ମାଯଯାଥ ଵିଵାଦେନ ସନ୍ଧିନା ଵିଗ୍ରହେଣ ଚ । ପଲାଯନେନ ଧୈର୍ଯେଣ ଚ୍ଛଦ୍ମନୋପାଯନେନ ଚ
ତାପରେ, ମାୟା, ବିବାଦ, ମିଳନ, ଦ୍ୱେଷ, ପଳାୟନ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚତୁର ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା
କାର୍ପଣ୍ଯେନାସ୍ତ୍ରଯୁଦ୍ଧେନ ସ୍ଵାନ୍ତର୍ଧାନୈଶ୍ ଚ ଭୂରିଶଃ । କୃତସ୍ ସ ସମରୋ ଦେଵୈସ୍ ତ୍ରିଂଶଦ୍ ଵର୍ଷାଣି ପଞ୍ଚ ଚ
ସ୍ୱୟଂ ଦୟା, ଅସ୍ତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ ଏବଂ ପୁନିପୁନି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ଦ୍ୱାରା, ଦେବତାମାନେ ସହିତ ସେଠି ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଭାବେ ପଞ୍ଚତିରିଶ ବର୍ଷ ଚାଲିଥିଲା।
ଵର୍ଷାଣି ଦିଵସାନ୍ ମାସାନ୍ ଦଶାଷ୍ଟୌ ପଞ୍ଚ ସପ୍ତ ଚ । ଵର୍ଷାଣି ପେତୁର୍ ଵୃକ୍ଷାଗ୍ନିହେତ୍ଯମ୍ବ୍ଵଶନିଭୂଭୃତାମ୍
ବର୍ଷ, ଦିନ, ମାସ—ଦଶ, ଆଠ, ପାଞ୍ଚ ଏବଂ ସାତ—ଏହି ସମୟ ଗଛ, ଅଗ୍ନି, ଅସ୍ତ୍ର, ପାଣି, ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେତେ ଦିନ ଚାଲିଗଲା।
ଏତାଵତା ତୁ କାଲେନ ଦୃଢାଭ୍ଯାସାଦ୍ ଅହଙ୍କୃତେଃ । ଦାମାଦଯୋ ଽହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆସ୍ଥାଂ ଜଗୃହୁର୍ ଗ୍ରସ୍ତଚେତସଃ
ଏତେ ସମୟ ଧରି ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଆତ୍ମତା ବୁଝିବା ଏବଂ ମନ ଗ୍ରସ୍ତ ହେବା ସହିତ, ବନ୍ଧନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟମାନେ 'ମୁଁ' ବୋଲି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଧରିଲେ।
ନୈକଟ୍ଯାତିଶଯାଦ୍ ଯଦ୍ଵଦ୍ ଦର୍ପଣଂ ବିମ୍ବଵଦ୍ ଭଵେତ୍ । ଅଭ୍ଯାସାତିଶଯାତ୍ ତଦ୍ଵତ୍ ତେ ଽପ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କାରିତାଂ ଗତାଃ
ଯେପରି ଅତି ନିକଟରୁ ଦର୍ପଣ ଦେଖିଲେ ଦର୍ପଣ ଏକ ଛବି ପରି ଲାଗେ, ସେପରି ଅତିରିକ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମତାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଯଦ୍ଵଦ୍ ଦୂରତରଂ ଵସ୍ତୁ ନାଦର୍ଶେ ପ୍ରତିବିମ୍ବତେ । ପଦାର୍ଥଵାସନା ତଦ୍ଵଦ୍ ଅନଭ୍ଯାସାନ୍ ନ ଜାଯତେ
ଯେପରି ଦୂରରେ ଥିବା କିଛି ଜିନିଷ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଅଭ୍ୟାସ ନ ହେଲେ ମନରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁର ଆଭାସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ।
ଯଦା ଦାମାଦଯୋ ଜାତା ଜାତାହଙ୍କାରଵାସନାଃ । ତଦା ମେ ଜୀଵିତଂ ମେ ଽର୍ଥ ଇତି ଦୈନ୍ଯମ୍ ଉପାଗମନ୍
ଯେତେବେଳେ ବାନ୍ଧନ ଓ ଏହା ପରି ଆସକ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଏବଂ ଆତ୍ମତ୍ୱର ଆଶକ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଲା, ସେତେବେଳେ 'ମୋର ଜୀବନ, ମୋର ସମ୍ପତ୍ତି' ବୋଧ ଆସିଲା ଓ ଦୁଃଖ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ଭଯଵାସନଯା ଗ୍ରସ୍ତା ମୋହଵାସନଯା ହତାଃ । ଆଶାପାଶନିବଦ୍ଧାସ୍ ତେ ତତଃ କୃପଣତାଂ ଗତାଃ
ଭୟର ଆଶକ୍ତିରେ ଧରାପଡ଼ି, ମୋହର ଆଶକ୍ତିରେ ହତବ୍ୟଥା ହୋଇ, ଆଶାର ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ଦୟନୀୟତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ମୁଧୈଵ ହ୍ଯ୍ ଅନହଙ୍କାରୈର୍ ମମତ୍ଵମ୍ ଉପକଲ୍ପିତମ୍ । ରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ଭୁଜଙ୍ଗତ୍ଵମ୍ ଇଵ ଦାମଵ୍ଯାଲକଟୈସ୍ ତତଃ
ଯେମିତି ରସିକୁ ସାପ୍ ବୋଲି ଭ୍ରମ ହୁଏ, ଏହିପରି ଆତ୍ମତ୍ୱ ନଥିବା ଲୋକମାନେ 'ମୋର' ବୋଧକୁ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି, ଯେଉଁପରି ଦାମର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ରସିରେ ସାପ୍ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ।
ଆପାଦମସ୍ତକଂ ଦେହଲତେଯଂ ଭଵତୁ ସ୍ଥିରା । ମମେତି ତୃଷ୍ଣାକୃପଣା ଦୀନତାଂ ତେ ସମାଯଯୁଃ
ମୋ ଦେହଟିଏ ମୁଣ୍ଡୁଠାରୁ ପାଉଁଯାଏଁ ଦୃଢ଼ ରୁହୁ, ଏହିପରି ମୋର ଭାବନାରୁ ଉପଜୁଥିବା ଲାଲସା ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିବା ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଏ।
ସ୍ଥିରୋ ଭଵତୁ ମେ ଦେହସ୍ ସୁଖାଯାସ୍ତୁ ଧନଂ ମମ । ଇତି ବଦ୍ଧଧିଯାଂ ତେଷାଂ ଧୈର୍ଯମ୍ ଅନ୍ତର୍ଧିମ୍ ଆଯଯୌ
ମୋ ଦେହ ଦୃଢ଼ ରହୁ, ମୋ ଧନ ମୋର ସୁଖ ପାଇଁ ହେଉ—ଏଭଳି ଭାବନା ମନକୁ ବାନ୍ଧି ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ଏହାରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ହରାଯାଏ।
ଅଵାସନତ୍ଵାଦ୍ ଵପୁଷାମ୍ ଅନାସ୍ଥତ୍ଵାତ୍ ସୁରଦ୍ଵିଷାମ୍ । ଯାଭୂତ୍ ପ୍ରହାରପରତା ମାର୍ଜିତୈଵାଶୁ ସାଭଵତ୍
ଦେହରେ ଗଭୀର ଚିହ୍ନ ନଥିବା ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନେ ଅସ୍ଥିର ଥିବାକୁ ଦେଖି, ସେମାନଙ୍କର ହିଂସା ପ୍ରବୃତ୍ତି ଶୀଘ୍ର ହଟିଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ଝାଡ଼ି ଦେଲେ ମାଟି ସଫା ହୋଇଯାଏ।
କଥଂ ସ୍ଥିରା ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଭଵେମ ଇତି ଚିନ୍ତଯା । ଵେଧିତା ଦୀନତାଂ ଜଗ୍ମୁଃ ପଦ୍ମା ଇଵ ନିରମ୍ଭସଃ
ଏହି ସଂସାରରେ କିପରି ଦୃଢ଼ ରହିପାରିବୁ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, ସେମାନେ ଅଶାନ୍ତି ଓ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ, ଯେପରି ଜଳ ବିନା ପଦ୍ମ ମୁର୍ଝାଯାଏ।
ତେଷାଂ ତ୍ଵ୍ ଅର୍ଥାନ୍ନପାନେଷୁ ସ୍ଵାହଙ୍କୃତିମତାଂ ରତିଃ । ବଭୂଵ ଭଵଭାଵସ୍ଥା ଭୀଷଣା ଭଵଭାଗିନୀ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟରେ ଆସକ୍ତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସାଧାରଣ ଜୀବନରେ ରହି, ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରକୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ।
ଅଥ ତସ୍ମିନ୍ ରଣେ ଭୀତ୍ଯା ସାପେକ୍ଷତ୍ଵମ୍ ଉପାଯଯୁଃ । ମତ୍ତେଭଗଣସଂରବ୍ଧା ଵନେ ହରିଣକା ଇଵ
ତାପରେ, ସେଠାରେ ସେହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟରେ ଅସହାୟ ହୋଇପଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ଅତ୍ୟଧିକ ମଦମସ୍ତ ହାତୀମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ହରିଣମାନେକୁ ଘେରି ରଖିଥାନ୍ତି, ସେପରି ସେମାନେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲେ।
ମରିଷ୍ଯାମୋ ମରିଷ୍ଯାମ ଇତି ଚିନ୍ତାହତାଶଯାଃ । ମନ୍ଦଂ ମନ୍ଦଂ କିଲ ଭ୍ରେମୁଃ କୁପିତୈରାଵଣେ ରଣେ
‘ଆମେ ମରିଯିବୁ, ଆମେ ମରିଯିବୁ’ ବୋଲି ଭୟ ଓ ଆଶାଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏବଂ ଅଳସ ଭାବେ ଘୁରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଆଇରାବତ ହାତୀ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ।
ଶରୀରୈକାର୍ଥିନାଂ ତେଷାଂ ଭୀତାନାଂ ମରଣାଦ୍ ଅତି । ଅଲ୍ପସତ୍ତ୍ଵତଯା ମୂର୍ଧ୍ନି କୃତମ୍ ଆପତ୍ପ୍ରଦଂ ପଦମ୍
ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ଦେହର ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଚାହାଁଥିଲେ ଏବଂ ଭୟଭୀତ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଦୁର୍ବଳତାର କାରଣରୁ ମୃତ୍ୟୁ ସେମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଦୁଃଖ ଆଣିଥିବା ପଦ ରଖିଦେଲା।
ଅଥ ପ୍ରମ୍ଲାନସତ୍ତ୍ଵାସ୍ ତେ ହନ୍ତୁମ୍ ଅଗ୍ରଗତଂ ଭଟମ୍ । ନ ଶେକୁର୍ ଇନ୍ଧନକ୍ଷୀଣା ହଵିର୍ ଦଗ୍ଧୁମ୍ ଇଵାଗ୍ନଯଃ
ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ପାଇଯିବା ପରେ, ସେମାନେ ସେଇ ଅଗ୍ରଣୀ ଯୋଦ୍ଧାକୁ ମାରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଜଳାଣା ଶେଷ ହୋଇଯିବା ପରେ ଅଗ୍ନି ହବିଷ୍ୟ ଦହିପାରେ ନାହିଁ।
ଵିବୁଧାନାଂ ପ୍ରହରତାଂ ସୁଦସ୍ଯୁତ୍ଵମ୍ ଉପାଗତାଃ । କ୍ଷତଵିକ୍ଷତସର୍ଵାଙ୍ଗାସ୍ ତସ୍ଥୁସ୍ ସାମାନ୍ଯଵଦ୍ଭଟାଃ
ଦେବତାମାନେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ଲଢ଼ାଇ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଆଘାତ ଓ ଆହତ ହୋଇ, ସେଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପରି ଉଭାଇ ରହିଗଲେ।
ବହୁନାତ୍ର କିମ୍ ଉକ୍ତେନ ମରଣାଦ୍ ଭୀତଚେତସଃ । ଦୈତ୍ଯା ଦେଵେଷୁ ଵଲ୍ଗତ୍ସୁ ଦୁଦ୍ରୁଵୁସ୍ ସମରାଜିରାତ୍
ଏଠାରେ ବହୁତ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ମୃତ୍ୟୁ ଭୟରେ ଦେମନମାନଙ୍କର ମନ ଭୟଭୀତ ହୋଇଯିବାରୁ, ଦେବତାମାନେ ଆଗେ ବଢ଼ିଆସୁଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ପଳାଇଗଲେ।
ତେଷୁ ଦ୍ରଵତ୍ସୁ ସର୍ଵେଷୁ ସର୍ଵତୋ ଦାନଵାଦ୍ରିଷୁ । ଦାମଵ୍ଯାଲକଟାଖ୍ଯେଷୁ ଵିଖ୍ଯାତେଷ୍ଵ୍ ଅସୁରାଲଯେ
ସମସ୍ତେ ପଳାଇବା ସମୟରେ, ସେମାନେ ଦେମନ ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ, ଏବଂ ଦାମ ଓ ବ୍ୟାଳ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅସୁର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ତଦ୍ଦୈତ୍ଯସୈନ୍ଯମ୍ ଅପତତ୍ ଖାଦ୍ ଵିଦ୍ରୁତମ୍ ଇତସ୍ ତତଃ । କଲ୍ପାନ୍ତପଵନାଧୂତଂ ତାରାଜାଲମ୍ ଇଵାଭିତଃ
ତାହାପରେ ସେ ଦାନବ ସେନା ଏପଟେ ସେପଟେ ଭାଗିଗଲା, ଯେପରି ଏକା ତାରାର ଜାଲ ଯୁଗାନ୍ତର ପବନରେ ଉଡ଼ିଯାଏ।
ଅମରାଚଲକୁଞ୍ଜେଷୁ ଶିଖରାଣାଂ ଶିଲାସୁ ଚ । ତଟେଷୁ ଵାରିରାଶୀନାଂ ପଯୋଦପଟଲେଷୁ ଚ
ଦେବତାମାନଙ୍କର ପାହାଡ଼ ଉପତ୍ୟକାରେ, ଶିଖର ଓ ପାହାଡ଼ ପଥରରେ, ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ଏବଂ ମେଘମାଳାରେ—
ସାଗରାଵର୍ତଗର୍ତେଷୁ ଶ୍ଵଭ୍ରେଷ୍ଵ୍ ଅଥ ସରିତ୍ସୁ ଚ । ଜଙ୍ଗଲେଷୁ ଦିଗନ୍ତେଷୁ ଜ୍ଵଲତ୍ସୁ ଵିପିନେଷୁ ଚ
ସମୁଦ୍ରର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ, ଗଭୀର ଖାଇ ଓ ନଦୀମାନେ, ମରୁଭୂମିରେ, ଦିଗନ୍ତରେ ଏବଂ ଜଳୁଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ—
ତଦ୍ରଣୋତ୍ସନ୍ନକୋଶେଷୁ ଗ୍ରାମେଷୁ ନଗରେଷୁ ଚ । ଅଟଵୀଷୂଗ୍ରଯକ୍ଷାସୁ ମରୁଷୂଦ୍ଯଦ୍ଦଵାଗ୍ନିଷୁ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଥିବା ଧନଭଣ୍ଡାରରେ, ଗ୍ରାମ ଓ ସହରରେ, ଭୟଙ୍କର ଯକ୍ଷମାନେ ଥିବା ଅଟବୀରେ ଏବଂ ମରୁଭୂମିରେ ଯେଉଁଠାରେ ଦାହନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଜଳୁଥିଲା—
ଲୋକାଲୋକାଚଲାନ୍ତେଷୁ ପର୍ଵତେଷୁ ହ୍ରଦେଷୁ ଚ । ଅନ୍ଧ୍ରଦ୍ରମିଡକାଶ୍ମୀରପାରସୀକପୁରେଷୁ ଚ
ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତର ସୀମାରେ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବତ ଓ ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକରେ, ଏବଂ ଆନ୍ଧ୍ର, ଦ୍ରାମିଡ଼, କଶ୍ମୀର ଓ ପାରସୀ ନଗରଗୁଡ଼ିକରେ—
ନାନାମ୍ଭୋଧିତରଙ୍ଗାସୁ ଗଙ୍ଗାଜଲଘଟାସୁ ଚ । ଦ୍ଵୀପାନ୍ତରେଷୁ ଦୂରେଷୁ ଜମ୍ବୂଷଣ୍ଡଲତାସୁ ଚ
ବିଭିନ୍ନ ସାଗରର ତରଙ୍ଗମାନେ, ଗଙ୍ଗା ଜଳର ଘଡ଼ିଗୁଡ଼ିକରେ, ଦୂର ଦ୍ୱୀପମାନେ ଓ ଜମ୍ବୁ ଗଛର ଝାଡ଼ିଗୁଡ଼ିକରେ—
ସର୍ଵତଃ ପର୍ଵତାକାରାଃ ପତିତାସ୍ ତେ ସୁରାରଯଃ । ଵିସ୍ଫୋଟିତାଙ୍ଗଚରଣା ଵିଭିନ୍ନକରବାହଵଃ
ସମସ୍ତଠାରେ, ସେଇ ସୁରଶତ୍ରୁମାନେ ପର୍ବତ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ତାଙ୍କର ଅଂଗ ଓ ପାଦ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ହାତ ଓ ବାହୁ ଚିରିଯାଇଲା।
ଶାଖାଲଗ୍ନାନ୍ତ୍ରତନ୍ତ୍ରୀକା ମୁକ୍ତରକ୍ତଵହଚ୍ଛଟାଃ । ଵ୍ଯସ୍ତାଙ୍ଗଖୁରମୂର୍ଧାନୋ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତକୁପିତେକ୍ଷଣାଃ
ଡାଳିରେ ଅନ୍ତ୍ର ଜଡିଯାଇଛି, ରକ୍ତ ଧାରା ଖୋଲା ଭାବେ ବହୁଛି, ଅଂଗ ଓ ମୁଣ୍ଡ ବିଛିନ୍ନ ହୋଇଛି, ରୋଷରେ ଆଖି ତିକ୍ତ ହୋଇ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଯାଉଛି।
ସ୍ଵାଯୁଧାଵଲନାଵେଗଚ୍ଛିନ୍ନକଙ୍କଟହେତଯଃ । ଦୂରାପାତଵିପର୍ଯସ୍ତପତନ୍ନାନାଵିଧାଂଶୁକାଃ
ସେମାନଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରର ଭୟଙ୍କର ଆଘାତରେ ତାଙ୍କର କବଚ ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ତାଙ୍କର ପୋଷାକ ଛିଣ୍ଡିଯାଇ, ଦୂରରୁ ଏଠାଉଠି ଖସିପଡ଼ିଲା।