ଅପରିଜ୍ଞାତମ୍ ଏନଂ ତେ ଧର୍ମରାଜଂ ତ୍ରଯୋ ଽସୁରାଃ । ନ ପ୍ରଣେମୁର୍ ଵିନାଶାଯ ସାମାନ୍ଯମ୍ ଇଵ କିଙ୍କରମ୍
ସେଇ ତିନି ଅସୁର ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ଦାସ ବୋଲି ଭାବି, ପ୍ରଣାମ କଲେ ନାହିଁ, ଏହିପରି ନିଜ ନାଶକୁ ଡାକିଲେ।
ଅଥ ଵୈଵସ୍ଵତେନୈତେ ଜ୍ଵଲିତଶ୍ଵଭ୍ରଭୂମିଷୁ । ଵିହିତଭ୍ରୂପରିସ୍ପନ୍ଦମ୍ ଆଦେଶେନ ନିଵେଶିତାଃ
ତାପରେ ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେମାନେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଭୂମିରେ ରଖାଯାଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଭୃକୁଟି ଗମ୍ଭୀର ଦୃଢତାରେ ଟିକି ରହିଥିଲା।
ତତ୍ର ତେ କରୁଣାକ୍ରନ୍ଦାସ୍ ସସୁହୃଦ୍ଦାରବାନ୍ଧଵାଃ । ଦଗ୍ଧାସ୍ ସପର୍ଣଵିଟପା ଵୃକ୍ଷା ଇଵ ଦଵାନଲୈଃ
ସେଠାରେ ସେମାନେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ, ସ୍ତ୍ରୀ, ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ଜଣେ ଜଣେ ଗଛ ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲ ଅଗ୍ନିରେ ଶାଖାପତ୍ର ସହିତ ପୁଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ସେମାନେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିଲେ।
ସ୍ଵଯା ଵାସନଯା ଜାତାସ୍ ତଥୈଵ କ୍ରୂରଯା ପୁନଃ । ଵଧକର୍ମକରାକାରାଃ କୈରାତା ରାଜକିଙ୍କରାଃ
ନିଜ କ୍ରୁର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପୁଣି ସେହିପରି ଆକୃତିରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ଯେଉଁମାନେ ହତ୍ୟାକାରୀ, ଶିକାରୀ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଦାସ ଭାବରେ ରହିଲେ।
ତଜ୍ ଜନ୍ମାଥ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଜାତାସ୍ ସୁହ୍ମେଷୁ ଵାଯସାଃ । ତଦନ୍ତେ ଗୃଧ୍ରତାଂ ଯାତାସ୍ ତତୋ ଽପି ବକତାଂ ଗତାଃ
ସେଇ ଜନ୍ମକୁ ଛାଡ଼ି, ସେମାନେ ସୁହ୍ମ ଦେଶରେ କାଉଁଡ଼ିଆ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତା'ପରେ ଗୃଧ୍ର ହେଲେ, ଏବଂ ତା'ପରେ ବକ ପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଶଵରତ୍ଵଂ ତ୍ରିଗର୍ତେଷୁ ମେଷତ୍ଵଂ ବର୍ବରେଷୁ ଚ । ମଗଧେଷ୍ଵ୍ ଅଥ କୀଟତ୍ଵଂ ଚକ୍ରୁସ୍ ତେ ଵକ୍ରବୁଦ୍ଧଯଃ
ଯେଉଁମାନେ ମନରେ ଟେଢ଼ା ଚିନ୍ତା ରଖିଥିଲେ, ସେମାନେ ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତ ଦେଶରେ ମୃତଦେହ, ବର୍ବର ଦେଶରେ ଭେଡ଼ା ଏବଂ ମଗଧ ଦେଶରେ କୀଟ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଅନୁଭୂଯେତରାମ୍ ଅତ୍ର ଚିତ୍ରାଂ ଯୋନିପରମ୍ପରାମ୍ । ଅଦ୍ଯ ମତ୍ସ୍ଯାସ୍ ସ୍ଥିତା ରାମ କଶ୍ମୀରାରଣ୍ଯପଲ୍ଵଲେ
ଏଠାରେ ଜନ୍ମର ଅଦ୍ଭୁତ ଶୃଙ୍ଖଳା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଆଜି, ହେ ରାମ, କିଛି ଜଣେ କଶ୍ମୀର ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଜଳାଶୟରେ ମାଛ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି।
ଦାଵାଗ୍ନିକ୍ଵଥିତାଲ୍ପାଲ୍ପପଙ୍କକଲ୍କାନୁପାଯିନଃ । ନ ମ୍ରିଯନ୍ତେ ନ ଜୀଵନ୍ତି ଜରଜ୍ଜମ୍ବାଲଜର୍ଜରାଃ
ବନ୍ୟାଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ି, ଅଳ୍ପ ମାଟି ଓ କାଲି ଦଳାରେ ଅଟକି, ସେମାନେ ନ ମରନ୍ତି, ନ ଜୀବନ୍ତି; ପୁଡ଼ି ଯାଇଥିବା ଶାଉଳ ଭଳି ଅଧିକ କ୍ଷୀଣ ଓ ଭାଙ୍ଗିଗଲା।
ଵିଚିତ୍ରଯୋନିସଂରମ୍ଭମ୍ ଅନୁଭୂଯ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଭୂତ୍ଵା ଭୂତ୍ଵା ପୁନର୍ ନଷ୍ଟାସ୍ ତରଙ୍ଗା ଜଲଧାଵ୍ ଇଵ
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ଆଉ ଆଉ ନେଇ, ସେମାନେ ପୁଣିପୁଣି ଉଠନ୍ତି ଓ ହେଲେଇଯାନ୍ତି, ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି।
ଭଵଜଲଧିଗତାସ୍ ତେ ଵାସନାଵାତନୁନ୍ନାସ୍ ତୃଣମ୍ ଇଵ ଚିରମ୍ ଊଢା ଦେହରୂପୈସ୍ ତରଙ୍ଗୈଃ । ଉପଶମମ୍ ଅନୁଯାତା ରାମ ନାଦ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତଂ ପରିକଲଯ ମହତ୍ତ୍ଵଂ ଦାରୁଣଂ ଵାସନାଯାଃ
ବାସନାର ପବନରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚାଲି ଏମାନେ ଭବସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ଶର ତରଙ୍ଗରେ ଦେହ ଧରି ଭାସୁଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାମ, ଏମାନେ ଶାନ୍ତି ପାଇନାହାନ୍ତି—ବାସନାର ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି କେତେ ବଡ଼ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝ।
ଅଵିଵେକାନୁସନ୍ଧାନାଚ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଆପଦମ୍ ଈଦୃଶୀମ୍ । ଅନନ୍ତତରଦୁଃଖାଯ ପରିଗୃହ୍ଣାତି ଲୀଲଯା
ଅବିବେକର ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ମନ ନିଜ ଖେଳରେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼େ, ଯାହା ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖକୁ ଆଣିଦିଏ।
କ୍ଵ କିଲାମରଵିଧ୍ଵଂସିଶମ୍ବରାନୀକନାଥତା । କ୍ଵ ତାପତପ୍ତଜମ୍ବାଲଜଲଜର୍ଜରମୀନତା
ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ୱନ କରିଥିଲା, ସେଇ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ କେଉଁଠି? ଏବେ ତ ତାପରେ ଜଳି ମଳରେ ଅଳସିଥିବା ମାଛ ଭଳି ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାଉଛି।
କ୍ଵ ଧୈର୍ଯମ୍ ଅମରାନୀକଵିଦ୍ରାଵଣକରଂ ମହତ୍ । କ୍ଵ କିରାତମହୀପାଲକ୍ଷୁଦ୍ରକିଙ୍କରରୂପତା
ଯେଉଁ ସାହସ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଚୋଉଣ୍ଡ ଭଗାଇଦେଇଥିଲା, ସେଇ ବଡ଼ ସାହସ କେଉଁଠି? ଏବେ ତ ଜଙ୍ଗଲି ମୁଖିଆ କିମ୍ବା ଛୋଟ ରାଜାଙ୍କ ଦାସ ଭଳି ହେଇଯାଇଛି।
କ୍ଵ ନାମ ନିରହଙ୍କାରଚିତ୍ସତ୍ତ୍ଵୋଦାରଧୀରତା । କ୍ଵ ମିଥ୍ଯାଵାସନାଵେଶାଦ୍ ଅହଙ୍କାରକୁକଲ୍ପନା
ଯେଉଁଠାରେ ଅହଂକାରରହିତ ଚେତନାର ଉଦାର ଧୃତି ରହିଛି, ସେଠାରେ ମିଥ୍ୟା ଆସକ୍ତିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଅହଂକାରର ଭ୍ରମ କେଉଁଠି ରହିପାରିବ?
ଶାଖାପ୍ରତାନଗହନା ସଂସାରଵିଷମଞ୍ଜରୀ । ଅହଙ୍କାରାଙ୍କୁରାଦ୍ ଏଵ ସମୁଦେତୀଯମ୍ ଆତତା
ଏହି ସଂସାରର ଘନ ଲତା, ଯାହାର ଶାଖାପ୍ରଶାଖା ଚାରିପାଖରେ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ସେଟିଏ କେବଳ ଅହଂକାରର ଅଂକୁରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସମସ୍ତଠାରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଯାଏ।
ଅହଙ୍କାରମ୍ ଅତୋ ରାମ ମାର୍ଜଯାନ୍ତଃ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଅହଂ ନ କଶ୍ଚିଦ୍ ଏଵେତି ମାର୍ଜଯିତ୍ଵା ସୁଖୀ ଭଵ
ତେଣୁ ରାମ, ଅନ୍ତରରେ ଥିବା ଅହଂକାରକୁ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସରେ ଦୂର କର। 'ମୁଁ କେହି ନୁହେଁ' ବୋଲି ଏହି ଭାବକୁ ମିଟାଇ, ସୁଖୀ ହେ।
ଅହଙ୍କାରାମ୍ବୁଦଚ୍ଛନ୍ନଂ ପରମାର୍ଥେନ୍ଦୁମଣ୍ଡଲମ୍ । ରସାଯନମଯଂ ଶୀତମ୍ ଅଦୃଶ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଉପାଗତମ୍
ଅହଂକାରର ମେଘରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ପରମ ସତ୍ୟର ଶିତଳ ଓ ଅମୃତମୟ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉନାହିଁ।
ଅହଙ୍କାରପିଶାଚାତ୍ତା ଦାମଵ୍ଯାଲକଟାସ୍ ତ୍ରଯଃ । ଗତାସ୍ ସତ୍ତାମ୍ ଅସନ୍ତୋ ଽପି ମାଯାମାହାତ୍ମ୍ଯଦାନଵାଃ
ଅହଂକାର ଭୂତର ଦ୍ୱାରା ଲୋଭ, କ୍ରୋଧ ଓ ମୋହ ନାମକ ତିନିଟି ଦାନବ, ଯଦିଓ ସତ୍ୟରେ ନାହିଁ, ମାୟାର ଶକ୍ତିରେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
କଶ୍ମୀରେଷୁ ମହାପଦ୍ମସରସୀତୀରପଲ୍ଵଲେ । ଅଦ୍ଯ ମତ୍ସ୍ଯାସ୍ ସ୍ଥିତା ରାମ ଶେଵାଲଲଵଲାଲସାଃ
କଶ୍ମୀରର ମହାପଦ୍ମ ସରୋବରର କୂଳ ଓ ଜଳାଞ୍ଚଳରେ, ହେ ରାମ, ଆଜି ମାଛମାନେ ଜଳବିହାରୀ ଉଦ୍ଭିଦର କୋମଳ ଅଙ୍କୁର ଭୋଗ କରି ରହିଛନ୍ତି।
ନାସତୋ ଵିଦ୍ଯତେ ଭାଵୋ ନାଭାଵୋ ଵିଦ୍ଯତେ ସତଃ । ତେ ହ୍ଯ୍ ଅସନ୍ତଃ କଥଂ ସନ୍ତସ୍ ସମ୍ପନ୍ନା ଇତି ମେ ଵଦ
ଅସତ୍ୟ ପାଇଁ କେବେ ଅସଲି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ପାଇଁ କେବେ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଏହି ଅସତ୍ୟମାନେ କିପରି ସତ୍ୟ ଓ ସ୍ଥିର ହୋଇପାରିବେ, ମୋତେ କୁହ।
ଏଵମ୍ ଏତନ୍ ମହାବାହୋ ନାସଦ୍ ଭଵତି ହି କ୍ଵଚିତ୍ । କଦାଚିତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ବୃହଦ୍ ଭଵତି ଵା ତନୁ
ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଠିକ୍, ହେ ମହାବାହୁ; ଅସତ୍ୟ କେବେ କୌଣସିଠାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇପାରେ ନାହିଁ। କେବେ କେବେ ଏହା ବଡ଼ କିମ୍ବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ନାହିଁ।
କିମ୍ ଅସତ୍ ସତ୍ ସ୍ଥିତଂ ବ୍ରୂହି କିଂ ତତ୍ ସଦ୍ ଵାପ୍ଯ୍ ଅସତ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ନିଦର୍ଶନେନାନେନୈଵ କରିଷ୍ଯେ ତ୍ଵଦ୍ଵିବୋଧନମ୍
ଅସତ୍ୟ କିଏ ଯାହା ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ? ଏବଂ ସତ୍ୟ କିଏ ଯାହା ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରତିତି ହୁଏ? ଏହି ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ତଥ୍ୟ ବୁଝେଇବି।
ସନ୍ତ ଏଵ ସ୍ଥିତାସ୍ ସନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵଯମ୍ ଇମେ କିଲ । ଦାମାଦଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସନ୍ତୋ ଽପି ଵକ୍ଷି ସନ୍ତସ୍ ସ୍ଥିତା ଇତି
ଏହି ବ୍ରହ୍ମନ୍, ସତ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ରହନ୍ତି; ଆମେ ସେମାନେ ହିଁ। କିନ୍ତୁ ଦାମ ଓ ଏହା ପରି ଯେଉଁ ଜିନିଷମାନେ ଅସତ୍ୟ, ତୁମେ କହୁଛ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବେ ରହିଛନ୍ତି।
ଯଥା ଦାମାଦଯୋ ରାମ ସ୍ଥିତା ମାଯାମଯା ଇହ । ଅସତ୍ଯା ଏଵ ସତ୍ଯାଭା ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁପୂରଵତ୍
ଯେପରି ଦାମ ଓ ଏହା ପରି ଜିନିଷମାନେ ଏଠାରେ ମାୟାର ଉତ୍ପାଦ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରତିତି ହୁଏ, ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ପରି।
ତଥୈଵେମେ ଵଯମ୍ ଅପି ସସୁରାସୁରଦାନଵାଃ । ଅସତ୍ଯା ଏଵ ଵଲ୍ଗାମୋ ଯାମ ଆଯାମ ଏଵ ଚ
ଏହିପରି ଆମେ ଏବଂ ଦେବତା, ଅସୁର, ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛୁ; ଆମେ ଚଳାଚଳ କରୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ସେସବୁ କେବଳ ଦେଖାମାତ୍ର।
ଅଲୀକମ୍ ଏଵ ତ୍ଵଦ୍ଭାଵୋ ମଦ୍ଭାଵୋ ଽଲୀକ ଏଵ ଚ । ଅନୁଭୂତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସଦ୍ରୂପସ୍ ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵମରଣଂ ଯଥା
ତୁମର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବ କେବଳ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର, ମୋର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର। ଏହା ଅନୁଭବ କରାଗଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ପରି।
ମୃତୋ ବନ୍ଧୁର୍ ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ଽପ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସନ୍ମଯଃ । ମୃତୋ ଽଯମ୍ ଇତି ଚ ଜ୍ଞପ୍ତିର୍ ଭଵେଦ୍ ଏଵମ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍
ସ୍ୱପ୍ନରେ ବନ୍ଧୁ ମରିଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ସେ ଅସତ୍ୟ ହିଁ। 'ସେ ମରିଗଲେ' ବୋଲି ଭାବ ହୁଏ, ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଅଛି।
ଏଷା ହି ମୂଢଵିଷଯା ଉକ୍ତିର୍ ଏଵ ନ ରାଜତେ । ଅଭ୍ଯାସେନ ଵିନୋଦେତି ନାନୁଭୂତେର୍ ଅପହ୍ନଵଃ
ଏପରି କଥା ମାତ୍ର ଭ୍ରାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହା କେବେ ଉଜ୍ୱଳ ହୁଏନି। ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦୂର ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ଅନୁଭବକୁ କେହି ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରେନି।
ନିଶ୍ଚଯୋ ଽନ୍ତଃ ପ୍ରରୂଢୋ ଯସ୍ ସ ଯତ୍ନାଭ୍ଯସନଂ ଵିନା । ନାଶମ୍ ଆଯାତି ଲୋକେ ଽସ୍ମିନ୍ ନ କଦାଚନ କସ୍ଯଚିତ୍
ଯେଉଁ ନିଶ୍ଚୟ ମନରେ ଗଭୀର ଭାବେ ବସିଯାଏ, ତାହାକୁ ଚେଷ୍ଟା କିମ୍ବା ଅଭ୍ୟାସ ବିନା କେବେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସଂସାରରେ କାହାର ପାଖରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି।
ଇଦଂ ଜଗଦ୍ ଅସଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵକ୍ତି ଯଃ । ତମ୍ ଉନ୍ମତ୍ତମ୍ ଇଵୋନ୍ମତ୍ତା ଵିମୂଢା ଵିହସନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଯେଉଁମାନେ କହନ୍ତି, 'ଏହି ସଂସାର ଅସତ୍ୟ, କେବଳ ବ୍ରହ୍ମା ହିଁ ସତ୍ୟ'—ତାଙ୍କୁ ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏମିତି ହସନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ପାଗଳକୁ ଅନ୍ୟ ପାଗଳମାନେ ହସନ୍ତି।