ଏଵମ୍ ଏତନ୍ ମହାବାହୋ ନାସଦ୍ ଭଵତି ହି କ୍ଵଚିତ୍ । କଦାଚିତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ବୃହଦ୍ ଭଵତି ଵା ତନୁ
ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଠିକ୍, ହେ ମହାବାହୁ; ଅସତ୍ୟ କେବେ କୌଣସିଠାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇପାରେ ନାହିଁ। କେବେ କେବେ ଏହା ବଡ଼ କିମ୍ବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ନାହିଁ।
କିମ୍ ଅସତ୍ ସତ୍ ସ୍ଥିତଂ ବ୍ରୂହି କିଂ ତତ୍ ସଦ୍ ଵାପ୍ଯ୍ ଅସତ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ନିଦର୍ଶନେନାନେନୈଵ କରିଷ୍ଯେ ତ୍ଵଦ୍ଵିବୋଧନମ୍
ଅସତ୍ୟ କିଏ ଯାହା ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ? ଏବଂ ସତ୍ୟ କିଏ ଯାହା ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରତିତି ହୁଏ? ଏହି ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ତଥ୍ୟ ବୁଝେଇବି।
ସନ୍ତ ଏଵ ସ୍ଥିତାସ୍ ସନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵଯମ୍ ଇମେ କିଲ । ଦାମାଦଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସନ୍ତୋ ଽପି ଵକ୍ଷି ସନ୍ତସ୍ ସ୍ଥିତା ଇତି
ଏହି ବ୍ରହ୍ମନ୍, ସତ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ରହନ୍ତି; ଆମେ ସେମାନେ ହିଁ। କିନ୍ତୁ ଦାମ ଓ ଏହା ପରି ଯେଉଁ ଜିନିଷମାନେ ଅସତ୍ୟ, ତୁମେ କହୁଛ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବେ ରହିଛନ୍ତି।
ଯଥା ଦାମାଦଯୋ ରାମ ସ୍ଥିତା ମାଯାମଯା ଇହ । ଅସତ୍ଯା ଏଵ ସତ୍ଯାଭା ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁପୂରଵତ୍
ଯେପରି ଦାମ ଓ ଏହା ପରି ଜିନିଷମାନେ ଏଠାରେ ମାୟାର ଉତ୍ପାଦ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରତିତି ହୁଏ, ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ପରି।
ତଥୈଵେମେ ଵଯମ୍ ଅପି ସସୁରାସୁରଦାନଵାଃ । ଅସତ୍ଯା ଏଵ ଵଲ୍ଗାମୋ ଯାମ ଆଯାମ ଏଵ ଚ
ଏହିପରି ଆମେ ଏବଂ ଦେବତା, ଅସୁର, ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛୁ; ଆମେ ଚଳାଚଳ କରୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ସେସବୁ କେବଳ ଦେଖାମାତ୍ର।
ଅଲୀକମ୍ ଏଵ ତ୍ଵଦ୍ଭାଵୋ ମଦ୍ଭାଵୋ ଽଲୀକ ଏଵ ଚ । ଅନୁଭୂତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସଦ୍ରୂପସ୍ ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵମରଣଂ ଯଥା
ତୁମର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବ କେବଳ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର, ମୋର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର। ଏହା ଅନୁଭବ କରାଗଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ପରି।
ମୃତୋ ବନ୍ଧୁର୍ ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ଽପ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସନ୍ମଯଃ । ମୃତୋ ଽଯମ୍ ଇତି ଚ ଜ୍ଞପ୍ତିର୍ ଭଵେଦ୍ ଏଵମ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍
ସ୍ୱପ୍ନରେ ବନ୍ଧୁ ମରିଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ସେ ଅସତ୍ୟ ହିଁ। 'ସେ ମରିଗଲେ' ବୋଲି ଭାବ ହୁଏ, ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଅଛି।
ଏଷା ହି ମୂଢଵିଷଯା ଉକ୍ତିର୍ ଏଵ ନ ରାଜତେ । ଅଭ୍ଯାସେନ ଵିନୋଦେତି ନାନୁଭୂତେର୍ ଅପହ୍ନଵଃ
ଏପରି କଥା ମାତ୍ର ଭ୍ରାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହା କେବେ ଉଜ୍ୱଳ ହୁଏନି। ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦୂର ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ଅନୁଭବକୁ କେହି ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରେନି।
ନିଶ୍ଚଯୋ ଽନ୍ତଃ ପ୍ରରୂଢୋ ଯସ୍ ସ ଯତ୍ନାଭ୍ଯସନଂ ଵିନା । ନାଶମ୍ ଆଯାତି ଲୋକେ ଽସ୍ମିନ୍ ନ କଦାଚନ କସ୍ଯଚିତ୍
ଯେଉଁ ନିଶ୍ଚୟ ମନରେ ଗଭୀର ଭାବେ ବସିଯାଏ, ତାହାକୁ ଚେଷ୍ଟା କିମ୍ବା ଅଭ୍ୟାସ ବିନା କେବେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସଂସାରରେ କାହାର ପାଖରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି।
ଇଦଂ ଜଗଦ୍ ଅସଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵକ୍ତି ଯଃ । ତମ୍ ଉନ୍ମତ୍ତମ୍ ଇଵୋନ୍ମତ୍ତା ଵିମୂଢା ଵିହସନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଯେଉଁମାନେ କହନ୍ତି, 'ଏହି ସଂସାର ଅସତ୍ୟ, କେବଳ ବ୍ରହ୍ମା ହିଁ ସତ୍ୟ'—ତାଙ୍କୁ ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏମିତି ହସନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ପାଗଳକୁ ଅନ୍ୟ ପାଗଳମାନେ ହସନ୍ତି।
ଅକ୍ଷୀଵକ୍ଷୀଵଯୋର୍ ଐକ୍ଯଂ କ୍ଵ କିଲେହାଜ୍ଞତଜ୍ଜ୍ଞଯୋଃ । ଅନ୍ଧପ୍ରକାଶଯୋର୍ ବୋଧେ ସ୍ଯାଚ୍ ଛାଯାତପଯୋର୍ ଇଵ
ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଓ ଦୃଷ୍ଟିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଏକତା ହୋଇପାରେନି, କିମ୍ବା ଛାୟା ଓ ଧୂପରେ ଏକତା ନାହିଁ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଏକତା ହେବ?
ଯତ୍ନେନାପ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂତେ ଽର୍ଥେ ସତ୍ଯେ କର୍ତୁମ୍ ଅପହ୍ନଵମ୍ । ତଜ୍ଜ୍ଞୋ ଽଜ୍ଞଶ୍ ଚ ନ ଶକ୍ନୋତି ଶଵ ଆକ୍ରମଣଂ ଯଥା
ଯେପରି ମୃତଦେହକୁ ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିହେବ ନାହିଁ, ସେପରି ଯେଉଁ କିଛି ନିଜେ ଅନୁଭବ କରାଯାଇଛି, ତାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ କେହି ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵଂ ଜଗଦ୍ ଇତି ଵକ୍ତୁଂ ତଜ୍ଜ୍ଞସ୍ଯ ଯୁଜ୍ଯତେ । ଯତୋ ଽଵିଦ୍ଯାନନୁଭଵେ ସ ତଦ୍ ଏଵାନୁଭୂତଵାନ୍
ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ସେଠାରେ 'ସମସ୍ତ ସଂସାର ବ୍ରହ୍ମା' ବୋଲି କହିବା ଯୋଗ୍ୟ, କାରଣ ସେ ଅଜ୍ଞାନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେଇ ସତ୍ୟକୁ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିଛି।
ପ୍ରବୁଦ୍ଧଵିଷଯେ ହ୍ଯ୍ ଏଷା ରାମ ଵାକ୍ ପ୍ରଵିରାଜତେ । ବୁଦ୍ଧସ୍ଯାସ୍ମୀତି ରୂପେଣ କିଲ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ କିଞ୍ଚନ
ହେ ରାମ, ଏହି କଥା କେବଳ ଜାଗୃତ ମନରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଯିଏ ସଚେତନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେଠାରେ 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଲି କିଛି ଅଛି ନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମୈଵେଦଂ ପରଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵାନୁଭଵନ୍ ସୁଧୀଃ । ଅପହ୍ନଵସ୍ ସ୍ଵାନୁଭୂତେଃ କର୍ତୁଂ ତସ୍ଯ କ୍ଵ ଯୁଜ୍ଯତେ
ଯିଏ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି ଯେ 'ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ'; ଏମିତି ଅନୁଭବକୁ ସେ କେମିତି ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରିବେ?
ପରସ୍ମାଦ୍ ଵ୍ଯତିରେକେଣ ନାହମ୍ ଆତ୍ମନି କିଞ୍ଚନ । ହେମନୀଵୋର୍ମିକାଦିତ୍ଵଂ ନ ମଯ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ଵସିଷ୍ଠତା
ପରମାତ୍ମା ଛାଡ଼ି ମୋ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ନାହିଁ; ଯେପରି ହେମରେ ସୁନାର ବା ଗହନାର ଗୁଣ ନାହିଁ, ସେପରି ମୋ ମଧ୍ୟରେ 'ବସିଷ୍ଠତା' ନାହିଁ।
ଭୂତତ୍ଵଵ୍ଯତିରେକେଣ ମୂଢୋ ନାତ୍ମନି କିଞ୍ଚନ । ଊର୍ମ୍ଯାଦିବୁଦ୍ଧୌ ହେମେଵ ନାଜ୍ଞେ ଽସ୍ତି ପରମାର୍ଥତା
ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ଛାଡ଼ି ମୂଢ଼ ମନେ କିଛି ନାହିଁ; ଯେପରି ସୁନାରେ ତରଙ୍ଗ ଆଦିର ଧାରଣା ଏକ ମିଥ୍ୟା, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ସତ୍ୟତା ନାହିଁ।
ମିଥ୍ଯାହନ୍ତାମଯୋ ମୂଢସ୍ ସତ୍ଯୈକାତ୍ମମଯସ୍ ସୁଧୀଃ । ଯୁଜ୍ଯତେ ନ କ୍ଵଚିନ୍ ନାମ ସ୍ଵଭାଵାପହ୍ନଵୋ ଽନଯୋଃ
ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକ ଭୁଲ୍ ଅହଂକାରରେ ଗଠିତ, ଜ୍ଞାନୀ ମାନେ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ଏକତା ଅନୁଭବନ୍ତି; ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ମଧ୍ୟ ସ୍ୱଭାବକୁ କେବେ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯୋ ଯନ୍ମଯସ୍ ତସ୍ଯ ତସ୍ମିନ୍ ଯୁଜ୍ଯତେ ଽପହ୍ନଵଃ କଥମ୍ । ପୁରୁଷସ୍ଯ ଘଟୋ ଽସ୍ମୀତି ଵାକ୍ଯମ୍ ଉନ୍ମତ୍ତତୈଵ ହି
ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ପ୍ରକୃତି ରହିଛି, ସେଠି ତାହାକୁ କେମିତି ଅସ୍ୱୀକାର କରାଯିବ? ଜଣେ ଲୋକ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଘଡ଼ା,' ଏହା ପୂରାପୂରି ପାଗଳପନି ଅଟେ।
ତସ୍ମାନ୍ ନେମେ ଵଯଂ ସତ୍ଯା ନ ଚ ଦାମାଦଯଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଅସତ୍ଯାସ୍ ତେ ଵଯଂ ଚେମେ ନାସ୍ତି ନଃ ଖଲୁ ସମ୍ଭଵଃ
ସେହିପାଇଁ, ଆମେ ନ ସତ୍ୟ, ନ ଏହି ଦାମ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କିଛି କେଉଁଠି ଅଛି; ଏହାମାନେ ଓ ଆମେ ଅସତ୍ୟ—ଆମର କୌଣସି ମୂଳ ନାହିଁ।
ସତ୍ଯସଂଵେଦନଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ବୋଧାକାଶଂ ନିରଞ୍ଜନମ୍ । ସତ୍ଯଂ ସର୍ଵଗତଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅନସ୍ତମିତୋଦଯମ୍
ସତ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ, ଚେତନାର ଆକାଶ, ନିର୍ମଳ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି, ଶାନ୍ତ ଓ ଅକ୍ଷୟ ଉଦୟ ଯାହାର, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଅଛି।
ସର୍ଵଂ ସତ୍ ତଚ୍ ଚ ନିଶ୍ଶୂନ୍ଯଂ ନକିଞ୍ଚିଦ୍ ଇଵ ସଂସ୍ଥିତମ୍ । ତତ୍ର ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵିଭାନ୍ତୀମା ନିଜା ଭାସୋ ଽଙ୍ଗ ଦୃଷ୍ଟଯଃ
ସମସ୍ତ କିଛି ସେଇ ସତ୍ୟ, ଏହାରେ କୌଣସି ଖାଲିପଣା ନାହିଁ, ଏହା ଏମିତି ଅଛି ଯେପରି କିଛି ନାହିଁ। ସେଇ ଆକାଶରେ, ପ୍ରିୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକ ନିଜର ଆଲୋକ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ।
ଯଥା ତୈମିରିକାକ୍ଷସ୍ଯ ସହଜା ଏଵ ଦୃଷ୍ଟଯଃ । କେଶୋଣ୍ଡୁକାଦିଵଦ୍ ଭାନ୍ତି ତଥେମାସ୍ ତତ୍ର ସୃଷ୍ଟଯଃ
ଯେପରି ଅସୁସ୍ଥ ଚକ୍ଷୁର ଲୋକଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ କେଶ ବା ଗୋଲା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଏଭଳି ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ସ ଆତ୍ମାନଂ ଯଥା ଵେତ୍ତି ତଥାନୁଭଵତି କ୍ଷଣାତ୍ । ଚିଦାକାଶସ୍ ତତୋ ଽସତ୍ଯମ୍ ଅପି ସତ୍ଯଂ ତଦୀକ୍ଷଣାତ୍
ମଣିଷ ଯେପରି ନିଜକୁ ଜାଣେ, ସେଭଳି ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅନୁଭବ କରେ। ଚେତନାର ଆକାଶରେ, ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ନ ସତ୍ଯମ୍ ଅପି ନାସତ୍ଯମ୍ ଇହ ତସ୍ମାଜ୍ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ଯଦ୍ ଯଥା ଵେତ୍ତି ଚିଦ୍ ରୂପଂ ତତ୍ ତଥୋଦେତ୍ଯ୍ ଅସଂଶଯମ୍
ଏଠାରେ କିଛି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, କିଛି ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଚେତନା ଯେପରି ରୂପକୁ ଦେଖେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେଇ ଭଳି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଯଥା ଦାମାଦଯସ୍ ତଦ୍ଵଦ୍ ଏଵେମେ ଽଭ୍ଯୁଦିତା ଵଯମ୍ । ସତ୍ଯାସତ୍ଯାଃ କିମ୍ ଅତ୍ରାଙ୍ଗ ତାନ୍ ପ୍ରତ୍ଯ୍ ଅପି ଵିକଲ୍ପନା
ଯେପରି ଦାମ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଆମେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛୁ। ଏହା ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା — ଏଥିରେ କଣ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରିୟ? କାରଣ, ସେମାନଙ୍କୁ ନେଇ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଧାରଣା ଅଛି।
ଅସ୍ଯାନନ୍ତସ୍ଯ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନସ୍ ସର୍ଵଗସ୍ଯ ନିରାକୃତେଃ । ଚିଦ୍ ଉଦେତି ଯଥା ଯାନ୍ତସ୍ ତଥା ସା ତତ୍ର ଭାତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଏହି ଅସୀମ ଚେତନାର ଆକାଶରେ, ଯାହା ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି ଓ ନିରାକାର, ଚେତନା ଯେପରିଚି ଇଚ୍ଛା କରେ, ଉଦିତ ହୁଏ ଓ ଚଳିଥାଏ; ଏହିପରି ଏଠାରେ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ।
ଯତ୍ର ଦାମାଦିରୂପେଣ ସଂଵିତ୍ ପ୍ରକଚତେ ସ୍ଵଯମ୍ । ତଥାସୌ ତତ୍ର ସମ୍ପନ୍ନା ତଥାକାରାନୁଭୂତିତଃ
ଯେଉଁଠି ଚେତନା ନିଜେ ଦାମ ଓ ଏହା ପରି ଆକୃତିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେଠି ସେ ଆକୃତି ଅନୁଭୂତି ଅନୁଯାୟୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି।
ସ୍ଵସ୍ଵପ୍ନପ୍ରତିଭାସସ୍ଯ ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଧା କୃତା । ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନୋ ଵ୍ଯୋମଵପୁଷସ୍ ତାପସ୍ଯେଵ ମୃଗାମ୍ବୁତା
ନିଜ ସ୍ୱପ୍ନର ଦେଖାଯିବା ଭାବକୁ 'ଜଗତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଏହାର ଆକୃତି ତାପିତ ହରିଣ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯିବା ମୃଗମରୀଚିକା ପରି।
ଯତ୍ର ପ୍ରବୁଦ୍ଧଂ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ ତତ୍ର ଦୃଶ୍ଯାଭିଧା କୃତା । ଯତ୍ର ସୁପ୍ତଂ ତୁ ତେନୈଵ ତତ୍ର ମୋକ୍ଷାଭିଧା କୃତା
ଯେଉଁଠି ଚେତନାର ଆକାଶ ସଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ, ସେଠି ଦୃଶ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ଏହି ଚେତନା ଶୁନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ, ସେଠି ଏହାକୁ ମୋକ୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।