ଅଥ ଦେଵା ଵିଷଣ୍ଣାସ୍ ତେ କ୍ଷଣମ୍ ଆଶ୍ଵସ୍ଯ ଵୈ ଯଯୁଃ । ଜଯୋପାଯାଯ ଵିଜିତା ବ୍ରହ୍ମାଣମ୍ ଅମିତୌଜସମ୍
ତାପରେ ଦେବମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କିଛି ସମୟ ପରେ ଆତ୍ମସ୍ଥିରତା ଆଣି, ବିଜୟ ପାଇଁ ଉପାୟ ଦେଖିବାକୁ ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ତେଷାମ୍ ଆଵିରଭୂଦ୍ ବ୍ରହ୍ମା ରକ୍ତରକ୍ତାନନଶ୍ରିଯାମ୍ । ସାଯଂ ରକ୍ତୀକୃତାମ୍ବୂନାମ୍ ଅବ୍ଧୀନାମ୍ ଇଵ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ
ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତା ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଲାଲ ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗାଇଥିବା ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ପ୍ରଣମ୍ଯ ତେ ସୁରାସ୍ ତସ୍ମୈ ତମ୍ ଅର୍ଥଂ ଶମ୍ବରେରିତମ୍ । ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରକଥଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଦାମଵ୍ଯାଲକଟକ୍ରମମ୍
ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ସମ୍ମାନ କଲେ ଏବଂ ଶମ୍ବରଙ୍କ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ। ଦାମ, ବ୍ୟାଳ ଓ କଟା ସେନାର କ୍ରମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କୁହିଲେ।
ତମ୍ ଆକର୍ଣ୍ଯାଖିଲଂ ବ୍ରହ୍ମା ଵିଚାର୍ଯ ଚ ଵିଚାରଵିତ୍ । ଉଵାଚେଦଂ ସୁରାନୀକମ୍ ଆଶ୍ଵାସନକରଂ ଵଚଃ
ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି, ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନେଂକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
ହନ୍ତ ଵର୍ଷସହସ୍ରାନ୍ତେ ଶମ୍ବରେଣ ହରେଃ କ୍ରମାତ୍ । ମର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅମରେଶସ୍ଯ ତତ୍କାଲଂ ସମ୍ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯତାମ୍
ଦେଖ, ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଶମ୍ବରଙ୍କୁ ହରି ନିଶ୍ଚୟ ହତ୍ୟା କରିବେ। ଏଯାଏଁ, ଅମର ଦେବତା, ସେଇ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର।
ଦାମଵ୍ଯାଲକଟାନ୍ ଏତାନ୍ ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵ୍ ଅମରସତ୍ତମାଃ । ଯୋଧଯନ୍ତଃ ପଲାଯଧ୍ଵଂ ମାଯାଯୁଦ୍ଧେନ ଦାନଵାନ୍
ଏହି ଦାମ, ବ୍ୟାଳ ଓ କଟା ସେନାଙ୍କ ସହ ଆଜି ତୁମେ, ଅମରମାନ୍ୟ ଦେବମାନେ, ଯୁଦ୍ଧ କରିବା; ଏହି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଦାନବମାନେଠାରୁ ପଛକୁ ହଟିଯିବା।
ଯୁଦ୍ଧାଭ୍ଯାସଵଶାଦ୍ ଏଷାଂ ମକୁରାଣାମ୍ ଇଵାଶଯେ । ଅହଙ୍କାରଚମତ୍କାରଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବମ୍ ଉପୈଷ୍ଯତି
ଏହି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସଦା ଯୁଦ୍ଧର ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବାରୁ, ସେମାନଙ୍କର ଅହଂକାରର ଗର୍ବ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯିବା ପରି ଉପସ୍ଥିତ ହେବ।
ଗୃହୀତଵାସନାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଏତେ ଦାମଵ୍ଯାଲକଟାସ୍ ସୁରାଃ । ସୁଜଯା ଵୋ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଜାଲଲଗ୍ନାଃ ଖଗା ଇଵ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦାମ, ବ୍ୟାଳ ଓ କଟା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ନିଜେ ଅଭିନିବେଶ ଧରିନେବେ, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ତୁମେମାନେ ପାଇଁ ଜାଲରେ ଫସିଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ପରି ସହଜରେ ଜିତିଯିବେ।
ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵ୍ ଅଵାସନା ଏତେ ସୁଖଦୁଃଖଵିଵର୍ଜିତାଃ । ଧୈର୍ଯେଣାରୀନ୍ ଵିନିଘ୍ନନ୍ତୋ ଦେଵଦୁର୍ଜଯତାଂ ଗତାଃ
କିନ୍ତୁ ଆଜି ସେମାନେ କୌଣସି ଅଭିନିବେଶ ନଥିବା ଓ ସୁଖ-ଦୁଃଖରୁ ଦୂର ଥିବାରୁ, ଧୈର୍ୟ୍ୟ ସହିତ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ବିଧ୍ଵଂସ କରି, ଦେବମାନେ ଅଜୟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ଵାସନାତନ୍ତୁବଦ୍ଧା ଯେ ଆଶାପାଶଵଶୀକୃତାଃ । ଵଶ୍ଯତାଂ ଯାନ୍ତି ତେ ଲୋକେ ରଜ୍ଜୁବଦ୍ଧାଃ ଖଗା ଇଵ
ଯେମାନେ ଚିତ୍ତର ଗୁପ୍ତ ଆଶା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ଡୋରିରେ ବନ୍ଧା ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରରେ ଏମିତି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଗଛରେ ଡୋରିରେ ବନ୍ଧା ପକ୍ଷୀ ଚାଲିପାରେ ନାହିଁ।
ଯେ ହି ନିର୍ଵାସନା ଧୀରାସ୍ ସର୍ଵତ୍ରାସକ୍ତବୁଦ୍ଧଯଃ । ନ ହୃଷ୍ଯନ୍ତି ନ କୁପ୍ଯନ୍ତି ଦୁର୍ଜଯାସ୍ ତେ ମହାଧିଯଃ
ଯେମାନେ ମନର ଗୁପ୍ତ ଆଶା ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ କଥାରେ ଅଲଗା ମନ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କେବେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଏପରି ମହାନ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କୁ ଜିତିବା ଅତି କଷ୍ଟକର।
ଯସ୍ଯାନ୍ତର୍ଵାସନାରଜ୍ଜ୍ଵା ଗ୍ରନ୍ଥିବନ୍ଧଶ୍ ଶରୀରିଣଃ । ମହାନ୍ ଅପି ବହୁଜ୍ଞୋ ଽପି ସ ବାଲେନାପି ଜୀଯତେ
ଯାହାର ମନ ଭିତରେ ଆଶାର ଡୋରି ଗଠି ହୋଇ ରହିଛି, ସେ ଯେତେବଡ଼ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ହେଉନାହିଁ, ଏକ ଛୋଟ ପିଲା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହାରିଯାଇପାରେ।
ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇଦଂ ମେ ତଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆକଲିତକଲ୍ପନଃ । ଆପଦାଂ ପାତ୍ରତାମ୍ ଏତି ପଯସାମ୍ ଇଵ ସାଗରଃ
ଯିଏ ସବୁବେଳେ 'ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର, ସେଠାରେ ତାହା' ଭାବି ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ଦୁଃଖର ଭାଣ୍ଡାର ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ପାଣି ଧରିଥାଏ।
ଇଯନ୍ମାତ୍ରପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଯେନାତ୍ମାଭଵ୍ଯଭାଵିତଃ । ସ ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ଽପି ସର୍ଵତ୍ର ପରାଂ କୃପଣତାଂ ଗତଃ
ଯିଏ ନିଜକୁ କେବଳ ଏହି ଦେହ ପରିମିତ ଭାବେ ଭାବେ, ଏବଂ ନିଜକୁ ଅପରିଗଣ୍ୟ ମନେ କରେ, ସେ ଯଦିଓ ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣେ, ସେ ସବୁଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଅନନ୍ତସ୍ଯାପ୍ରମେଯସ୍ଯ ଯେନେଯତ୍ତା ପ୍ରକଲ୍ପିତା । ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ତେନାତ୍ମା ସ୍ଵାତ୍ମନୈଵାଵଶୀକୃତଃ
ଯିଏ ଅସୀମ ଏବଂ ଅପରିମାପ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ସୀମା ଭାବନା କରେ, ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧି ଦେଉଛି।
ଆତ୍ମନୋ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ତତ୍ରୋପାଦେଯଭାଵେନ ବଦ୍ଧା ଭଵତି ଭାଵନା
ତିନି ଜଗତରେ ଆତ୍ମା ଛଡ଼ା ଯେଉଁ କିଛି ଅଛି, ତାହାକୁ ଯଦି ଅପନାଇବା ଜିନିଷ ଭାବେ ଭାବାଯାଏ, ସେଇ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନ ହୁଏ।
ଆସ୍ଥାମାତ୍ରମ୍ ଅନନ୍ତାନାଂ ଦୁଃଖାନାଂ କାରଣଂ ଵିଦୁଃ । ଅନାସ୍ଥାମାତ୍ରମ୍ ଅଭିତସ୍ ସୁଖାନାଂ କାରଣଂ ଵିଦୁଃ
ମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ, କେବଳ ଆସକ୍ତି ଅନେକ ଦୁଃଖର କାରଣ, ଏବଂ କେବଳ ଅନାସକ୍ତି ସବୁଠାରେ ସୁଖର କାରଣ।
ଦାମଵ୍ଯାଲକଟା ଯାଵଦ୍ ଅନାସ୍ଥା ଭାଵସଂସ୍ଥିତୌ । ତାଵନ୍ ନ ନାମ ଜେଯା ଵୋ ମଷକାଣାମ୍ ଇଵାନିଲାଃ
ମନର ଅବସ୍ଥା ପ୍ରତି ଅନାଦର ଥିଲେ, ଆଶା-ତାରୁଣ୍ୟର ଜଞ୍ଜିରକୁ କେବେ ବି ଭାଙ୍ଗିହେବା ଯାଏନାହିଁ; ଯେପରି ହଳକା ପବନ ମଛିମାନେକୁ ହଟାଇପାରେନାହିଁ।
ଅନ୍ତର୍ଵାସନଯା ଜନ୍ତୁର୍ ଦୀନତାମ୍ ଅନୁଯାତଯା । ଜିତୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଥା ତୁ ମଷକୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅମରାଚଲଃ
ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ମନର ଭିତରର ଆଦତ ଓ ଦୁର୍ବଳତାରେ ଚାଲିଥାଏ, ସେ ସହଜରେ ହାରିଯାଏ; ନହେଲେ, ଏକ ଛୋଟ ମଛି ମଧ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପାହାଡ଼ ପରି ଅଡ଼ିଗ ହୋଇଯିବ।
ଵିଦ୍ଯତେ ଵାସନା ଯତ୍ର ତତ୍ର ଚାଯାତି ଦୀନତା । ଗୁଣାଗୁଣାନୁଵିଦ୍ଧତ୍ଵଂ ସତୋ ଦୃଷ୍ଟଂ ହି ନାସତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଆଦତ ଅଛି, ସେଠାରେ ଦୁର୍ବଳତା ଆସିଥାଏ; ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ କେବଳ ଥିବା ବସ୍ତୁରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ନାହିଁ, ସେଠି କିଛି ନୁହେଁ।
ଅଯଂ ସୋ ଽହଂ ମମେଦଂ ଚେତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଅନ୍ତସ୍ ସ୍ଵଵାସନାମ୍ । ଯଥା ଦାମାଦଯଶ୍ ଶକ୍ର ଭାଵଯନ୍ତି ତଥା କୁରୁ
ମନର ଭିତରେ ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର — ଏଭଳି ଆଦତ ଧାରଣ କରିଥାଏ; ଯେପରି ଜଞ୍ଜିର ମନକୁ ଗଢ଼ିଏ, ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ସେପରି କାମ କର।
ଯା ଯା ଜନସ୍ଯ ଵିପଦୋ ଭାଵାଭାଵଦଶାଶ୍ ଚ ଯାଃ । ତୃଷ୍ଣାକରଞ୍ଜଵଲ୍ଲ୍ଯାସ୍ ତା ମଞ୍ଜର୍ଯଃ କଟୁକୋମଲାଃ
ମଣିଷଙ୍କ ଉପରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ବିପଦ ବା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱର ଅବସ୍ଥା ଆସେ, ସେଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ଆସା-ତରଙ୍ଗର ଲତାର କେବେ କଟୁ, କେବେ ମଧୁର ଫୁଲ ଭଳି।
ଵାସନାତନ୍ତୁବଦ୍ଧୋ ଽଯଂ ଲୋକୋ ଵିପରିଵର୍ତତେ । ସା ସୁଵୃଦ୍ଧାତିଦୁଃଖାଯ ସୁଖାଯୋଚ୍ଛେଦମ୍ ଆଗତା
ଏହି ସଂସାର ଆଗ୍ରହର ସୂତ୍ରରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ଘୂରୁଛି; ଯେତେବେଳେ ଏହି ଆଗ୍ରହ ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେତେବେଳେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ଯଦି ଏହା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସୁଖ ମିଳେ।
ଧୀରୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅତିବହୁଜ୍ଞୋ ଽପି କୁଲଜୋ ଽପି ମହାନ୍ ଅପି । ତୃଷ୍ଣଯା ବଧ୍ଯତେ ଜନ୍ତୁସ୍ ସିଂହଶ୍ ଶୃଙ୍ଖଲଯା ଯଥା
ଜେଉଁଠି ମଣିଷ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଅଧିକ ଜ୍ଞାନୀ, ଉତ୍ତମ କୁଳର, କିମ୍ବା ମହାନ ହେଉଥିବେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଆସା ଏମିତି ବନ୍ଧି ରଖେ, ଯେପରି ଏକ ସିଂହକୁ ଶୃଙ୍ଖଳା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧାଯାଏ।
ଦେହପାଦପସଂସ୍ଥସ୍ଯ ହୃଦଯାଲଯଶାଯିନଃ । ତୃଷ୍ଣା ଚିତ୍ତଖଗସ୍ଯାସ୍ଯ ଵାଗୁରା ପରିକଲ୍ପିତା
ଯିଏ ଦେହ ରୂପୀ ଗଛରେ ବସିଛନ୍ତି ଏବଂ ହୃଦୟ ରୂପୀ ଗୃହରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି, ସେଠି ମନ ହଳକା ପବନ ଭଳି ଚଳିଥାଏ; ଏହି ମନ ପାଇଁ ଆସାର ଜାଲ ତିଆରି ହୋଇଛି।
ଦୀନୋ ଵାସନଯା ଲୋକଃ କୃତାନ୍ତେନାପକୃଷ୍ଯତେ । ରଜ୍ଜ୍ଵେଵ ବାଲେନ ଖଗୋ ଵିଵଶୋ ଽନିଶମ୍ ଉଚ୍ଛ୍ଵସନ୍
ଏହି ସଂସାର ନିଜର ପୁରୁଣା ଆଦତରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଭାଗ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଟାଣି ନିଆଯାଏ, ଯେପରିକି ଏକ ଛୁଆଁ ଦ୍ୱାରା ଦୋରିରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ପକ୍ଷୀ ଅସହାୟ ଭାବରେ ସବୁବେଳେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି।
ଅଲମ୍ ଆଯୁଧଭାରେଣ ସଙ୍ଗରଭ୍ରମଣେନ ଚ । ଵାସନାଂ ସଵିପର୍ଯାସାଂ ଯୁକ୍ତ୍ଯୈଵ ତ୍ଵଂ ରିପୋଃ କୁରୁ
ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରର ଭାର ଓ ଯୁଦ୍ଧର ଭ୍ରମଣ ଏବେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ। ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ନିଜର ଶତ୍ରୁ, ଅର୍ଥାତ୍ ଭ୍ରମ ସହିତ ଥିବା ଆଦତକୁ ମାତ୍ର ଦୂର କର।
ଅନ୍ତରକ୍ଷୁଭିତେ ଧୈର୍ଯେ ରିପୋର୍ ଅମରନାଯକାଃ । ନ ଶସ୍ତ୍ରାଣି ନ ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ନ ଚାସ୍ତ୍ରାଣି ଜଯନ୍ତି ଵଃ
ଯେତେବେଳେ ଭିତରର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଶକ୍ତିମାନମାନେ—ନ ଅସ୍ତ୍ର, ନ ଶାସ୍ତ୍ର, ନ ଅସ୍ତ୍ର—ତୁମକୁ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଦାମଵ୍ଯାଲକଟାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଏତେ ଯୁଦ୍ଧାଭ୍ଯାସଵଶେନ ଚ । ଅହଙ୍କାରମଯୀମ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତେ ଗ୍ରହୀଷ୍ଯନ୍ତି ଵାସନାମ୍
ଏହାମାନେ ଦୋରି ଓ ସାପର ଚମୁଟି ପରି, ଯୁଦ୍ଧର ଅଭ୍ୟାସରେ ଏମିତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେ ତୁମ ମନ ଭିତରେ ଅହଂକାରରେ ଗଠିତ ଆଦତକୁ ଧରି ନେବେ।
ଯଦି ତେ ଯନ୍ତ୍ରପୁରୁଷାଶ୍ ଶମ୍ବରେଣ ଵିନିର୍ମିତାଃ । ଵାସନାଂ ନାଶ୍ରଯିଷ୍ଯନ୍ତି ଯାସ୍ଯନ୍ତି ତଦ୍ ଅଜଯ୍ଯତାମ୍
ଯଦି ଶମ୍ବରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ସେଇ ଯନ୍ତ୍ରମାନବମାନେ ଏହି ଆସକ୍ତିକୁ ଧରିନପାରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ଅଜୟ ହେଇଯିବେ।