ଦୃଶ୍ଯାତ୍ଯନ୍ତାଭାଵତସ୍ ତୁ ପରମ୍ ଏଵାଵଶିଷ୍ଯତେ । ଅନ୍ଯାଭାଵଵଶାଦ୍ ଆଶୁ ଜୀଵସ୍ ତତ୍ରୈଵ ଲୀଯତେ
ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ ହେଲେ, କେବଳ ପରମ ଏକାକି ରହିଯାଏ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନଥିବାରୁ ଜୀବ ତୁରନ୍ତ ସେଠି ଲିନ ହୋଇଯାଏ।
ନ ଚୋତ୍ପନ୍ନଂ ନ ଚୈଵାସୀଦ୍ ଦୃଶ୍ଯଂ ନ ଚ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଵର୍ତମାନେ ଽପି ନୈଵାସ୍ତି ପରମ୍ ଏଵାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵେଦିତମ୍
ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, ଆଗରୁ ଥିଲା ନାହିଁ, ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ହେବେ ନାହିଁ; ବର୍ତ୍ତମାନରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ—କେବଳ ଅଜ୍ଞାତ ପରମ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଛି।
ଏତଦ୍ ଯୁକ୍ତିସହସ୍ରେଣ ଦର୍ଶିତଂ ଦର୍ଶ୍ଯତେ ଽପି ଚ । ସର୍ଵୈର୍ ଏଵାନୁଭୂତଂ ହି ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯାମି ଚାଧୁନା
ଏହି କଥା ହଜାର ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଛି ଏବଂ ପ୍ରମାଣ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି; ସମସ୍ତେ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ଏବେ ମୁଁ ଏହାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବି।
ଯଥେଦମ୍ ଅଖିଲଂ ଶାନ୍ତଂ ତ୍ରିଜଗତ୍ ସଂଵିଦମ୍ବରମ୍ । ଇଦଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ତ୍ଵ୍ ଅସତ୍ତ୍ଵାଦି କୁତୋ ଽତ୍ର ସ୍ଯାତ୍ କଥଞ୍ଚନ
ଏହି ଶାନ୍ତ ଚେତନାର ଅପାର ବିସ୍ତାର ତିନି ଜଗତର ଅସଲ ସ୍ୱରୂପ। ଏଠାରେ ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି କେମିତି ଥିବା ସମ୍ଭବ?
ଚିଚ୍ ଚମତ୍କୁରୁତେ ଚାରୁ ଚଞ୍ଚଲାଚଞ୍ଚଲାତ୍ମନି । ଯତ୍ ତଯୈଵ ତଦ୍ ଏଵେଦଂ ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵବୁଧ୍ଯତେ
ଚେତନା ନିଜେ ଅଦ୍ଭୁତ, ଚଳାଚଳ ଓ ନିଶ୍ଚଳତାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତକୁ ଏଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯରୂପୋ ଽନୁଭଵଶ୍ ଚିଦାଦିତ୍ଯାଂଶୁମଣ୍ଡଲମ୍ । କ୍ଵ ଵେନ୍ଦ୍ଵଂଶୁମତୋର୍ ଭେଦୋ ନିର୍ଵିକତ୍ଥନ କଥ୍ଯତାମ୍
ତିନି ଜଗତର ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି ଚେତନା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗୋଳାକାର। ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର କିରଣ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଭିନ୍ନତା ଅଛି?
ସ୍ଵଭାଵତୋ ଽସ୍ଯାଶ୍ ଚିଦ୍ଦୃଷ୍ଟେର୍ ଯେ ଉନ୍ମେଷନିମେଷଣେ । ଜଗଦ୍ରୂପାନୁଭୂତେସ୍ ତାଵ୍ ଏତାଵ୍ ଅସ୍ତମଯୋଦଯୌ
ଚେତନାର ଦୃଷ୍ଟିର ଉଦ୍ଘାଟନ ଓ ବନ୍ଦ ହେବା, ଏହି ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ଜଗତ ଅନୁଭୂତିର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ।
ଅହମର୍ଥୋ ଽପରିଜ୍ଞାତଃ ପରମାର୍ଥାମ୍ବରେ ମଲଃ । ପରିଜ୍ଞାତୋ ଽହମର୍ଥସ୍ ତୁ ପରମାର୍ଥାମ୍ବରଂ ଭଵେତ୍
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିପାରିବି ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଆକାଶରେ ଏହା ଏକ ମଳ ଭଳି ରହିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଭାବକୁ ସଠିକ୍ ବୁଝିପାରିବି, ସେତେବେଳେ ଏହା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଆକାଶ ଭଳି ହୋଇଯାଏ।
ଅହମ୍ଭାଵଃ ପରିଜ୍ଞାତୋ ନାହମ୍ଭାଵୀଭଵତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଏକତାମ୍ ଅମ୍ବୁନେଵାମ୍ବୁ ଯାତି ଚିନ୍ନଭସାତ୍ମନା
ମୁଁ ଭାବକୁ ସଠିକ୍ ବୁଝିଲେ, ଏହା ଆଉ ମୁଁ ଭାବ ଭଳି ରହିନଥାଏ; ଜଳ ଜଳରେ ମିଶିଯାଇଥିବା ପରି, ଏହା ଚେତନାର ଆକାଶ ସହ ଏକତାକୁ ପାଇଯାଏ।
ଅହମାଦି ଜଗଦ୍ ଦୃଶ୍ଯଂ କିଲ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵସ୍ତୁତଃ । ଅଵଶ୍ଯମ୍ ଏଵ ତତ୍ କସ୍ମାଚ୍ ଛିଷ୍ଯତେ ଽହଂଵିଚାରିଣଃ
ମୁଁ ଭାବ ଦେଖି ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏହି ଜଗତ କେବଳ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏକ ଭ୍ରମ ଅଟେ, ସତ୍ୟରେ ଏହାର କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଯେଉଁଠି ଲୋକ ମୁଁ ଭାବ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ସେଠି ଏହା କାହିଁକି ରହିବ?
ବାଧତେ ଧ୍ଯାମଲଧିଯାମ୍ ଅପିଶାଚେ ପିଶାଚଧୀଃ । ଶିଶୂନାଂ ନାଵଦାତାନ୍ତଃକରଣାନାଂ ଵିଚାରଣାତ୍
ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକି ଦିଆଯାଇଥିବା ମନ ଥିଲେ, ଦୂର୍ବୁଦ୍ଧି ଦେଉଁ ମନ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଶିଶୁମାନଙ୍କର ମନ ଶୁଦ୍ଧ ଥିଲେ, ଏହି ଅନ୍ବେଷଣ ନଥିବାରୁ ସେମାନେ ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଚିଜ୍ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ଯାଵଦ୍ ଏଵାନ୍ତର୍ ଅହଙ୍କାରଘନାଵୃତା । ଵିକାସମ୍ ଏତି ନୋ ତାଵତ୍ ପରମାର୍ଥକୁମୁଦ୍ଵତୀ
ମନର ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋହର ଘନ ମେଘରେ ଢାକି ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଖିଲିପାରେନାହିଁ, ଯେପରି ରାତିର କମଳ ଫୁଟିପାରେନାହିଁ।
ପ୍ରମାର୍ଜିତେ ଽହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ପଦେ ସାର୍ଥେ ସ୍ଵଯଂ ଚିତା । ନରକସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷାଦିତୃଷ୍ଣାଯାଃ କଲ୍ପନୈଵ କା
'ମୁଁ' ବୋଧ ସଠିକ୍ ଭାବେ ମିଟିଯାଇଲେ, ନରକ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଶାପାଶା ନେଇ କୌଣସି କଳ୍ପନା ରହିନଥାଏ।
ହୃଦି ଯାଵଦ୍ ଅହଙ୍କାରଵାରିଦଃ ପ୍ରଵିଜୃମ୍ଭତେ । ତାଵଦ୍ ଵିକାସମ୍ ଆଯାତି ତୃଷ୍ଣାକୁଟଜମଞ୍ଜରୀ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୃଦୟରେ ମୋହର ମେଘ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଶା ଆଦି ଇଚ୍ଛାର ମଞ୍ଜୁଳ ମଞ୍ଜରୀ ଫୁଟିଯାଏ।
ଆକ୍ରମ୍ଯ ଚେତନାଦିତ୍ଯମ୍ ଅହଙ୍କାରାମ୍ବୁଦେ ସ୍ଥିତେ । ଜାଡ୍ଯମ୍ ଏଵ ସ୍ଥିତିଂ ଯାତି ନ ପ୍ରାକାଶ୍ଯଂ କଥଞ୍ଚନ
ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ମୋହର ମେଘ ଢାକି ରହିଲେ, ମନେ କେବଳ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅଜ୍ଞାନ ରହିଯାଏ, କେବେ ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ଆସନ୍ନୋ ଽଯମ୍ ଅହଙ୍କାରସ୍ ସ୍ଵଯଂ ମିଥ୍ଯା ପ୍ରକଲ୍ପିତଃ । ଦୁଃଖାଯୈଵ ନ ହର୍ଷାଯ ବାଲସମ୍ଭ୍ରମଯକ୍ଷଵତ୍
ଏହି ଆତ୍ମବୋଧ, ଯେଉଁଥିରେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ନିଜେ ନିଜେ ଭାବି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେ ମିଥ୍ୟା ଭାବନା ମାତ୍ର। ଏହା କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ସୁଖ କେବେ ଦେଉନାହିଁ—ଏହା ଏମିତି ଯେମିତି ଜ୍ୱର ଲାଗିଲେ ଶିଶୁ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ।
ମୁଧୈଵ କଲ୍ପିତୋ ମୋହମ୍ ଅହମ୍ଭାଵଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ଅନନ୍ତସଂସାରକରଂ ଦାମାଦିଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଦୁର୍ମତୌ
ଏହି 'ମୁଁ' ବୋଧ ଅବିବେକରେ ମିଥ୍ୟା ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ, ଏଠାରୁ ମାତ୍ର ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଭ୍ରମ ଅନେକ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାଏ, ଯେମିତି ଅବିବେକୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ଓ ନିୟମ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ।
ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇତି ସ୍ଫାରମୋହାଦ୍ ଅନ୍ଯତ୍ ପରଂ ତମଃ । ଅନର୍ଥଭୂତଂ ସଂସାରେ ନ ଭୂତଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି
'ଏହି ମୁଁ' ବୋଧ ଗଭୀର ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ଅନ୍ୟ ଏକ ଅନ୍ଧକାର। ଏହି ଅନ୍ଧକାର ସଂସାରରେ ଅନର୍ଥର କାରଣ, ଏହା ନ ଏବେ ଅଛି, ନ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଥିବ।
ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଇଦମ୍ ଆଯାତି ସୁଖଦୁଃଖମ୍ ଅଲାତଵତ୍ । ତଦ୍ ଅହଙ୍କାରଚକ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରଵିକାସି ଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଏଠାରେ ଯେଉଁ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଆସେ, ସେ ସବୁ ଅଗ୍ନିର ଗୋଲକ ଘୁଞ୍ଚିବା ପରି, ଏହି 'ମୁଁ' ବୋଧର ଚକ୍ରର ଖେଳ ଓ ବିକାଶ ମାତ୍ର।
ଅହଙ୍କାରାଙ୍କୁରଃ କଷ୍ଟୋ ହୃଦି ଯେନାଧିରୋପିତଃ । ସହସ୍ରଶାଖଂ ଦୁଶ୍ଛେଦଂ ତସ୍ଯ ସଂସୃତିକାନନମ୍
ଯେଉଁ ଅହଂକାରର ଅଙ୍କୁର ହୃଦୟରେ ରୋପିତ ହୁଏ, ସେ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ । ଏହି ଅଙ୍କୁର ଏତେ ବଡ଼ ହୁଏ ଯେ, ଏହା ହଜାର ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖା ଭଳି ସଂସାରର ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା କଟିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର ।
ଅହମ୍ଭାଵୋ ଽଙ୍କୁରୋ ଜନ୍ମଵୃକ୍ଷାଣାମ୍ ଅକ୍ଷଯାତ୍ମନାମ୍ । ମମେଦମ୍ ଇତି ଵିସ୍ତୀର୍ଣାସ୍ ତେଷାମ୍ ଶାଖାସ୍ ସହସ୍ରଶଃ
'ମୁଁ' ବୋଧ ହେଉଛି ଅନେକ ଜନ୍ମର ଅମର ଗଛମାନଙ୍କର ଅଙ୍କୁର । 'ଏହା ମୋର' ବୋଧ ହେଉଛି ସେହି ଗଛମାନଙ୍କର ଅନେକ ଶାଖା, ଯେଉଁମାନେ ଅନେକ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଯାନ୍ତି ।
କଚଟା ଵାତଵିସ୍ଫୋଟା ଭାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅର୍ଥା ଵାସନୋଦଯାଃ । ଵିଦାର୍ଯଦାରୁରଵଵତ୍ ତରଙ୍ଗାରଵପଙ୍କ୍ତିଵତ୍
ବାସନାର ଉଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜଗତର ବିଷୟବସ୍ତୁମାନେ, ଶୁଖିଲା କାଠରେ ବାତାସର ଧ୍ୱନି ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ଲହରୀର ଶବ୍ଦ ଶାରି ପରି ଶୁଣାଯାଏ ।
ଅହମ୍ଭାଵମହାନାଭିଂ ତ୍ଵମ୍ ଅହମ୍ଭାଵଵର୍ଜିତଃ । ସଂସାରଚକ୍ରଂ ଵହନାଦ୍ ଆତ୍ମନଃ ପରିରୋଧଯ
ତୁମେ ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ବୋଧରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅ, ସେତେବେଳେ ଏହି 'ମୁଁ' ବୋଧର ବଡ଼ ନାଭି ଥିବା ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ ନିଜ ମନରୁ ରୋକି ଦିଅ ।
ଅହମ୍ଭାଵତମୋ ଯାଵତ୍ ପୁମରଣ୍ଯେ ଵିଜୃମ୍ଭତେ । ତାଵଦ୍ ଏତା ଵିଵଲ୍ଗନ୍ତି ଚିନ୍ତାମତ୍ତପିଶାଚିକାଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟର ଅହଂକାରର ଅନ୍ଧକାର ମନର ଜଙ୍ଗଲରେ ଛାଇ ରହେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତାରେ ମତାଳି ହୋଇଥିବା ଭୂତମାନେ ଏଭଳି ନାଚିବାକୁ ଥାନ୍ତି।
ଅହଙ୍କାରପିଶାଚେନ ଗୃହୀତୋ ଯୋ ନରାଧମଃ । ନ ତନ୍ତ୍ରାଣି ନ ମନ୍ତ୍ରାଶ୍ ଚ ତସ୍ଯାନାଥସ୍ଯ ଶାନ୍ତଯେ
ଯେଉଁ ଦୁଃଖୀ ମନୁଷ୍ୟ ଅହଂକାରର ଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଛି, ସେଠାରେ କୌଣସି କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କର ଶାନ୍ତି ଆଣିପାରିବ ନାହିଁ।
ଚିନ୍ମାତ୍ରେ ଦର୍ପଣାକାରେ ନିର୍ମଲେ ସ୍ଵାତ୍ମନି ସ୍ଥିତେ । ବିମ୍ବତ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କୃତିସ୍ ତସ୍ମାତ୍ ପୁଂସଃ କେଵାତ୍ର ଵାଚ୍ଯତା
ଯେତେବେଳେ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା ଦର୍ପଣ ପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ବସିଥାଏ, ସେଠାରେ ଅହଂକାରର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ; ତେଣୁ ଏଠି ମନୁଷ୍ୟ ବିଷୟରେ କଣ କୁହିବାଯୋଗ୍ୟ?
ଅହଙ୍କାରଚମତ୍କାରୋ ଵସ୍ତୁଧର୍ମୋ ନ ରାଘଵ । ଵାସନାକୃତ ଏଷୋ ଽର୍ଥଃ ପୁମ୍ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଶାମ୍ଯତି
ଅହଂକାରର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କୌଣସି ବାସ୍ତବ ଗୁଣ ନୁହେଁ, ହେ ରାଘବ; ଏହା ମନର ଗୁପ୍ତ ଆଦତରେ ତିଆରି, ଯାହା କଠିନ ପ୍ରୟାସରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ନାହଂ ନ ଚ ମମାର୍ଥଶ୍ରୀସ୍ ସୁଖଦୁଃଖେ କୁତସ୍ ସ୍ଥିତେ । ଇତି ଭାଵାନୁସନ୍ଧାନାଦ୍ ଅହଙ୍କାରୋ ନ ଜାଯତେ
ମୁଁ ନୁହେଁ, ମୋର କୌଣସି ଧନ, ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ — ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କଲେ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନା।
ମିଥ୍ଯେଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲଶ୍ରୀଃ କିଂ ମେ ସ୍ନେହଵିରାଗଯୋଃ । ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅନୁସନ୍ଧାନାଦ୍ ଅହଙ୍କାରୋ ନ ଜାଯତେ
ଏହି ମାୟାର ଚମକ ଭୁଲ; ମୋତେ ଆସକ୍ତି କି ବିରକ୍ତିରେ କଣ ଲାଭ? — ଏଭଳି ଭିତରେ ଚିନ୍ତା କଲେ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନା।
ନାହମ୍ ଆତ୍ମନି ନାପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯଶ୍ରିଯ ଇତି ସ୍ଵଯମ୍ । ଶାନ୍ତେନ ଵ୍ଯଵହାରେଣ ନାହଙ୍କାରଃ ପ୍ରଵର୍ଧତେ
ମୁଁ ଆତ୍ମାରେ ନୁହେଁ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଚମକରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ — ଏଭଳି ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କଲେ ଅହଂକାର ବୃଦ୍ଧି ପାଏନା।