କିଞ୍ଚିଲ୍ଲବ୍ଧଜଯପ୍ରାଯଦୈତ୍ଯଦାନଵମଣ୍ଡଲମ୍ । ଦୂଯମାନସୁରାନୀକମ୍ ଏକାନ୍ତୋଦ୍ଵିଗ୍ନଵାସଵମ୍
ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ କେବଳ ଅଳ୍ପ ସଫଳତା ଲାଭ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ପ୍ରାୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ; ଦେବତାମାନଙ୍କର ସେନା ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିଲା ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଏକାକୀ ଭୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ଦଢ଼ିଥିଲେ।
ଉତ୍ତରାଶାମିଲଦ୍ଵହ୍ନିରକ୍ତହେତିବୃହତ୍ପ୍ରଭମ୍ । ପ୍ରତିକ୍ଷଣଂ ଲସଦ୍ଦାହପ୍ରକାଶତିମିରୋଲ୍ବଣମ୍
ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଲାଲ ଅସ୍ତ୍ରର ଆଲୋକରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯାହାର ତୀବ୍ର ଏବଂ ଚିରନ୍ତନ ଶିଖା ଏକେକ୍ଷଣରେ ଚମକୁଥିଲା ଓ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରୁଥିଲା।
ଵଵୁର୍ ଅଶନିନିପାତପିଣ୍ଡିତାଙ୍ଗା ଦଲିତଶିଲାଶକଲା ଦିଶାଂ ମୁଖେଷୁ । ପ୍ରଲଯସମଯସୂଚକାସ୍ ସୁରାଣାମ୍ ଉରୁତରଘର୍ଘରଘସ୍ମରାସ୍ ସମୀରାଃ
ବିଦ୍ୟୁତ୍ରେ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ଦେହ ଓ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପାହାଡ଼ର ଟୁକୁଡ଼ା ଦିଗଦିଗନ୍ତରେ ବିକିରିତ ହେଉଥିଲା; ବଡ଼ ବଡ଼ ସାପ ଭଳି ଭୟଙ୍କର ଘର୍ଘରାହଟ ସହିତ ପବନ ବହୁଥିଲା, ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଳୟର ସଙ୍କେତ ଥିଲା।
ଵହତ୍ସ୍ଵ୍ ଅସୃକ୍ପ୍ରଵାହେଷୁ ଗଙ୍ଗାପୂରେଷ୍ଵ୍ ଇଵାମ୍ବରାତ୍ । ଦାମ୍ନି ଵେଷ୍ଟିତଦେଵୌଘେ ମୁକ୍ତକ୍ଷ୍ଵେଡାଘନାରଵେ
ରକ୍ତ ଝରଣା ଭଳି ବହୁଥିବାବେଳେ, ଆକାଶରୁ ବହୁଥିବା ବଡ଼ ଗଙ୍ଗା ପରି, ଦେବତାମାନେ ଦାମରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ ଏକଠି ହୋଇଥିଲେ, ମୁକ୍ତ ବଜ୍ରର ଗର୍ଜନ ଭଳି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
ଵ୍ଯାଲେ ନିଜକରାକୃଷ୍ଟିପିଷ୍ଟସର୍ଵସୁରାଲଯେ । କଟେ କଠିନସଂରମ୍ଭସଙ୍ଗରାଚ୍ଛାଦିତାମରେ
ସର୍ପଟି ନିଜ ହାତରେ ସମସ୍ତ ଦେବଲୋକକୁ ଧରି ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଇଥିଲା, ତାହାର କଠିନ ଯୁଦ୍ଧ ରବରେ କମଳକୁ ତାହାର କମରେ ଲୁଚାଇ ଦେଇଥିଲା।
ଐରାଵଣେ କ୍ଷୀଣମଦେ ପଲାଯନପରାଯଣେ । ପ୍ରଵୃଦ୍ଧେ ଦାନଵାନୀକେ ମଧ୍ଯାହ୍ନ ଇଵ ଭାସ୍କରେ
ଏଇରାବତଙ୍କର ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବାବେଳେ, ଦାନବ ସେନା ବଡ଼ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରଖିଥିଲା, ଯେପରି ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଘନ ମେଘ ଢାକି ଦେଇଥାଏ।
ପତିତାର୍ଧାଯୁଧାଙ୍ଗାନି ପ୍ରସ୍ରଵଦ୍ରୁଧିରାଣି ଚ । ପଯାଂସୀଵ ଵିସେତୂନି ଦେଵସୈନ୍ଯାନି ଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ
ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଅଙ୍ଗ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲା, ରକ୍ତ ଝରିଯାଉଥିଲା, ସେମାନେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଆଣ୍ଡରୁ ପାଣି ବହିଯିବା ପରି ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଯାଉଥିଲେ।
ଦାମଵ୍ଯାଲକଟାସ୍ ତାନି ଚିରମ୍ ଅନ୍ତର୍ହିତାନ୍ଯ୍ ଅପି । ଅନୁଜଗ୍ମୁର୍ ଲସନ୍ନାଦମ୍ ଇନ୍ଧନାନୀଵ ପାଵକାଃ
ସେଇ ଦାମ, ସର୍ପ ଓ ବେଳ୍ଟଗୁଡ଼ିକ, ବହୁଦିନ ଲୁଚିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆଗୁନି ଜେମିତି ଜଳାଣା ପଛରେ ଲାଗିଯାଏ, ସେମାନେ ଗର୍ଜନ କରି କ୍ଷୁଦ୍ର ଶବ୍ଦ କରୁଥିବା ଭଳି ଚାଲିଗଲେ।
ଅନ୍ଵିଷ୍ଟାନ୍ ଅପି ଯତ୍ନେନ ନାଲଭନ୍ତାସୁରାସ୍ ସୁରାନ୍ । ଘନଜାଲଵନୋଡ୍ଡୀନାନ୍ ସିଂହା ହରିଣକାନ୍ ଇଵ
ଦାନବମାନେ ଯେତେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ କୁହାଯିବାକୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଘନ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଯାଇଥିବା ହରିଣାକୁ ସିଂହ ଖୋଜିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅଲବ୍ଧେଷ୍ଵ୍ ଅମରୌଘେଷୁ ଦାମଵ୍ଯାଲକଟାସ୍ ତଦା । ଜଗ୍ମୁଃ ପାତାଲକୋଶସ୍ଥଂ ପ୍ରଭୁଂ ପ୍ରମୁଦିତାଶଯାଃ
ଦେବମାନେ ମିଳିଲେ ନାହିଁ ବୋଲି, ସେଇ ଦାମ, ସର୍ପ ଓ ବେଳ୍ଟଗୁଡ଼ିକ ଖୁସି ହୋଇ, ପାତାଳର ଧନଭଣ୍ଡାରରେ ବସୁଥିବା ନିଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଅଥ ଦେଵା ଵିଷଣ୍ଣାସ୍ ତେ କ୍ଷଣମ୍ ଆଶ୍ଵସ୍ଯ ଵୈ ଯଯୁଃ । ଜଯୋପାଯାଯ ଵିଜିତା ବ୍ରହ୍ମାଣମ୍ ଅମିତୌଜସମ୍
ତାପରେ ଦେବମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କିଛି ସମୟ ପରେ ଆତ୍ମସ୍ଥିରତା ଆଣି, ବିଜୟ ପାଇଁ ଉପାୟ ଦେଖିବାକୁ ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ତେଷାମ୍ ଆଵିରଭୂଦ୍ ବ୍ରହ୍ମା ରକ୍ତରକ୍ତାନନଶ୍ରିଯାମ୍ । ସାଯଂ ରକ୍ତୀକୃତାମ୍ବୂନାମ୍ ଅବ୍ଧୀନାମ୍ ଇଵ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ
ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତା ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଲାଲ ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗାଇଥିବା ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ପ୍ରଣମ୍ଯ ତେ ସୁରାସ୍ ତସ୍ମୈ ତମ୍ ଅର୍ଥଂ ଶମ୍ବରେରିତମ୍ । ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରକଥଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଦାମଵ୍ଯାଲକଟକ୍ରମମ୍
ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ସମ୍ମାନ କଲେ ଏବଂ ଶମ୍ବରଙ୍କ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ। ଦାମ, ବ୍ୟାଳ ଓ କଟା ସେନାର କ୍ରମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କୁହିଲେ।
ତମ୍ ଆକର୍ଣ୍ଯାଖିଲଂ ବ୍ରହ୍ମା ଵିଚାର୍ଯ ଚ ଵିଚାରଵିତ୍ । ଉଵାଚେଦଂ ସୁରାନୀକମ୍ ଆଶ୍ଵାସନକରଂ ଵଚଃ
ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି, ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନେଂକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
ହନ୍ତ ଵର୍ଷସହସ୍ରାନ୍ତେ ଶମ୍ବରେଣ ହରେଃ କ୍ରମାତ୍ । ମର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅମରେଶସ୍ଯ ତତ୍କାଲଂ ସମ୍ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯତାମ୍
ଦେଖ, ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଶମ୍ବରଙ୍କୁ ହରି ନିଶ୍ଚୟ ହତ୍ୟା କରିବେ। ଏଯାଏଁ, ଅମର ଦେବତା, ସେଇ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର।
ଦାମଵ୍ଯାଲକଟାନ୍ ଏତାନ୍ ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵ୍ ଅମରସତ୍ତମାଃ । ଯୋଧଯନ୍ତଃ ପଲାଯଧ୍ଵଂ ମାଯାଯୁଦ୍ଧେନ ଦାନଵାନ୍
ଏହି ଦାମ, ବ୍ୟାଳ ଓ କଟା ସେନାଙ୍କ ସହ ଆଜି ତୁମେ, ଅମରମାନ୍ୟ ଦେବମାନେ, ଯୁଦ୍ଧ କରିବା; ଏହି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଦାନବମାନେଠାରୁ ପଛକୁ ହଟିଯିବା।
ଯୁଦ୍ଧାଭ୍ଯାସଵଶାଦ୍ ଏଷାଂ ମକୁରାଣାମ୍ ଇଵାଶଯେ । ଅହଙ୍କାରଚମତ୍କାରଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବମ୍ ଉପୈଷ୍ଯତି
ଏହି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସଦା ଯୁଦ୍ଧର ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବାରୁ, ସେମାନଙ୍କର ଅହଂକାରର ଗର୍ବ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯିବା ପରି ଉପସ୍ଥିତ ହେବ।
ଗୃହୀତଵାସନାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଏତେ ଦାମଵ୍ଯାଲକଟାସ୍ ସୁରାଃ । ସୁଜଯା ଵୋ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଜାଲଲଗ୍ନାଃ ଖଗା ଇଵ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦାମ, ବ୍ୟାଳ ଓ କଟା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ନିଜେ ଅଭିନିବେଶ ଧରିନେବେ, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ତୁମେମାନେ ପାଇଁ ଜାଲରେ ଫସିଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ପରି ସହଜରେ ଜିତିଯିବେ।
ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵ୍ ଅଵାସନା ଏତେ ସୁଖଦୁଃଖଵିଵର୍ଜିତାଃ । ଧୈର୍ଯେଣାରୀନ୍ ଵିନିଘ୍ନନ୍ତୋ ଦେଵଦୁର୍ଜଯତାଂ ଗତାଃ
କିନ୍ତୁ ଆଜି ସେମାନେ କୌଣସି ଅଭିନିବେଶ ନଥିବା ଓ ସୁଖ-ଦୁଃଖରୁ ଦୂର ଥିବାରୁ, ଧୈର୍ୟ୍ୟ ସହିତ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ବିଧ୍ଵଂସ କରି, ଦେବମାନେ ଅଜୟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ଵାସନାତନ୍ତୁବଦ୍ଧା ଯେ ଆଶାପାଶଵଶୀକୃତାଃ । ଵଶ୍ଯତାଂ ଯାନ୍ତି ତେ ଲୋକେ ରଜ୍ଜୁବଦ୍ଧାଃ ଖଗା ଇଵ
ଯେମାନେ ଚିତ୍ତର ଗୁପ୍ତ ଆଶା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ଡୋରିରେ ବନ୍ଧା ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରରେ ଏମିତି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଗଛରେ ଡୋରିରେ ବନ୍ଧା ପକ୍ଷୀ ଚାଲିପାରେ ନାହିଁ।
ଯେ ହି ନିର୍ଵାସନା ଧୀରାସ୍ ସର୍ଵତ୍ରାସକ୍ତବୁଦ୍ଧଯଃ । ନ ହୃଷ୍ଯନ୍ତି ନ କୁପ୍ଯନ୍ତି ଦୁର୍ଜଯାସ୍ ତେ ମହାଧିଯଃ
ଯେମାନେ ମନର ଗୁପ୍ତ ଆଶା ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ କଥାରେ ଅଲଗା ମନ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କେବେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଏପରି ମହାନ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କୁ ଜିତିବା ଅତି କଷ୍ଟକର।
ଯସ୍ଯାନ୍ତର୍ଵାସନାରଜ୍ଜ୍ଵା ଗ୍ରନ୍ଥିବନ୍ଧଶ୍ ଶରୀରିଣଃ । ମହାନ୍ ଅପି ବହୁଜ୍ଞୋ ଽପି ସ ବାଲେନାପି ଜୀଯତେ
ଯାହାର ମନ ଭିତରେ ଆଶାର ଡୋରି ଗଠି ହୋଇ ରହିଛି, ସେ ଯେତେବଡ଼ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ହେଉନାହିଁ, ଏକ ଛୋଟ ପିଲା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହାରିଯାଇପାରେ।
ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇଦଂ ମେ ତଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆକଲିତକଲ୍ପନଃ । ଆପଦାଂ ପାତ୍ରତାମ୍ ଏତି ପଯସାମ୍ ଇଵ ସାଗରଃ
ଯିଏ ସବୁବେଳେ 'ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର, ସେଠାରେ ତାହା' ଭାବି ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ଦୁଃଖର ଭାଣ୍ଡାର ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ପାଣି ଧରିଥାଏ।
ଇଯନ୍ମାତ୍ରପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଯେନାତ୍ମାଭଵ୍ଯଭାଵିତଃ । ସ ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ଽପି ସର୍ଵତ୍ର ପରାଂ କୃପଣତାଂ ଗତଃ
ଯିଏ ନିଜକୁ କେବଳ ଏହି ଦେହ ପରିମିତ ଭାବେ ଭାବେ, ଏବଂ ନିଜକୁ ଅପରିଗଣ୍ୟ ମନେ କରେ, ସେ ଯଦିଓ ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣେ, ସେ ସବୁଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଅନନ୍ତସ୍ଯାପ୍ରମେଯସ୍ଯ ଯେନେଯତ୍ତା ପ୍ରକଲ୍ପିତା । ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ତେନାତ୍ମା ସ୍ଵାତ୍ମନୈଵାଵଶୀକୃତଃ
ଯିଏ ଅସୀମ ଏବଂ ଅପରିମାପ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ସୀମା ଭାବନା କରେ, ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧି ଦେଉଛି।
ଆତ୍ମନୋ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ତତ୍ରୋପାଦେଯଭାଵେନ ବଦ୍ଧା ଭଵତି ଭାଵନା
ତିନି ଜଗତରେ ଆତ୍ମା ଛଡ଼ା ଯେଉଁ କିଛି ଅଛି, ତାହାକୁ ଯଦି ଅପନାଇବା ଜିନିଷ ଭାବେ ଭାବାଯାଏ, ସେଇ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନ ହୁଏ।
ଆସ୍ଥାମାତ୍ରମ୍ ଅନନ୍ତାନାଂ ଦୁଃଖାନାଂ କାରଣଂ ଵିଦୁଃ । ଅନାସ୍ଥାମାତ୍ରମ୍ ଅଭିତସ୍ ସୁଖାନାଂ କାରଣଂ ଵିଦୁଃ
ମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ, କେବଳ ଆସକ୍ତି ଅନେକ ଦୁଃଖର କାରଣ, ଏବଂ କେବଳ ଅନାସକ୍ତି ସବୁଠାରେ ସୁଖର କାରଣ।
ଦାମଵ୍ଯାଲକଟା ଯାଵଦ୍ ଅନାସ୍ଥା ଭାଵସଂସ୍ଥିତୌ । ତାଵନ୍ ନ ନାମ ଜେଯା ଵୋ ମଷକାଣାମ୍ ଇଵାନିଲାଃ
ମନର ଅବସ୍ଥା ପ୍ରତି ଅନାଦର ଥିଲେ, ଆଶା-ତାରୁଣ୍ୟର ଜଞ୍ଜିରକୁ କେବେ ବି ଭାଙ୍ଗିହେବା ଯାଏନାହିଁ; ଯେପରି ହଳକା ପବନ ମଛିମାନେକୁ ହଟାଇପାରେନାହିଁ।
ଅନ୍ତର୍ଵାସନଯା ଜନ୍ତୁର୍ ଦୀନତାମ୍ ଅନୁଯାତଯା । ଜିତୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଥା ତୁ ମଷକୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅମରାଚଲଃ
ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ମନର ଭିତରର ଆଦତ ଓ ଦୁର୍ବଳତାରେ ଚାଲିଥାଏ, ସେ ସହଜରେ ହାରିଯାଏ; ନହେଲେ, ଏକ ଛୋଟ ମଛି ମଧ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପାହାଡ଼ ପରି ଅଡ଼ିଗ ହୋଇଯିବ।
ଵିଦ୍ଯତେ ଵାସନା ଯତ୍ର ତତ୍ର ଚାଯାତି ଦୀନତା । ଗୁଣାଗୁଣାନୁଵିଦ୍ଧତ୍ଵଂ ସତୋ ଦୃଷ୍ଟଂ ହି ନାସତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଆଦତ ଅଛି, ସେଠାରେ ଦୁର୍ବଳତା ଆସିଥାଏ; ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ କେବଳ ଥିବା ବସ୍ତୁରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ନାହିଁ, ସେଠି କିଛି ନୁହେଁ।