ଆଯୁର୍ ଅତ୍ଯନ୍ତତରଲଂ ମୃତ୍ଯୁର୍ ଏକସ୍ ତୁ ନିଷ୍ଠୁରଃ । ତାରୁଣ୍ଯଂ ଚାତିତରଲଂ ବାଲ୍ଯଂ ଜଡତଯା ହୃତମ୍
ଜୀବନ ଅତି ଅସ୍ଥିର, ମୃତ୍ୟୁ ଏକମାତ୍ର ନିର୍ଦୟ; ଯୁବାବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଅତି ଅସ୍ଥିର, ଶିଶୁବୟସ୍କୁ ଅଜ୍ଞତା ହରି ନେଇଛି।
କଲାକଲଙ୍କିତୋ ଲୋକୋ ବନ୍ଧଵୋ ଭଵବନ୍ଧନମ୍ । ଭୋଗା ଭଵମହାରୋଗାସ୍ ତୃଷ୍ଣା ଚ ମୃଗତୃଷ୍ଣିକା
ଏହି ସଂସାର ଅନେକ ଦୋଷରେ ଦୂଷିତ; ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନ; ଭୋଗ ଏହି ଜୀବନର ବଡ଼ ରୋଗ, ଆଶା ମୃଗମରିଚିକା ପରି।
ଶତ୍ରଵଶ୍ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଏଵ ସତ୍ଯଂ ଯାତମ୍ ଅସତ୍ଯତାମ୍ । ପ୍ରହରତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୈଵାତ୍ମା ମନ ଏଵ ମନୋରିପୁଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ନିଜର ଶତ୍ରୁ; ସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟରେ ପରିଣତ; ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ଆଘାତ କରେ, ମନ ନିଜର ଶତ୍ରୁ।
ଅହଙ୍କାରଃ କଲଙ୍କାଯ ବୁଦ୍ଧଯଃ ପରିପେଲଵାଃ । କ୍ରିଯା ଦୁଷ୍ଫଲଦାଯିନ୍ଯୋ ଲୀଲାସ୍ ସ୍ତ୍ରୀନିଷ୍ଠତାଂ ଗତାଃ
ଅହଂକାର ଦୋଷର ଚିହ୍ନ, ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର; କାର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରସାର ଫଳ ଦେଇନାହିଁ, ମନୋରଞ୍ଜନ ମହିଳାମାନେ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ।
ଵାଞ୍ଛାଵିଷଯଶାଲିନ୍ଯସ୍ ସଚମତ୍କୃତଯଃ କୃତାଃ । ନାର୍ଯୋ ଦୋଷପତାକିନ୍ଯୋ ରସା ନୀରସତାଂ ଗତାଃ
ଇଛା ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ, ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ; ନାରୀମାନେ ଦୋଷର ପତାକା, ରସ ଏବେ ନିରସ।
ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଵସ୍ତୁତଯା ଚାତ୍ତଂ ଦତ୍ତଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଅହଙ୍କୃତୌ । ଅଭାଵରୋଧିତା ଭାଵା ଭଵାନ୍ତୋ ନାଧିଗମ୍ଯତେ
ସତ୍ୟକୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି, ଚିତ୍ତ ଅହଂକାରରେ ଲିନ; ଭାବଗୁଡ଼ିକ ଅଭାବରେ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଶେଷ କେବେ ମିଳେନାହିଁ।
ତପ୍ଯତେ କେଵଲଂ ସାଧୋ ମତିର୍ ଆକୁଲିତାନ୍ତରା । ରାଗୋରଗୋ ଵିଲସତି ଵିରାଗଂ ନୋପଗଚ୍ଛତି
ହେ ଉତ୍ତମ ଜଣ, ମନ ଭିତରେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୁଗୁଛି; ଆସକ୍ତିର ରଙ୍ଗ ଚମକୁଛି, କିନ୍ତୁ ବିରାଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ।
ରଜୋଗୁଣାହତା ଦୃଷ୍ଟିସ୍ ତମସ୍ ସମ୍ପରିଵର୍ଧତେ । ନ ଚାଧିଗମ୍ଯତେ ସତ୍ତ୍ଵଂ ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତଦୂରତଃ
ରଜୋଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ଦୃଷ୍ଟି ଆବୃତ ହେଉଛି, ତମୋଗୁଣ ବଢ଼ିଯାଉଛି; ସତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ତାହାର ସତ୍ୟ ଏତେ ଦୂର ଯେ, ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ସ୍ଥିତିର୍ ଅସ୍ଥିରତାଂ ଯାତା ମୃତିର୍ ଆଗମନୋନ୍ମୁଖୀ । ଧୃତିର୍ ଵୈଧୁର୍ଯମ୍ ଆଯାତି ରତିର୍ ନିତ୍ଯମ୍ ଅଵସ୍ତୁନି
ସ୍ଥିରତା ଅସ୍ଥିରତାରେ ପରିଣତ ହେଉଛି, ମୃତ୍ୟୁ ସଦା ଆସିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଦୃଢତା ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ପରିଣତ ହେଉଛି, ଆସକ୍ତି ସଦା ଅସତ୍ୟ ଉପରେ।
ମତିର୍ ମାନ୍ଦ୍ଯେନ ମଲିନା ପାତୈକପରମଂ ଵପୁଃ । ଜ୍ଵଲତୀଵ ଜରା ଦେହେ ପ୍ରଵିସ୍ଫୂର୍ଜତି ଦୁଷ୍କୃତମ୍
ମନ ଅଳସତାରେ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଛି; ଶରୀର ତଳକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଶରୀରରେ ଦହୁଛି, ଦୁଷ୍କର୍ମ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଉଛି।
ଯତ୍ନେନ ଯାତି ଯୁଵତା ଦୂରେ ସଜ୍ଜନସଙ୍ଗତିଃ । ଗତିର୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ କାଚିତ୍ କ୍ଵଚିନ୍ ନୋଦେତି ସତ୍ଯତା
ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଦୂରେ ରହିଯାଏ; କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ପଥ ନାହିଁ, ସତ୍ୟ ଉପଜିବା ମିଳୁନାହିଁ।
ମନୋ ଵିମୁହ୍ଯତୀଵାନ୍ତର୍ ମୁଦିତା ଦୂରତୋ ଗତା । ନୋଜ୍ଜ୍ଵଲା କରୁଣୋଦେତି ଦୂରାଦ୍ ଆଯାତି ନୀଚତା
ମନ ଭିତରେ ଭ୍ରମିତ ଲାଗୁଛି, ସୁଖ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଇଛି; କରୁଣା ଚମକୁନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ନିଚତା ଦୂରରୁ ନିକଟକୁ ଆସୁଛି।
ଧୀରତାଧୀରତାମ୍ ଏତି ପାତୋତ୍ପାତପରୋ ଜନଃ । ସୁଲଭୋ ଦୁର୍ଜନାଶ୍ଲେଷୋ ଦୁର୍ଲଭସ୍ ସାଧୁସଙ୍ଗମଃ
ସାହସ ଦେଖାଉଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଭୟଭୀତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଲୋକମାନେ ଅପମାନ ଓ ଦୁଃଖରେ ଲଗିଥାନ୍ତି; ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ସହ ମିଶିବା ସହଜ, କିନ୍ତୁ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସଂଗ ମିଳିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର।
ଆଗମାପାଯିନୋ ଭାଵା ଭାଵନା ଭଵବନ୍ଧନୀ । ନୀଯତେ କେଵଲଂ କ୍ଵାପି ନିତ୍ଯଂ ଭୂତପରମ୍ପରା
ଭାବଗୁଡିକ ଆସିଯାନ୍ତି ଓ ଯାଇଯାନ୍ତି, କଳ୍ପନା ଏହି ଜଗତରେ ବାନ୍ଧି ରଖେ; ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅନ୍ତହୀନ ଧାରା କେଉଁଠି ନା କେଉଁଠି ଚାଲିଥାଏ, ସଦା ଚାଲିଯାଏ।
ଦିଶୋ ଽପି ହି ନ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଦେଶୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଵ୍ଯପଦେଶଭାକ୍ । ଶୈଲା ଅପି ହି ଶୀର୍ଯନ୍ତେ କୈଵାସ୍ଥା ମାଦୃଶେ ଜନେ
ଦିଗଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ, ଦେଶର ଅଲଗା ଚିହ୍ନ ମିଳୁନାହିଁ; ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି—ମୋ ପରି ଜଣେ ଲୋକ ପାଇଁ କେଉଁ ଆଶା ରହିଛି?
ଦ୍ରଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି ସମୁଦ୍ରାଶ୍ ଚ ଶୀର୍ଯନ୍ତେ ତାରକା ଅପି । ସିଦ୍ଧା ଅପି ନ ସିଧ୍ଯନ୍ତି କୈଵାସ୍ଥା ମାଦୃଶେ ଜନେ
ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଶୁଉଯାଉଛି, ତାରାଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ମିଛିଯାଉଛି; ସିଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ରହିପାରନାହିଁ—ମୋ ପରି ଜଣେ ଲୋକ ପାଇଁ କେଉଁ ଆଶା ରହିଛି?
ଅଦ୍ଯତେ ଽସତ୍ତଯାପି ଦ୍ଯୌର୍ ଭୁଵନଂ ଚାପି ଭଜ୍ଯତେ । ଧରାପି ଯାତି ଵୈଧୁର୍ଯଂ କୈଵାସ୍ଥା ମାଦୃଶେ ଜନେ
ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହରାଇଯାଉଛି, ଏହି ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି; ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଉଛି—ମୋ ପରି ଜଣେ ଲୋକ ପାଇଁ କେଉଁ ଆଶା ରହିଛି?
ଦାନଵା ଅପି ଦୀର୍ଯନ୍ତେ ଧ୍ରୁଵୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଧ୍ରୁଵଜୀଵିତଃ । ଅମରା ଅପି ମାର୍ଯନ୍ତେ କୈଵାସ୍ଥା ମାଦୃଶେ ଜନେ
ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେଉଁ ଜଣେ ସଦା ଅବିଚଳ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର; ଅମରମାନେ ମଧ୍ୟ ମରିଯାନ୍ତି—ମୋ ପରି ଜଣେ ଲୋକ ପାଇଁ କେଉଁ ଆଶା ରହିଛି?
ଶକ୍ରୋ ଽପ୍ଯ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯତେ ଶକ୍ରୈର୍ ଯମୋ ଽପି ହି ନିଯମ୍ଯତେ । ଵାଯୋର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵାଯୁତ୍ଵଂ କୈଵାସ୍ଥା ମାଦୃଶେ ଜନେ
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଦମନ କରନ୍ତି, ଯମ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ପବନ ମଧ୍ୟ ଚଳନ ହରାଇପାରେ—ତେବେ ମୋ ପରି ଜଣେ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁ ଆଶା ରହିଛି?
ସୋମୋ ଽପି ଵ୍ଯୋମତାମ୍ ଏତି ମାର୍ତାଣ୍ଡୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏତି ଖଣ୍ଡନାମ୍ । ରୁଗ୍ଣତାମ୍ ଅଗ୍ନିର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତି କୈଵାସ୍ଥା ମାଦୃଶେ ଜନେ
ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ସମାନ ହୋଇଯାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଯାଏ—ତେବେ ମୋ ପରି ଜଣେ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁ ଆଶା ଅଛି?
ପରମେଷ୍ଠ୍ଯ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନିଷ୍ଠାଵାନ୍ ହରତେ ହରିମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଜଃ । ଭଵୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଭଵତାଂ ଯାତି କୈଵାସ୍ଥା ମାଦୃଶେ ଜନେ
ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପଡନ୍ତି, ଅଜ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ହରିନ୍ତି, ଶିବ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହରାଇଦେଇଥାନ୍ତି—ତେବେ ମୋ ପରି ଜଣେ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁ ଆଶା ଅଛି?
କାଲଶ୍ ଶକଲତାମ୍ ଏତି ନିଯତିଶ୍ ଚାପି ନୀଯତେ । ଖମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆଲୀଯତେ ଽନନ୍ତେ କୈଵାସ୍ଥା ମାଦୃଶେ ଜନେ
କାଳ ମଧ୍ୟ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଏ, ନିୟତିକୁ ମଧ୍ୟ ନେଇଯାଯିବାଯାଏ, ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ଅନନ୍ତରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ—ତେବେ ମୋ ପରି ଜଣେ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁ ଆଶା ଅଛି?
ଅଶ୍ରଵ୍ଯାଵାଚ୍ଯଦୁର୍ଦର୍ଶତନ୍ତ୍ରେଣାଜ୍ଞାତମୂର୍ତିନା । ଭୁଵନାନି ଵିଡମ୍ବ୍ଯନ୍ତେ କେନଚିଦ୍ ଭ୍ରମଦାଯିନା
ଅଜଣା, ଶୁଣିନଥିବା, କହିପାରିନଥିବା ଓ ଦେଖିପାରିନଥିବା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ମଜାକ ହେଉଛି, ଯାହା ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଅହଙ୍କାରକଲାମ୍ ଏତ୍ଯ ସର୍ଵତ୍ରାନ୍ତରଵାସିନା । ନ ସୋ ଽସ୍ତି ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଯସ୍ ତେନେହ ନ ବାଧ୍ଯତେ
ଏହି ଶକ୍ତି ଅହଂକାର ରୂପ ଧାରଣ କରି ସବୁଠାରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକରେ କେହି ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ।
ଶିଲାଶୈଲକଟପ୍ରେଷୁ ସାଶ୍ଵସୂତୋ ଦିଵାକରଃ । ଵନପାଷାଣଵନ୍ ନିତ୍ଯମ୍ ଅଵଶଃ ପରିଦୋଲ୍ଯତେ
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥଚାଳକ ପାହାଡ଼, ପଥର ଓ ଜଙ୍ଗଲର ଖଡ଼ା ମଧ୍ୟରେ ଅସହାୟ ଭାବରେ ଡାହାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଜଗତରେ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତହୀନ ଭାବରେ ଏପଟେ ସେପଟେ ଘୁରାଯାଏ।
ଧରାଗୋଲକମ୍ ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥସୁରାସୁରଗଣାସ୍ପଦମ୍ । ଵେଷ୍ଟ୍ଯତେ ଧିଷ୍ଣ୍ଯଚକ୍ରେଣ ପକ୍ଵାକ୍ଷୋଟମ୍ ଇଵ ତ୍ଵଚା
ଏହି ପୃଥିବୀ, ଯାହା ଭିତରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ରହନ୍ତି, ଆକାଶର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଘେରାଯାଇଛି, ଯେପରି ଏକ ପାକା କଉଠି ତାହାର ଛିଲକରେ ଘେରାଯାଇଥାଏ।
ଦିଵି ଦେଵା ଭୁଵି ନରାଃ ପାତାଲେ ଽସୁରଭୋଗିନଃ । କଲ୍ପିତାଃ କଲ୍ପମାତ୍ରେଣ ନୀଯନ୍ତେ ଜର୍ଜରାଂ ଦଶାମ୍
ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତା, ପୃଥିବୀରେ ମଣିଷ ଓ ପାତାଳରେ ଦାନବ-ନାଗମାନେ—ସମସ୍ତେ କେବଳ କଳ୍ପନାରେ ଉପଜିଥିବା, ଏବଂ ସେମାନେ ଶେଷରେ ଅବସାନ ଓ ଭଙ୍ଗୁରତାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
କାମଶ୍ ଚ ଜଗତୀଶାନରଣଲବ୍ଧପରାକ୍ରମଃ । ଅକ୍ରମେଣୈଵ ଵିକ୍ରାନ୍ତୋ ଲୋକମ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯ ଵଲ୍ଗତି
ଇଚ୍ଛା, ଯେଉଁଥିରେ ଜଗତର ଶାସକମାନଙ୍କ ଅଗ୍ନିରୁ ଶକ୍ତି ମିଳିଛି, ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ବିକାଶ ପାଇ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆବୃତ କରି ଚଞ୍ଚଳ ଭାବରେ ଘୁରୁଛି।
ଵସନ୍ତୋ ମତ୍ତମାତଙ୍ଗୋ ମଦୈଃ କୁସୁମଵର୍ଷଣୈଃ । ଆମୋଦିତକକୁପ୍ଚକ୍ରଶ୍ ଚେତୋ ନଯତି ଵକ୍ରତାମ୍
ବସନ୍ତ ଋତୁ, ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ପରି, ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ପବନରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ମନକୁ ସିଧା ପଥରୁ ଭ୍ରମିତ କରିଦିଏ।
ଅନୁରକ୍ତାଙ୍ଗନାଲୋକଲୋଚନାଲୋକିତାକୃତି । ସ୍ପଷ୍ଟୀକର୍ତୁଂ ମନଶ୍ ଶକ୍ତୋ ନ ଵିଵେକୋ ମହାନ୍ ଅପି
ଏକ ଭଲ ବିବେକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ମନ ଏକ ପ୍ରେମମୟୀ ନାରୀର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ମନକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଏନା।