାର ସଂସାରରେ ଅନର୍ଥର କାରଣ, ଏହା ନ ଏବେ ଅଛି, ନ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଥିବ।
ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଇଦମ୍ ଆଯାତି ସୁଖଦୁଃଖମ୍ ଅଲାତଵତ୍ । ତଦ୍ ଅହଙ୍କାରଚକ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରଵିକାସି ଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଏଠାରେ ଯେଉଁ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଆସେ, ସେ ସବୁ ଅଗ୍ନିର ଗୋଲକ ଘୁଞ୍ଚିବା ପରି, ଏହି 'ମୁଁ' ବୋଧର ଚକ୍ରର ଖେଳ ଓ ବିକାଶ ମାତ୍ର।
ଅହଙ୍କାରାଙ୍କୁରଃ କଷ୍ଟୋ ହୃଦି ଯେନାଧିରୋପିତଃ । ସହସ୍ରଶାଖଂ ଦୁଶ୍ଛେଦଂ ତସ୍ଯ ସଂସୃତିକାନନମ୍
ଯେଉଁ ଅହଂକାରର ଅଙ୍କୁର ହୃଦୟରେ ରୋପିତ ହୁଏ, ସେ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ । ଏହି ଅଙ୍କୁର ଏତେ ବଡ଼ ହୁଏ ଯେ, ଏହା ହଜାର ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖା ଭଳି ସଂସାରର ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା କଟିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର ।
ଅହମ୍ଭାଵୋ ଽଙ୍କୁରୋ ଜନ୍ମଵୃକ୍ଷାଣାମ୍ ଅକ୍ଷଯାତ୍ମନାମ୍ । ମମେଦମ୍ ଇତି ଵିସ୍ତୀର୍ଣାସ୍ ତେଷାମ୍ ଶାଖାସ୍ ସହସ୍ରଶଃ
'ମୁଁ' ବୋଧ ହେଉଛି ଅନେକ ଜନ୍ମର ଅମର ଗଛମାନଙ୍କର ଅଙ୍କୁର । 'ଏହା ମୋର' ବୋଧ ହେଉଛି ସେହି ଗଛମାନଙ୍କର ଅନେକ ଶାଖା, ଯେଉଁମାନେ ଅନେକ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଯାନ୍ତି ।
କଚଟା ଵାତଵିସ୍ଫୋଟା ଭାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅର୍ଥା ଵାସନୋଦଯାଃ । ଵିଦାର୍ଯଦାରୁରଵଵତ୍ ତରଙ୍ଗାରଵପଙ୍କ୍ତିଵତ୍
ବାସନାର ଉଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜଗତର ବିଷୟବସ୍ତୁମାନେ, ଶୁଖିଲା କାଠରେ ବାତାସର ଧ୍ୱନି ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ଲହରୀର ଶବ୍ଦ ଶାରି ପରି ଶୁଣାଯାଏ ।
ଅହମ୍ଭାଵମହାନାଭିଂ ତ୍ଵମ୍ ଅହମ୍ଭାଵଵର୍ଜିତଃ । ସଂସାରଚକ୍ରଂ ଵହନାଦ୍ ଆତ୍ମନଃ ପରିରୋଧଯ
ତୁମେ ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ବୋଧରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅ, ସେତେବେଳେ ଏହି 'ମୁଁ' ବୋଧର ବଡ଼ ନାଭି ଥିବା ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ ନିଜ ମନରୁ ରୋକି ଦିଅ ।
ଅହମ୍ଭାଵତମୋ ଯାଵତ୍ ପୁମରଣ୍ଯେ ଵିଜୃମ୍ଭତେ । ତାଵଦ୍ ଏତା ଵିଵଲ୍ଗନ୍ତି ଚିନ୍ତାମତ୍ତପିଶାଚିକାଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟର ଅହଂକାରର ଅନ୍ଧକାର ମନର ଜଙ୍ଗଲରେ ଛାଇ ରହେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତାରେ ମତାଳି ହୋଇଥିବା ଭୂତମାନେ ଏଭଳି ନାଚିବାକୁ ଥାନ୍ତି।
ଅହଙ୍କାରପିଶାଚେନ ଗୃହୀତୋ ଯୋ ନରାଧମଃ । ନ ତନ୍ତ୍ରାଣି ନ ମନ୍ତ୍ରାଶ୍ ଚ ତସ୍ଯାନାଥସ୍ଯ ଶାନ୍ତଯେ
ଯେଉଁ ଦୁଃଖୀ ମନୁଷ୍ୟ ଅହଂକାରର ଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଛି, ସେଠାରେ କୌଣସି କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କର ଶାନ୍ତି ଆଣିପାରିବ ନାହିଁ।
ଚିନ୍ମାତ୍ରେ ଦର୍ପଣାକାରେ ନିର୍ମଲେ ସ୍ଵାତ୍ମନି ସ୍ଥିତେ । ବିମ୍ବତ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କୃତିସ୍ ତସ୍ମାତ୍ ପୁଂସଃ କେଵାତ୍ର ଵାଚ୍ଯତା
ଯେତେବେଳେ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା ଦର୍ପଣ ପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ବସିଥାଏ, ସେଠାରେ ଅହଂକାରର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ; ତେଣୁ ଏଠି ମନୁଷ୍ୟ ବିଷୟରେ କଣ କୁହିବାଯୋଗ୍ୟ?
ଅହଙ୍କାରଚମତ୍କାରୋ ଵସ୍ତୁଧର୍ମୋ ନ ରାଘଵ । ଵାସନାକୃତ ଏଷୋ ଽର୍ଥଃ ପୁମ୍ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଶାମ୍ଯତି
ଅହଂକାରର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କୌଣସି ବାସ୍ତବ ଗୁଣ ନୁହେଁ, ହେ ରାଘବ; ଏହା ମନର ଗୁପ୍ତ ଆଦତରେ ତିଆରି, ଯାହା କଠିନ ପ୍ରୟାସରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ନାହଂ ନ ଚ ମମାର୍ଥଶ୍ରୀସ୍ ସୁଖଦୁଃଖେ କୁତସ୍ ସ୍ଥିତେ । ଇତି ଭାଵାନୁସନ୍ଧାନାଦ୍ ଅହଙ୍କାରୋ ନ ଜାଯତେ
ମୁଁ ନୁହେଁ, ମୋର କୌଣସି ଧନ, ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ — ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କଲେ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନା।
ମିଥ୍ଯେଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲଶ୍ରୀଃ କିଂ ମେ ସ୍ନେହଵିରାଗଯୋଃ । ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅନୁସନ୍ଧାନାଦ୍ ଅହଙ୍କାରୋ ନ ଜାଯତେ
ଏହି ମାୟାର ଚମକ ଭୁଲ; ମୋତେ ଆସକ୍ତି କି ବିରକ୍ତିରେ କଣ ଲାଭ? — ଏଭଳି ଭିତରେ ଚିନ୍ତା କଲେ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନା।
ନାହମ୍ ଆତ୍ମନି ନାପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯଶ୍ରିଯ ଇତି ସ୍ଵଯମ୍ । ଶାନ୍ତେନ ଵ୍ଯଵହାରେଣ ନାହଙ୍କାରଃ ପ୍ରଵର୍ଧତେ
ମୁଁ ଆତ୍ମାରେ ନୁହେଁ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଚମକରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ — ଏଭଳି ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କଲେ ଅହଂକାର ବୃଦ୍ଧି ପାଏନା।
ଅହଂ ହି ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ହେଯାଦେଯଦୃଶୋଃ କ୍ଷଯେ । ସମତାଯାଂ ପ୍ରସନ୍ନାଯାଂ ନାହଙ୍କାରଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ମନରେ 'ମୁଁ' ଓ 'ଜଗତ' ଭାବ ଶୁନ୍ୟ ହେଲେ, ଏକ ସମତା ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଆସିଲେ, ଅହଂକାର କାମ କରେନା।
କିମାକୃତିର୍ ଅହଙ୍କାରଃ କଥଂ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯତେ ପ୍ରଭୋ । ସଶରୀରୋ ଽଶରୀରଶ୍ ଚ ତ୍ଯକ୍ତେ ତସ୍ମିନ୍ କଥଂ ଭଵେତ୍
ଏହି ଅହଂକାରର ସ୍ୱଭାବ କଣ, ଏହା କିପରି ଛାଡିଦିଆଯାଏ, ପ୍ରଭୁ? ଶରୀର ସହିତ କିମ୍ବା ଶରୀର ବିନା ଏହାକୁ ଛାଡିଲେ, ତାପରେ କଣ ରହିଯାଏ?
ତ୍ରିଵିଧୋ ରାଘଵାସ୍ତୀହ ତ୍ଵ୍ ଅହଙ୍କାରୋ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ଦ୍ଵୌ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଵ୍ ଇତରସ୍ ତ୍ଯାଜ୍ଯଶ୍ ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ କଥଯାମି ତେ
ରାଘବ, ଏଠାରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ଅହଂକାର ତିନି ଜଗତରେ ଅଛି; ତାହାର ଦୁଇଟି ଭଲ, ଅନ୍ୟଟି ଛାଡିଦିବା ଉଚିତ। ତୁମେ ଶୁଣ, ମୁଁ ଏହା ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବି।
ଅହଂ ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ପରମାତ୍ମାହମ୍ ଅଚ୍ଯୁତଃ । ନାନ୍ଯଦ୍ ଅସ୍ତୀତି ସଂଵିଦ୍ ଯା ପରମା ସା ହ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କୃତିଃ
‘ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ମୁଁ ପରମାତ୍ମା, ଅବିନାଶୀ; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ’—ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅହଂକାରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପ।
ମୋକ୍ଷାଯୈଷା ନ ବନ୍ଧାଯ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅହଙ୍କାରାଭିଧା ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯାଃ କଲ୍ପିତା ନ ତୁ ଵାସ୍ତଵୀ
ଏହା ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ବନ୍ଧନ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜୀବନମୁକ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହାକୁ ‘ଅହଂକାର’ କୁହାଯାଏ, ଏହା କେବଳ ନାମ, ଏହା ପ୍ରକୃତ ନୁହେଁ।
ସର୍ଵସ୍ମାଦ୍ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତୋ ଽହଂ ଵାଲାଗ୍ରଶତକଲ୍ପିତଃ । ଯଦି ଵା ସଂଵିଦ୍ ଏଷାସୌ ଦ୍ଵିତୀଯାହଙ୍କୃତିଃ ପରା
ମୁଁ ସମସ୍ତୁଠାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ, ଶତ ଚୁଲିର ଏକ ଅଂଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ। କିମ୍ବା, ଏହି ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମବୁଧି।
ମୋକ୍ଷାଯୈଷା ନ ବନ୍ଧାଯ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅହଙ୍କାରାଭିଧା ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯାଃ କଲ୍ପିତା ନ ତୁ ଵାସ୍ତଵୀ
ଏହା ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ବାନ୍ଧନ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଯିଏ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ, ସେଠାରେ ଏହା ଅଛି। ଏହାକୁ 'ଆତ୍ମବୁଧି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ପ୍ରକୃତ ଆତ୍ମବୁଧି ନୁହେଁ, କେବଳ କଳ୍ପନା।
ପାଣିପାଦାଦିମାତ୍ରୋ ଽଯମ୍ ଅହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ନିଶ୍ଚଯଃ । ଅହଙ୍କାରସ୍ ତୃତୀଯୋ ଽସୌ ଲୌକିକସ୍ ତୁଚ୍ଛ ଏଵ ସଃ
'ମୁଁ ମାନେ ହାତ, ପାଉ ଓ ଏହାଦି' — ଏହି ଧାରଣା କେବଳ ଏତିକି। ଏହି ତୃତୀୟ ଆତ୍ମବୁଧି ସାଧାରଣ ଲୋକମାନଙ୍କର, ଏହା ଅତି ତୁଚ୍ଛ।
ଵର୍ଜ୍ଯ ଏଷ ଦୁରାତ୍ମାସୌ ଶତ୍ରୁର୍ ଏଷ ପରସ୍ ସ୍ମୃତଃ । ଅନେନାଭିହତୋ ଜନ୍ତୁର୍ ନ ଭୂଯଃ ପରିରୋହତି
ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମବୁଧିକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ, ଏହା ପରମାନ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ବୋଲି ମନେ ରଖାଯାଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ପ୍ରାଣୀ ପୁଣିଥରେ ଉନ୍ନତି କରିପାରେ ନାହିଁ।
ରିପୁଣାନେନ ବଲିନା ଵିଵିଧାଧିପ୍ରଦାଯିନା । ଖର୍ଵୀକୃତମତିର୍ ଲୋକସ୍ ସଙ୍କଟେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ମଜ୍ଜତି
ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁ, ଯେଉଁଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଦେବାର ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେଇ ଲୋକଙ୍କର ମନକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଦେଇ, ସେମାନେ ସବୁବେଳେ କଷ୍ଟରେ ପଡ଼ି ରହନ୍ତି।