ଭୃତ୍ଯୋ ଽଭିମତକର୍ତୃତ୍ଵାନ୍ ମନ୍ତ୍ରୀ ସତ୍କାର୍ଯକାରଣାତ୍ । ସାମନ୍ତସ୍ ସ୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାକ୍ରାନ୍ତେର୍ ମନୋ ମନ୍ଯେ ଵିଵେକିନଃ
ବିବେକୀ ଲୋକଙ୍କର ମନକୁ ମୁଁ ଭାବେ ଦେଖେଁ— ଏହା ନିଜ ମାଲିକଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଥିବା ଦାସ, ସତ୍କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ରାଜା।
ଲାଲନାତ୍ ସ୍ନିଗ୍ଧଲଲନା ପାଲନାତ୍ ପାଵନଃ ପିତା । ସୁହୃଦ୍ ଉତ୍ତମଵିଶ୍ଵାସାନ୍ ମନୋ ମନ୍ଯେ ମନୀଷିଣାମ୍
ସେମାନଙ୍କୁ ଲାଡ଼ପ୍ୟାଳି ଦେଇ ମାଆ ମଧୁରତା ଦେଇଥାଏ, ସେମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇ ବାପା ପବିତ୍ରତା ଦେଇଥାଏ। ମୁଁ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ମନକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବିଶ୍ୱାସ ଭରସା ଥିବା ଏକ ମିତ୍ର ବୋଲି ଭାବେ।
ସ୍ଵାଲୋକିତଂ ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଶା ସୁଧ୍ଯାତଂ ସ୍ଵନୁନାଥିତମ୍ । ପ୍ରଯଚ୍ଛତି ପରାଂ ସିଦ୍ଧିଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାତ୍ମାନଂ ମନଃପିତା
ଯେତେବେଳେ ମନ ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ ନିଜକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ମନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ।
ସୁଘୃଷ୍ଟସ୍ ସୁପରାମୃଷ୍ଟସ୍ ସୁଧୃତସ୍ ସ୍ଵନୁବୋଧିତଃ । ସୁଗୁଣାଯୋଜିତୋ ଭାତି ହୃଦି ହୃଦ୍ଯୋ ମନୋମଣିଃ
ଭଲଭାବେ ଘସାଯାଇଥିବା, ଭଲଭାବେ ପରିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିବା, ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରଖାଯାଇଥିବା, ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଜାଗୃତ ହୋଇଥିବା, ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ଏହି ମନର ମଣି ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ଭରା ଆଲୋକରେ ଚମକେ।
ଜନ୍ମଵୃକ୍ଷକୁଠାରାଣି ତଥୋଦର୍କୋଦଯାନି ଚ । ଦିଶତ୍ଯ୍ ଏଷ ମନୋମନ୍ତ୍ରୀ କର୍ମାଣି ଶୁଭକର୍ମଣଃ
ଏହି ମନର ମନ୍ତ୍ରୀ ଭଲ କାମ କରି ଜନ୍ମର ଗଛ କାଟିବା ପାଇଁ କୁଠାର ଦେଉଛି ଏବଂ ତାହାର ପରେ ଆସୁଥିବା ଫଳ ମଧ୍ୟ ଦେଉଛି।
ଏଵଂ ମନୋମଣିଂ ରାମ ବହୁପଙ୍କକଲଙ୍କିତମ୍ । ଵିଵେକଵାରିଣା ସିଦ୍ଧ୍ଯୈ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯାଲୋକଵାନ୍ ଭଵ
ହେ ରାମ, ମନର ମଣି ଯେଉଁଥିରେ ବହୁତ କଳିମା ଓ ଦାଗ ଲାଗିଛି, ତାହାକୁ ବିବେକର ପାଣିରେ ଭଲଭାବେ ଧୋଇ, ନିର୍ମଳ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେବା।
ଭଵଭୂମିଷୁ ଭୀମାସୁ ଵିଵେକଵିତତୋ ଽପି ସନ୍ । ମା ପତୋତ୍ପାତପୂର୍ଣାସୁ ଵିଵଶଃ ପ୍ରାକୃତୋ ଯଥା
ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାରରେ ବିବେକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେପରି ସାଧାରଣ ଲୋକ ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦରେ ଅସହାୟ ହୋଇ ପଡ଼ନ୍ତି, ସେପରି ତୁମେ ଅସାବଧାନ ହେଉନାହାଁ।
ସଂସାରମାଯାମ୍ ଉଦିତାମ୍ ଅନର୍ଥଶତସଙ୍କୁଲାମ୍ । ମା ମହାମୋହମିହିକାମ୍ ଇମାଂ ତ୍ଵମ୍ ଅଵଧୀରଯ
ଏହି ସଂସାର ମାୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା, ଅନେକ ଦୁଃଖ ଓ ଅନର୍ଥରେ ଭରିଥିବା, ବଡ଼ ମୋହର କୁହୁଡ଼ିକୁ ଅବହେଳା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନି।
ଵିଵେକଂ ପରମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସତ୍ଯମ୍ ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାରୀନ୍ ଅଲଂ ଜିତ୍ଵା ତୀର୍ଣୋ ଭଵ ଭଵାର୍ଣଵାତ୍
ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିବେକକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ବୁଦ୍ଧିରେ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଜିତି, ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଉ।
ଅସତ୍ଯ୍ ଏଵ ଶରୀରେ ଽସ୍ମିନ୍ ସୁଖଦୁଃଖେଷ୍ଵ୍ ଅସତ୍ସୁ ଚ । ଦାମଵ୍ଯାଲକଟନ୍ଯାଯୋ ମା ତେ ଭଵତୁ ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଏହି ଦେହ ଏବଂ ଏହାର ସମସ୍ତ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଯେପରିକି ଅସତ୍ୟ ଓ ଅସାର, ସେଥିପାଇଁ ରସି, ସାପ ଓ ଛଡ଼ିର ଉଦାହରଣ ତୁମ ମନରେ କେବେ ଆସୁନାହିଁ।
ଅଯମ୍ ଅହମ୍ ଇତି ନିଶ୍ଚଯୋ ଵୃଥା ଯସ୍ ତମ୍ ଅଲମ୍ ଅପାସ୍ଯ ମହାମତେ ସୁବୁଦ୍ଧ୍ଯା । ଯଦ୍ ଇତରଦ୍ ଅଵଲମ୍ବ୍ଯ ତତ୍ ପଦଂ ତ୍ଵଂ ଵ୍ରଜ ପିବ ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ନ ବଧ୍ଯସେ ଽମନସ୍କଃ
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, 'ମୁଁ ଏହି ଦେହ' ବୋଲି ଯେ ମିଥ୍ୟା ଧାରଣା ଅଛି, ସେଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୁକ୍ତ ହେଉ। ସତ୍ୟ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି, ଯାହା ଅନ୍ୟ ଅଟୁଟ ଆଧାର, ସେଠାକୁ ଆଶ୍ରୟ କର। ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି, ଖାଅ, ପିଅ, ଏବଂ ଚିନ୍ତା ଓ ବନ୍ଧନ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱାଧୀନ ରୁହ।
ଅସ୍ମିନ୍ ଵିହରତୋ ଲୋକେ ଲୋକାରାମସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଶ୍ରେଯସେ ତିଷ୍ଠତୋ ଯତ୍ନମ୍ ଉତ୍ତମାର୍ଥାଭିପାତିନଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ସମ୍ବେଦନା ସହିତ ଜୀବନ ଉପଭୋଗ କରିବା ବେଳେ, ଉତ୍ତମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଦୃଢ଼ ଉଦ୍ୟମ କର, ଏବଂ ସଦା ମଙ୍ଗଳମୟ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କର।
ଦାମଵ୍ଯାଲକଟନ୍ଯାଯୋ ମା ତେ ଭଵତୁ ରାଘଵ । ଭୀମଭାସଦ୍ରୁଟସ୍ଥିତ୍ଯା ତଵାସ୍ତ୍ଵ୍ ଅତିଵିଶୋକତା
ହେ ରାଘବ, ରସି, ସାପ ଓ ଛଡ଼ିର ଉଦାହରଣ ତୁମ ମନରେ କେବେ ଆସୁନାହିଁ। ତୁମେ ଜଣେ ତୀବ୍ର ଆଲୋକରେ ଜଳିଯାଇଥିବା ଗଛ ପରି ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖହୀନ ରୁହ।
ଦାମଵ୍ଯାଲକଟନ୍ଯାଯୋ ମା ଭଵତ୍ଵ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉଦାହୃତମ୍ । ବ୍ରହ୍ମନ୍ କିମ୍ ଏତଦ୍ ଭଵତା ଭଵତାପାପହାରିଣା
ଦାମ, ସାପ ଓ ଲାଠିର ଉଦାହରଣ ଦେଇ 'ଏହା ହେଉନି' ବୋଲି କହାଯାଇଛି । ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏହି କଥା କ'ଣ? ଆପଣ ଯେଉଁଠିଁ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତି ।
ଉଦାରଯୈତଯା ଶୁଦ୍ଧଂ ସମ୍ପ୍ରବୋଧଯ ମାଂ ଗିରା । ଘନତାପାପହାରିଣ୍ଯା ପ୍ରାଵୃଷେଵ କଲାପିନମ୍
ଏହି ଉତ୍ତମ ଓ ପବିତ୍ର କଥା ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ସଚେତନ କରନ୍ତୁ । ଯେପରି ମେଘ ତୀବ୍ର ତାପ ଦୂର କରେ ଓ ବର୍ଷାକାଳରେ ମୟୂର ଜାଗିଉଠେ, ସେପରି ମୋତେ ଜାଗାଇଦିଅନ୍ତୁ ।
ଦାମଵ୍ଯାଲକଟନ୍ଯାଯଂ ଭୀମଭାସଦ୍ରୁଟସ୍ଥିତିମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵ ତତ୍ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଯଦ୍ ଇଷ୍ଟଂ ତତ୍ ସମାଚର
ହେ ରାଘବ, ଦାମ, ସାପ ଓ ଲାଠିର ଉଦାହରଣ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଆଲୋକରେ ଜଳିଥିବା ଗଛ ପରି ଦୃଢ଼ ଥିବା କଥା ଶୁଣି, ପରେ ତୁମେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ସେହି କାମ କର ।
ଆସୀତ୍ ପାତାଲକୁହରେ ସର୍ଵାଶ୍ଚର୍ଯମନୋହରେ । ଶମ୍ବରୋ ନାମ ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରୋ ମାଯାମଣିମହାର୍ଣଵଃ
ପାତାଳର ଏକ ଗୁହାରେ, ଯାହା ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଆକର୍ଷକ, ଶମ୍ବର ନାମକ ଏକ ଦାନବ ରାଜା ବସୁଥିଲେ, ଯିଏ ମାୟା ମଣିର ଏକ ବିଶାଳ ସାଗର ଥିଲେ ।
ଆକାଶନଗରୋଦ୍ଯାନରଚିତାସୁରମନ୍ଦିରଃ । କୃତ୍ରିମୋତ୍ତମଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଭୂଷିତାତ୍ମୀଯମଣ୍ଡଲଃ
ସେ ଆକାଶରେ ନଗର ଓ ବଗିଚା ତିଆରି କରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ଦିର ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ସ୍ୱାମୀତ୍ୱ ଅଞ୍ଚଳ ସର୍ବୋତ୍ତମ କୃତ୍ରିମ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
ଶିଲାଶକଲସମ୍ଭୂତପଦ୍ମାଢ୍ଯରମଣାଚଲଃ । ଅନନ୍ତଵିଭଵାରମ୍ଭପରିପୂରିତଦାନଵଃ
ତାଙ୍କ ପାଖରେ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥରରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା ଆନନ୍ଦଦାୟକ ପାହାଡ଼ ଥିଲା। ତାଙ୍କର ଧନ-ସମ୍ପଦ ଅନନ୍ତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଧନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
ଗୃହରତ୍ନାଙ୍ଗନାଗେଯଜିତାମରଵଧୂଧ୍ଵନିଃ । ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବଫଲାପୂର୍ଣକ୍ରୀଡୋପଵନପାଦପଃ
ତାଙ୍କର ରତ୍ନମୟ ଗୃହରେ ଥିବା ନାରୀମାନଙ୍କର ସଙ୍ଗୀତ ଦେବତାଙ୍କ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କର ଧ୍ୱନିକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲା। ତାଙ୍କର କ୍ରୀଡ଼ାବନର ଗଛମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଦେଉଥିଲେ।
ଫୁଲ୍ଲନୀଲୋତ୍ପଲଵ୍ଯୂହଜଟାଲରମଣାଲଯଃ । ରତ୍ନହଂସସମାହୂତହେମାମ୍ବୁରୁହସାରସଃ
ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ନିବାସମାନେ ଫୁଲିଥିବା ନୀଳ କମଳର ଝୁଣ୍ଡରେ ଘିରିଥିଲା। ରତ୍ନମୟ ହଂସମାନେ ସୁନାର କମଳ ଓ ସାରସପାଖୀମାନେକୁ ଡାକୁଥିଲେ।
ହେମପାଦପଶାଖାଗ୍ରକୃତାମ୍ଭୋରୁହକୁଟ୍ମଲଃ । କରଞ୍ଜଜାଲଜନିତମନ୍ଦାରକୁସୁମୋତ୍କରଃ
ତାହାଙ୍କର ସୁନା ଗଛର ଶାଖା ଶିରାରେ ପଦ୍ମ କୁଡ଼ିଆ ମୁଣ୍ଡି ଫୁଟିଥିଲା, ଏବଂ କରଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲରୁ ମନ୍ଦାର ଫୁଲର ଝରଣା ପଡ଼ୁଥିଲା।
ସର୍ଵର୍ତୁକୁସୁମୋଦ୍ଯାନଜିତନନ୍ଦନନନ୍ଦନଃ । ମାଯାସର୍ପହୃତଵ୍ଯାଲମଲଯାଚଲଚନ୍ଦନଃ
ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ଫୁଲିଥିବା ତାଙ୍କର ବାଗିଚା ଦେବତାମାନଙ୍କର ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲା, ଏବଂ ମାଲୟ ପର୍ବତର ଚନ୍ଦନ ମାୟାବୀ ସାପ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଠାରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲା।
ହେମସ୍ତ୍ରୀଲୋକଲାଵଣ୍ଯଜିହ୍ମିତାନ୍ତଃପୁରାଙ୍ଗନଃ । କ୍ରୀଡାର୍ଥସ୍ପର୍ଧଯେଶାନହତଚକ୍ରଗଦାଧରଃ
ସୁନାର ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ତିନି ଲୋକର ସୌନ୍ଦର୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ହରାଇଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହ ଖେଳରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରିପାରୁନଥିଲେ।
ଅଜସ୍ରୋଡ୍ଡୀନରତ୍ନୌଘତାରାଢ୍ଯସ୍ଵପୁରାମ୍ବରଃ । ନାନାକୁସୁମସମ୍ଭାରଜାନୁଦଘ୍ନକୃତାଙ୍ଗନଃ
ତାଙ୍କର ନିଜ ସହର ଅସଂଖ୍ୟ ଉଠୁଥିବା ରତ୍ନ ଧାରାରେ ତାରାମଣି ଭଳି ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲରେ ସଜିଥିବା ମହିଳାମାନଙ୍କ ଜଙ୍ଘା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଆଭୂଷଣ ପହଞ୍ଚିଯାଉଥିଲା।
ନିଶାସ୍ଵ୍ ଅଖିଲପାତାଲଶତଚନ୍ଦ୍ରନଭସ୍ତଲଃ । ସ୍ଵସାଲଭଞ୍ଜିକାଲୋକଗୀତିଗୀତଗୁଣୋତ୍କରଃ
ରାତିବେଳେ, ପାତାଳର ଆକାଶରେ ଶତଶତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଲୋକିତ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ସେଠାର ଅପ୍ସରାମାନେ ଗାଉଥିବା ମଧୁର ଗୀତ ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା।
ମାଯୈରାଵଣନାଗେନ୍ଦ୍ରଵିଦ୍ରୁତାମରଵାରଣଃ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଭଵୋତ୍କର୍ଷପୂରିତାନ୍ତଃପୁରାନ୍ତରଃ
ମାୟାବଳୀ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀ ଏଇରାବତ ଦୂରେ ହଟିଯାଇଥିଲା; ତିନି ଲୋକର ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଧନ-ସମ୍ପଦରେ ଅନ୍ତଃପୁର ଭରିଯାଇଥିଲା।
ସର୍ଵସମ୍ପତ୍ତିସୁଭଗସ୍ ସର୍ଵୈଶ୍ଵର୍ଯସମନ୍ଵିତଃ । ସମସ୍ତଦୈତ୍ଯସାମନ୍ତଵନ୍ଦିତାଗ୍ର୍ଯାନୁଶାସନଃ
ସେ ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାସନଶକ୍ତିରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କର ଆଦେଶକୁ ଆଦର ସହିତ ମାନିଥିଲେ।
ମହାଭୁଜଵନଚ୍ଛାଯାଵିଶ୍ରାନ୍ତାସୁରମଣ୍ଡଲଃ । ସର୍ଵାମ୍ବୁଧିଗୁହାସାରରତ୍ନକୁଣ୍ଡଲମଣ୍ଡିତଃ
ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ବାହୁର ଛାୟାରେ ଦେବମଣ୍ଡଳ ବିଶ୍ରାମ ନେଉଥିଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସାଗର ଗୁହାର ମୂଳ୍ୟବାନ ମଣିର କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି ସେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ।
ତସ୍ଯୋତ୍ସାଦିତଦେଵସ୍ଯ କଠିନୋଡ୍ଡାମରାକୃତେଃ । ବଭୂଵ ଵିପୁଲଂ ସୈନ୍ଯମ୍ ଆସୁରଂ ସୁରନାଶନମ୍
ଯେ ସେ ଦେବତା ବାହାର କରାଯାଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ବିଶାଳ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ସେନା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛା ରଖିଥିଲେ।