ପୁନର୍ ହାସ୍ଯମଯୀଂ ନୃତ୍ତଲୀଲାଂ ସର୍ଵସ୍ଵରୂପିଣୀମ୍ । ତନୋତୀମାଂ ଜରାଦୁଃଖଶୋକାଭିନଯଭୂଷିତାମ୍
ପୁଣି ସେ ହସ ଓ ନୃତ୍ୟର ଏକ ନୂଆ ଖେଳ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ରୂପ ନେଇ, ବୟସ୍କତା, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ଅଭିନୟରେ ଶୋଭିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଭୂଯଃ କରୋତି ଭୁଵନାନି ଵନାନ୍ତରାଣି ଲୋକାନ୍ତରାଣି ଜନଜାଲକକଲ୍ପନାଂ ଚ । ଆଚାରଚାରୁକଲନାଂ ଚ ଚଲାଚଲାଂ ଚ ପଙ୍କାଦ୍ ଯଥାର୍ଭକଜନୋ ରଚନାମ୍ ଅଖିନ୍ନଃ
ପୁଣି ସେ ନୂଆ ଭାବରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଅଟବୀ, ଅନ୍ୟ ଲୋକ, ଲୋକମାନଙ୍କର ଜାଲ ତିଆରି କରନ୍ତି; ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଆଚରଣ ଓ ଚରିତ୍ର ଗଢ଼ନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ କ୍ଳାନ୍ତି ନ ହୋଇ କାଦୁରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାର ଆକୃତି ତିଆରି କରେ।
ଵୃତ୍ତେ ଽସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ଚୈତେଷାଂ କାଲାଦୀନାଂ ମହାମୁନେ । ସଂସାରନାମ୍ନି କୈଵାସ୍ଥା ମାଦୃଶାନାଂ ଭଵତ୍ଵ୍ ଇହ
ଏହି ଅବିରତ କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚକ୍ରରେ, ମହାମୁନି, ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ସଂସାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଆମ ପରି ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁଠି ନିଶ୍ଚଳତା ରହିପାରିବ?
ଵିକ୍ରୀତା ଇଵ ତିଷ୍ଠାମ ଏତୈର୍ ଦୈଵାଦିଭିର୍ ଵଯମ୍ । ଧୂର୍ତୈଃ ପ୍ରପଞ୍ଚଚତୁରୈର୍ ମୁଗ୍ଧା ଵନମୃଗା ଇଵ
ଏହି ଦୈବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ମାନେ ମାନେ ବିକ୍ରୟ ହୋଇଥିବା ପରି ଅଛୁ; ଏହି ସଂସାରର ଚତୁର ଚାଳିରେ ଆମେ ମୂଢ଼ ଅଟବୀ ପଶୁମାନଙ୍କ ପରି ଭ୍ରମିତ ହେଉଛୁ।
ଏଷୋ ଽନାର୍ଯସମାଚାରଃ କାଲଃ କଵଲନୋନ୍ମୁଖଃ । ଜଗତ୍ଯ୍ ଅଵିରତଂ ଲୋକଂ ପାତଯତ୍ଯ୍ ଆପଦର୍ଣଵେ
ଏହି କାଳ ଅନାଚାରରେ ଲିପ୍ତ ଓ ସବୁବେଳେ ଗିଲିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ, ନିରନ୍ତର ଏହି ସଂସାରକୁ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ପକାଇ ଦେଉଛି।
ଦହତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତେ ଦୁରାଶାଭିର୍ ଦୈଵୋ ଦାରୁଣଚେଷ୍ଟଯା । ଲୋକଂ ପୁଷ୍ପନିକାଶାଭିର୍ ଜ୍ଵାଲାଭିର୍ ଦହନୋ ଯଥା
ଶେଷରେ, ଦୁରାଶା ଓ କଠୋର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୈବ ଏହି ସଂସାରକୁ ଜଳାଇ ଦେଉଛି, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଫୁଲ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ତାର ଶିଖାରେ ସବୁକିଛି ଦହି ଦେଉଛି।
ଧୃତିଂ ଵିଧୁରଯତ୍ଯ୍ ଏକାମଯଦା ରୂପଵଲ୍ଲଭା । ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵାତ୍ ସ୍ଵଭାଵଚପଲା ନିଯତିର୍ ନିଯମୋନ୍ମୁଖୀ
ଯେପରି ଜନ୍ମକୁ ଭଲପାଉଥିବା ଏକ ନାରୀ ସ୍ୱଭାବରୁ ଚଞ୍ଚଳ, ସେପରି ନିୟତି ଏକ ଦୁଃଖ ଦେଇ ମନର ଧୃତିକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦିଏ, ସେ ସବୁବେଳେ ନିଜ ଆଦେଶ ଲାଗୁ କରିବାକୁ ଚାହେ।
ଗ୍ରସତେ ଽଵିରତଂ ଭୂତଜାଲଂ ସର୍ପ ଇଵାନିଲମ୍ । କୃତାନ୍ତଃ କର୍କଶାଚାରୋ ଜରାଂ ନୀତ୍ଵା ଜଗଦ୍ଵପୁଃ
ଯେପରି ସର୍ପ ବାୟୁକୁ ଗିଲିଯାଏ, ସେପରି କଠୋର ଚରିତ୍ର ଥିବା ମୃତ୍ୟୁ, ସଂସାରର ଦେହକୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ନେଇ, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନୋକୁ ନିରନ୍ତର ଗିଲିଯାଉଛି।
ଯମନିର୍ଘୃଣରାଜେନ୍ଦ୍ରୋ ନାର୍ତଂ ନାମାନୁକମ୍ପତେ । ସର୍ଵଭୂତଦଯାଚାରୋ ଜନୋ ଦୁର୍ଲଭତାଂ ଗତଃ
ଯମ, ନିଷ୍ଠୁର ରାଜା, ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ କେବେ ଦୟା କରନ୍ତିନାହିଁ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଦୟା ଦେଖାଉଥିବା ଲୋକେ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ସର୍ଵା ଏଵ ମୁନେ ଫଲ୍ଗୁଵିଭଵା ଭୂତଜାତଯଃ । ଦୁଃଖାଯୈଵ ଦୁରନ୍ତାଯ ଦାରୁଣା ଲୋଭଭୂମଯଃ
ହେ ମୁନି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଳ୍ପ ଧନର ମାଲିକ, ସେମାନେ ଲୋଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଓ କଠିନ ଯନ୍ତ୍ରଣାର କାରଣ।
ଆଯୁର୍ ଅତ୍ଯନ୍ତତରଲଂ ମୃତ୍ଯୁର୍ ଏକସ୍ ତୁ ନିଷ୍ଠୁରଃ । ତାରୁଣ୍ଯଂ ଚାତିତରଲଂ ବାଲ୍ଯଂ ଜଡତଯା ହୃତମ୍
ଜୀବନ ଅତି ଅସ୍ଥିର, ମୃତ୍ୟୁ ଏକମାତ୍ର ନିର୍ଦୟ; ଯୁବାବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଅତି ଅସ୍ଥିର, ଶିଶୁବୟସ୍କୁ ଅଜ୍ଞତା ହରି ନେଇଛି।
କଲାକଲଙ୍କିତୋ ଲୋକୋ ବନ୍ଧଵୋ ଭଵବନ୍ଧନମ୍ । ଭୋଗା ଭଵମହାରୋଗାସ୍ ତୃଷ୍ଣା ଚ ମୃଗତୃଷ୍ଣିକା
ଏହି ସଂସାର ଅନେକ ଦୋଷରେ ଦୂଷିତ; ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନ; ଭୋଗ ଏହି ଜୀବନର ବଡ଼ ରୋଗ, ଆଶା ମୃଗମରିଚିକା ପରି।
ଶତ୍ରଵଶ୍ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଏଵ ସତ୍ଯଂ ଯାତମ୍ ଅସତ୍ଯତାମ୍ । ପ୍ରହରତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୈଵାତ୍ମା ମନ ଏଵ ମନୋରିପୁଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ନିଜର ଶତ୍ରୁ; ସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟରେ ପରିଣତ; ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ଆଘାତ କରେ, ମନ ନିଜର ଶତ୍ରୁ।
ଅହଙ୍କାରଃ କଲଙ୍କାଯ ବୁଦ୍ଧଯଃ ପରିପେଲଵାଃ । କ୍ରିଯା ଦୁଷ୍ଫଲଦାଯିନ୍ଯୋ ଲୀଲାସ୍ ସ୍ତ୍ରୀନିଷ୍ଠତାଂ ଗତାଃ
ଅହଂକାର ଦୋଷର ଚିହ୍ନ, ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର; କାର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରସାର ଫଳ ଦେଇନାହିଁ, ମନୋରଞ୍ଜନ ମହିଳାମାନେ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ।
ଵାଞ୍ଛାଵିଷଯଶାଲିନ୍ଯସ୍ ସଚମତ୍କୃତଯଃ କୃତାଃ । ନାର୍ଯୋ ଦୋଷପତାକିନ୍ଯୋ ରସା ନୀରସତାଂ ଗତାଃ
ଇଛା ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ, ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ; ନାରୀମାନେ ଦୋଷର ପତାକା, ରସ ଏବେ ନିରସ।
ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଵସ୍ତୁତଯା ଚାତ୍ତଂ ଦତ୍ତଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଅହଙ୍କୃତୌ । ଅଭାଵରୋଧିତା ଭାଵା ଭଵାନ୍ତୋ ନାଧିଗମ୍ଯତେ
ସତ୍ୟକୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି, ଚିତ୍ତ ଅହଂକାରରେ ଲିନ; ଭାବଗୁଡ଼ିକ ଅଭାବରେ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଶେଷ କେବେ ମିଳେନାହିଁ।
ତପ୍ଯତେ କେଵଲଂ ସାଧୋ ମତିର୍ ଆକୁଲିତାନ୍ତରା । ରାଗୋରଗୋ ଵିଲସତି ଵିରାଗଂ ନୋପଗଚ୍ଛତି
ହେ ଉତ୍ତମ ଜଣ, ମନ ଭିତରେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୁଗୁଛି; ଆସକ୍ତିର ରଙ୍ଗ ଚମକୁଛି, କିନ୍ତୁ ବିରାଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ।
ରଜୋଗୁଣାହତା ଦୃଷ୍ଟିସ୍ ତମସ୍ ସମ୍ପରିଵର୍ଧତେ । ନ ଚାଧିଗମ୍ଯତେ ସତ୍ତ୍ଵଂ ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତଦୂରତଃ
ରଜୋଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ଦୃଷ୍ଟି ଆବୃତ ହେଉଛି, ତମୋଗୁଣ ବଢ଼ିଯାଉଛି; ସତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ତାହାର ସତ୍ୟ ଏତେ ଦୂର ଯେ, ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ସ୍ଥିତିର୍ ଅସ୍ଥିରତାଂ ଯାତା ମୃତିର୍ ଆଗମନୋନ୍ମୁଖୀ । ଧୃତିର୍ ଵୈଧୁର୍ଯମ୍ ଆଯାତି ରତିର୍ ନିତ୍ଯମ୍ ଅଵସ୍ତୁନି
ସ୍ଥିରତା ଅସ୍ଥିରତାରେ ପରିଣତ ହେଉଛି, ମୃତ୍ୟୁ ସଦା ଆସିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଦୃଢତା ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ପରିଣତ ହେଉଛି, ଆସକ୍ତି ସଦା ଅସତ୍ୟ ଉପରେ।
ମତିର୍ ମାନ୍ଦ୍ଯେନ ମଲିନା ପାତୈକପରମଂ ଵପୁଃ । ଜ୍ଵଲତୀଵ ଜରା ଦେହେ ପ୍ରଵିସ୍ଫୂର୍ଜତି ଦୁଷ୍କୃତମ୍
ମନ ଅଳସତାରେ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଛି; ଶରୀର ତଳକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଶରୀରରେ ଦହୁଛି, ଦୁଷ୍କର୍ମ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଉଛି।
ଯତ୍ନେନ ଯାତି ଯୁଵତା ଦୂରେ ସଜ୍ଜନସଙ୍ଗତିଃ । ଗତିର୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ କାଚିତ୍ କ୍ଵଚିନ୍ ନୋଦେତି ସତ୍ଯତା
ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଦୂରେ ରହିଯାଏ; କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ପଥ ନାହିଁ, ସତ୍ୟ ଉପଜିବା ମିଳୁନାହିଁ।
ମନୋ ଵିମୁହ୍ଯତୀଵାନ୍ତର୍ ମୁଦିତା ଦୂରତୋ ଗତା । ନୋଜ୍ଜ୍ଵଲା କରୁଣୋଦେତି ଦୂରାଦ୍ ଆଯାତି ନୀଚତା
ମନ ଭିତରେ ଭ୍ରମିତ ଲାଗୁଛି, ସୁଖ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଇଛି; କରୁଣା ଚମକୁନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ନିଚତା ଦୂରରୁ ନିକଟକୁ ଆସୁଛି।
ଧୀରତାଧୀରତାମ୍ ଏତି ପାତୋତ୍ପାତପରୋ ଜନଃ । ସୁଲଭୋ ଦୁର୍ଜନାଶ୍ଲେଷୋ ଦୁର୍ଲଭସ୍ ସାଧୁସଙ୍ଗମଃ
ସାହସ ଦେଖାଉଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଭୟଭୀତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଲୋକମାନେ ଅପମାନ ଓ ଦୁଃଖରେ ଲଗିଥାନ୍ତି; ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ସହ ମିଶିବା ସହଜ, କିନ୍ତୁ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସଂଗ ମିଳିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର।
ଆଗମାପାଯିନୋ ଭାଵା ଭାଵନା ଭଵବନ୍ଧନୀ । ନୀଯତେ କେଵଲଂ କ୍ଵାପି ନିତ୍ଯଂ ଭୂତପରମ୍ପରା
ଭାବଗୁଡିକ ଆସିଯାନ୍ତି ଓ ଯାଇଯାନ୍ତି, କଳ୍ପନା ଏହି ଜଗତରେ ବାନ୍ଧି ରଖେ; ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅନ୍ତହୀନ ଧାରା କେଉଁଠି ନା କେଉଁଠି ଚାଲିଥାଏ, ସଦା ଚାଲିଯାଏ।
ଦିଶୋ ଽପି ହି ନ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଦେଶୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଵ୍ଯପଦେଶଭାକ୍ । ଶୈଲା ଅପି ହି ଶୀର୍ଯନ୍ତେ କୈଵାସ୍ଥା ମାଦୃଶେ ଜନେ
ଦିଗଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ, ଦେଶର ଅଲଗା ଚିହ୍ନ ମିଳୁନାହିଁ; ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି—ମୋ ପରି ଜଣେ ଲୋକ ପାଇଁ କେଉଁ ଆଶା ରହିଛି?
ଦ୍ରଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି ସମୁଦ୍ରାଶ୍ ଚ ଶୀର୍ଯନ୍ତେ ତାରକା ଅପି । ସିଦ୍ଧା ଅପି ନ ସିଧ୍ଯନ୍ତି କୈଵାସ୍ଥା ମାଦୃଶେ ଜନେ
ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଶୁଉଯାଉଛି, ତାରାଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ମିଛିଯାଉଛି; ସିଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ରହିପାରନାହିଁ—ମୋ ପରି ଜଣେ ଲୋକ ପାଇଁ କେଉଁ ଆଶା ରହିଛି?
ଅଦ୍ଯତେ ଽସତ୍ତଯାପି ଦ୍ଯୌର୍ ଭୁଵନଂ ଚାପି ଭଜ୍ଯତେ । ଧରାପି ଯାତି ଵୈଧୁର୍ଯଂ କୈଵାସ୍ଥା ମାଦୃଶେ ଜନେ
ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହରାଇଯାଉଛି, ଏହି ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି; ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଉଛି—ମୋ ପରି ଜଣେ ଲୋକ ପାଇଁ କେଉଁ ଆଶା ରହିଛି?
ଦାନଵା ଅପି ଦୀର୍ଯନ୍ତେ ଧ୍ରୁଵୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଧ୍ରୁଵଜୀଵିତଃ । ଅମରା ଅପି ମାର୍ଯନ୍ତେ କୈଵାସ୍ଥା ମାଦୃଶେ ଜନେ
ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେଉଁ ଜଣେ ସଦା ଅବିଚଳ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର; ଅମରମାନେ ମଧ୍ୟ ମରିଯାନ୍ତି—ମୋ ପରି ଜଣେ ଲୋକ ପାଇଁ କେଉଁ ଆଶା ରହିଛି?
ଶକ୍ରୋ ଽପ୍ଯ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯତେ ଶକ୍ରୈର୍ ଯମୋ ଽପି ହି ନିଯମ୍ଯତେ । ଵାଯୋର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵାଯୁତ୍ଵଂ କୈଵାସ୍ଥା ମାଦୃଶେ ଜନେ
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଦମନ କରନ୍ତି, ଯମ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ପବନ ମଧ୍ୟ ଚଳନ ହରାଇପାରେ—ତେବେ ମୋ ପରି ଜଣେ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁ ଆଶା ରହିଛି?
ସୋମୋ ଽପି ଵ୍ଯୋମତାମ୍ ଏତି ମାର୍ତାଣ୍ଡୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏତି ଖଣ୍ଡନାମ୍ । ରୁଗ୍ଣତାମ୍ ଅଗ୍ନିର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତି କୈଵାସ୍ଥା ମାଦୃଶେ ଜନେ
ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ସମାନ ହୋଇଯାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଯାଏ—ତେବେ ମୋ ପରି ଜଣେ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁ ଆଶା ଅଛି?