ଅଵିଵେକାନୁସନ୍ଧାନାଚ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଆପଦମ୍ ଈଦୃଶୀମ୍ । ଅନନ୍ତତରଦୁଃଖାଯ ପରିଗୃହ୍ଣାତି ଲୀଲଯା
ଅବିବେକର ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ମନ ନିଜ ଖେଳରେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼େ, ଯାହା ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖକୁ ଆଣିଦିଏ।
କ୍ଵ କିଲାମରଵିଧ୍ଵଂସିଶମ୍ବରାନୀକନାଥତା । କ୍ଵ ତାପତପ୍ତଜମ୍ବାଲଜଲଜର୍ଜରମୀନତା
ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ୱନ କରିଥିଲା, ସେଇ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ କେଉଁଠି? ଏବେ ତ ତାପରେ ଜଳି ମଳରେ ଅଳସିଥିବା ମାଛ ଭଳି ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାଉଛି।
କ୍ଵ ଧୈର୍ଯମ୍ ଅମରାନୀକଵିଦ୍ରାଵଣକରଂ ମହତ୍ । କ୍ଵ କିରାତମହୀପାଲକ୍ଷୁଦ୍ରକିଙ୍କରରୂପତା
ଯେଉଁ ସାହସ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଚୋଉଣ୍ଡ ଭଗାଇଦେଇଥିଲା, ସେଇ ବଡ଼ ସାହସ କେଉଁଠି? ଏବେ ତ ଜଙ୍ଗଲି ମୁଖିଆ କିମ୍ବା ଛୋଟ ରାଜାଙ୍କ ଦାସ ଭଳି ହେଇଯାଇଛି।
କ୍ଵ ନାମ ନିରହଙ୍କାରଚିତ୍ସତ୍ତ୍ଵୋଦାରଧୀରତା । କ୍ଵ ମିଥ୍ଯାଵାସନାଵେଶାଦ୍ ଅହଙ୍କାରକୁକଲ୍ପନା
ଯେଉଁଠାରେ ଅହଂକାରରହିତ ଚେତନାର ଉଦାର ଧୃତି ରହିଛି, ସେଠାରେ ମିଥ୍ୟା ଆସକ୍ତିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଅହଂକାରର ଭ୍ରମ କେଉଁଠି ରହିପାରିବ?
ଶାଖାପ୍ରତାନଗହନା ସଂସାରଵିଷମଞ୍ଜରୀ । ଅହଙ୍କାରାଙ୍କୁରାଦ୍ ଏଵ ସମୁଦେତୀଯମ୍ ଆତତା
ଏହି ସଂସାରର ଘନ ଲତା, ଯାହାର ଶାଖାପ୍ରଶାଖା ଚାରିପାଖରେ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ସେଟିଏ କେବଳ ଅହଂକାରର ଅଂକୁରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସମସ୍ତଠାରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଯାଏ।
ଅହଙ୍କାରମ୍ ଅତୋ ରାମ ମାର୍ଜଯାନ୍ତଃ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଅହଂ ନ କଶ୍ଚିଦ୍ ଏଵେତି ମାର୍ଜଯିତ୍ଵା ସୁଖୀ ଭଵ
ତେଣୁ ରାମ, ଅନ୍ତରରେ ଥିବା ଅହଂକାରକୁ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସରେ ଦୂର କର। 'ମୁଁ କେହି ନୁହେଁ' ବୋଲି ଏହି ଭାବକୁ ମିଟାଇ, ସୁଖୀ ହେ।
ଅହଙ୍କାରାମ୍ବୁଦଚ୍ଛନ୍ନଂ ପରମାର୍ଥେନ୍ଦୁମଣ୍ଡଲମ୍ । ରସାଯନମଯଂ ଶୀତମ୍ ଅଦୃଶ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଉପାଗତମ୍
ଅହଂକାରର ମେଘରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ପରମ ସତ୍ୟର ଶିତଳ ଓ ଅମୃତମୟ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉନାହିଁ।
ଅହଙ୍କାରପିଶାଚାତ୍ତା ଦାମଵ୍ଯାଲକଟାସ୍ ତ୍ରଯଃ । ଗତାସ୍ ସତ୍ତାମ୍ ଅସନ୍ତୋ ଽପି ମାଯାମାହାତ୍ମ୍ଯଦାନଵାଃ
ଅହଂକାର ଭୂତର ଦ୍ୱାରା ଲୋଭ, କ୍ରୋଧ ଓ ମୋହ ନାମକ ତିନିଟି ଦାନବ, ଯଦିଓ ସତ୍ୟରେ ନାହିଁ, ମାୟାର ଶକ୍ତିରେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
କଶ୍ମୀରେଷୁ ମହାପଦ୍ମସରସୀତୀରପଲ୍ଵଲେ । ଅଦ୍ଯ ମତ୍ସ୍ଯାସ୍ ସ୍ଥିତା ରାମ ଶେଵାଲଲଵଲାଲସାଃ
କଶ୍ମୀରର ମହାପଦ୍ମ ସରୋବରର କୂଳ ଓ ଜଳାଞ୍ଚଳରେ, ହେ ରାମ, ଆଜି ମାଛମାନେ ଜଳବିହାରୀ ଉଦ୍ଭିଦର କୋମଳ ଅଙ୍କୁର ଭୋଗ କରି ରହିଛନ୍ତି।
ନାସତୋ ଵିଦ୍ଯତେ ଭାଵୋ ନାଭାଵୋ ଵିଦ୍ଯତେ ସତଃ । ତେ ହ୍ଯ୍ ଅସନ୍ତଃ କଥଂ ସନ୍ତସ୍ ସମ୍ପନ୍ନା ଇତି ମେ ଵଦ
ଅସତ୍ୟ ପାଇଁ କେବେ ଅସଲି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ପାଇଁ କେବେ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଏହି ଅସତ୍ୟମାନେ କିପରି ସତ୍ୟ ଓ ସ୍ଥିର ହୋଇପାରିବେ, ମୋତେ କୁହ।
ଏଵମ୍ ଏତନ୍ ମହାବାହୋ ନାସଦ୍ ଭଵତି ହି କ୍ଵଚିତ୍ । କଦାଚିତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ବୃହଦ୍ ଭଵତି ଵା ତନୁ
ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଠିକ୍, ହେ ମହାବାହୁ; ଅସତ୍ୟ କେବେ କୌଣସିଠାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇପାରେ ନାହିଁ। କେବେ କେବେ ଏହା ବଡ଼ କିମ୍ବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ନାହିଁ।
କିମ୍ ଅସତ୍ ସତ୍ ସ୍ଥିତଂ ବ୍ରୂହି କିଂ ତତ୍ ସଦ୍ ଵାପ୍ଯ୍ ଅସତ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ନିଦର୍ଶନେନାନେନୈଵ କରିଷ୍ଯେ ତ୍ଵଦ୍ଵିବୋଧନମ୍
ଅସତ୍ୟ କିଏ ଯାହା ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ? ଏବଂ ସତ୍ୟ କିଏ ଯାହା ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରତିତି ହୁଏ? ଏହି ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ତଥ୍ୟ ବୁଝେଇବି।
ସନ୍ତ ଏଵ ସ୍ଥିତାସ୍ ସନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵଯମ୍ ଇମେ କିଲ । ଦାମାଦଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସନ୍ତୋ ଽପି ଵକ୍ଷି ସନ୍ତସ୍ ସ୍ଥିତା ଇତି
ଏହି ବ୍ରହ୍ମନ୍, ସତ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ରହନ୍ତି; ଆମେ ସେମାନେ ହିଁ। କିନ୍ତୁ ଦାମ ଓ ଏହା ପରି ଯେଉଁ ଜିନିଷମାନେ ଅସତ୍ୟ, ତୁମେ କହୁଛ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବେ ରହିଛନ୍ତି।
ଯଥା ଦାମାଦଯୋ ରାମ ସ୍ଥିତା ମାଯାମଯା ଇହ । ଅସତ୍ଯା ଏଵ ସତ୍ଯାଭା ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁପୂରଵତ୍
ଯେପରି ଦାମ ଓ ଏହା ପରି ଜିନିଷମାନେ ଏଠାରେ ମାୟାର ଉତ୍ପାଦ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରତିତି ହୁଏ, ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ପରି।
ତଥୈଵେମେ ଵଯମ୍ ଅପି ସସୁରାସୁରଦାନଵାଃ । ଅସତ୍ଯା ଏଵ ଵଲ୍ଗାମୋ ଯାମ ଆଯାମ ଏଵ ଚ
ଏହିପରି ଆମେ ଏବଂ ଦେବତା, ଅସୁର, ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛୁ; ଆମେ ଚଳାଚଳ କରୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ସେସବୁ କେବଳ ଦେଖାମାତ୍ର।
ଅଲୀକମ୍ ଏଵ ତ୍ଵଦ୍ଭାଵୋ ମଦ୍ଭାଵୋ ଽଲୀକ ଏଵ ଚ । ଅନୁଭୂତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସଦ୍ରୂପସ୍ ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵମରଣଂ ଯଥା
ତୁମର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବ କେବଳ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର, ମୋର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର। ଏହା ଅନୁଭବ କରାଗଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ପରି।
ମୃତୋ ବନ୍ଧୁର୍ ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ଽପ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସନ୍ମଯଃ । ମୃତୋ ଽଯମ୍ ଇତି ଚ ଜ୍ଞପ୍ତିର୍ ଭଵେଦ୍ ଏଵମ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍
ସ୍ୱପ୍ନରେ ବନ୍ଧୁ ମରିଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ସେ ଅସତ୍ୟ ହିଁ। 'ସେ ମରିଗଲେ' ବୋଲି ଭାବ ହୁଏ, ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଅଛି।
ଏଷା ହି ମୂଢଵିଷଯା ଉକ୍ତିର୍ ଏଵ ନ ରାଜତେ । ଅଭ୍ଯାସେନ ଵିନୋଦେତି ନାନୁଭୂତେର୍ ଅପହ୍ନଵଃ
ଏପରି କଥା ମାତ୍ର ଭ୍ରାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହା କେବେ ଉଜ୍ୱଳ ହୁଏନି। ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦୂର ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ଅନୁଭବକୁ କେହି ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରେନି।
ନିଶ୍ଚଯୋ ଽନ୍ତଃ ପ୍ରରୂଢୋ ଯସ୍ ସ ଯତ୍ନାଭ୍ଯସନଂ ଵିନା । ନାଶମ୍ ଆଯାତି ଲୋକେ ଽସ୍ମିନ୍ ନ କଦାଚନ କସ୍ଯଚିତ୍
ଯେଉଁ ନିଶ୍ଚୟ ମନରେ ଗଭୀର ଭାବେ ବସିଯାଏ, ତାହାକୁ ଚେଷ୍ଟା କିମ୍ବା ଅଭ୍ୟାସ ବିନା କେବେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସଂସାରରେ କାହାର ପାଖରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି।
ଇଦଂ ଜଗଦ୍ ଅସଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵକ୍ତି ଯଃ । ତମ୍ ଉନ୍ମତ୍ତମ୍ ଇଵୋନ୍ମତ୍ତା ଵିମୂଢା ଵିହସନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଯେଉଁମାନେ କହନ୍ତି, 'ଏହି ସଂସାର ଅସତ୍ୟ, କେବଳ ବ୍ରହ୍ମା ହିଁ ସତ୍ୟ'—ତାଙ୍କୁ ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏମିତି ହସନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ପାଗଳକୁ ଅନ୍ୟ ପାଗଳମାନେ ହସନ୍ତି।
ଅକ୍ଷୀଵକ୍ଷୀଵଯୋର୍ ଐକ୍ଯଂ କ୍ଵ କିଲେହାଜ୍ଞତଜ୍ଜ୍ଞଯୋଃ । ଅନ୍ଧପ୍ରକାଶଯୋର୍ ବୋଧେ ସ୍ଯାଚ୍ ଛାଯାତପଯୋର୍ ଇଵ
ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଓ ଦୃଷ୍ଟିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଏକତା ହୋଇପାରେନି, କିମ୍ବା ଛାୟା ଓ ଧୂପରେ ଏକତା ନାହିଁ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଏକତା ହେବ?
ଯତ୍ନେନାପ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂତେ ଽର୍ଥେ ସତ୍ଯେ କର୍ତୁମ୍ ଅପହ୍ନଵମ୍ । ତଜ୍ଜ୍ଞୋ ଽଜ୍ଞଶ୍ ଚ ନ ଶକ୍ନୋତି ଶଵ ଆକ୍ରମଣଂ ଯଥା
ଯେପରି ମୃତଦେହକୁ ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିହେବ ନାହିଁ, ସେପରି ଯେଉଁ କିଛି ନିଜେ ଅନୁଭବ କରାଯାଇଛି, ତାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ କେହି ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵଂ ଜଗଦ୍ ଇତି ଵକ୍ତୁଂ ତଜ୍ଜ୍ଞସ୍ଯ ଯୁଜ୍ଯତେ । ଯତୋ ଽଵିଦ୍ଯାନନୁଭଵେ ସ ତଦ୍ ଏଵାନୁଭୂତଵାନ୍
ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ସେଠାରେ 'ସମସ୍ତ ସଂସାର ବ୍ରହ୍ମା' ବୋଲି କହିବା ଯୋଗ୍ୟ, କାରଣ ସେ ଅଜ୍ଞାନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେଇ ସତ୍ୟକୁ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିଛି।
ପ୍ରବୁଦ୍ଧଵିଷଯେ ହ୍ଯ୍ ଏଷା ରାମ ଵାକ୍ ପ୍ରଵିରାଜତେ । ବୁଦ୍ଧସ୍ଯାସ୍ମୀତି ରୂପେଣ କିଲ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ କିଞ୍ଚନ
ହେ ରାମ, ଏହି କଥା କେବଳ ଜାଗୃତ ମନରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଯିଏ ସଚେତନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେଠାରେ 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଲି କିଛି ଅଛି ନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମୈଵେଦଂ ପରଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵାନୁଭଵନ୍ ସୁଧୀଃ । ଅପହ୍ନଵସ୍ ସ୍ଵାନୁଭୂତେଃ କର୍ତୁଂ ତସ୍ଯ କ୍ଵ ଯୁଜ୍ଯତେ
ଯିଏ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି ଯେ 'ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ'; ଏମିତି ଅନୁଭବକୁ ସେ କେମିତି ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରିବେ?
ପରସ୍ମାଦ୍ ଵ୍ଯତିରେକେଣ ନାହମ୍ ଆତ୍ମନି କିଞ୍ଚନ । ହେମନୀଵୋର୍ମିକାଦିତ୍ଵଂ ନ ମଯ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ଵସିଷ୍ଠତା
ପରମାତ୍ମା ଛାଡ଼ି ମୋ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ନାହିଁ; ଯେପରି ହେମରେ ସୁନାର ବା ଗହନାର ଗୁଣ ନାହିଁ, ସେପରି ମୋ ମଧ୍ୟରେ 'ବସିଷ୍ଠତା' ନାହିଁ।
ଭୂତତ୍ଵଵ୍ଯତିରେକେଣ ମୂଢୋ ନାତ୍ମନି କିଞ୍ଚନ । ଊର୍ମ୍ଯାଦିବୁଦ୍ଧୌ ହେମେଵ ନାଜ୍ଞେ ଽସ୍ତି ପରମାର୍ଥତା
ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ଛାଡ଼ି ମୂଢ଼ ମନେ କିଛି ନାହିଁ; ଯେପରି ସୁନାରେ ତରଙ୍ଗ ଆଦିର ଧାରଣା ଏକ ମିଥ୍ୟା, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ସତ୍ୟତା ନାହିଁ।
ମିଥ୍ଯାହନ୍ତାମଯୋ ମୂଢସ୍ ସତ୍ଯୈକାତ୍ମମଯସ୍ ସୁଧୀଃ । ଯୁଜ୍ଯତେ ନ କ୍ଵଚିନ୍ ନାମ ସ୍ଵଭାଵାପହ୍ନଵୋ ଽନଯୋଃ
ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକ ଭୁଲ୍ ଅହଂକାରରେ ଗଠିତ, ଜ୍ଞାନୀ ମାନେ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ଏକତା ଅନୁଭବନ୍ତି; ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ମଧ୍ୟ ସ୍ୱଭାବକୁ କେବେ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯୋ ଯନ୍ମଯସ୍ ତସ୍ଯ ତସ୍ମିନ୍ ଯୁଜ୍ଯତେ ଽପହ୍ନଵଃ କଥମ୍ । ପୁରୁଷସ୍ଯ ଘଟୋ ଽସ୍ମୀତି ଵାକ୍ଯମ୍ ଉନ୍ମତ୍ତତୈଵ ହି
ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ପ୍ରକୃତି ରହିଛି, ସେଠି ତାହାକୁ କେମିତି ଅସ୍ୱୀକାର କରାଯିବ? ଜଣେ ଲୋକ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଘଡ଼ା,' ଏହା ପୂରାପୂରି ପାଗଳପନି ଅଟେ।
ତସ୍ମାନ୍ ନେମେ ଵଯଂ ସତ୍ଯା ନ ଚ ଦାମାଦଯଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଅସତ୍ଯାସ୍ ତେ ଵଯଂ ଚେମେ ନାସ୍ତି ନଃ ଖଲୁ ସମ୍ଭଵଃ
ସେହିପାଇଁ, ଆମେ ନ ସତ୍ୟ, ନ ଏହି ଦାମ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କିଛି କେଉଁଠି ଅଛି; ଏହାମାନେ ଓ ଆମେ ଅସତ୍ୟ—ଆମର କୌଣସି ମୂଳ ନାହିଁ।