କଥାଭିସ୍ ସୁଵିଚିତ୍ରାଭିସ୍ ସ ଵସିଷ୍ଠାଦିଭିସ୍ ସହ । ସ୍ଥିତ୍ଵା ଦିନଚତୁର୍ଭାଗଂ ଜ୍ଞାନଗର୍ଭାଭିର୍ ଆଦୃତଃ
ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ରାମ ଦିନର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସମୟ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା କରି ଆଦର ସହିତ କାଟିଲେ।
ଜଗାମ ପିତ୍ରନୁଜ୍ଞାତୋ ମହତ୍ଯା ସେନଯାଵୃତଃ । ଵରାହମହିଷାକୀର୍ଣଂ ଵନମ୍ ଆଖେଟକେଚ୍ଛଯା
ପିତାଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ, ବଡ଼ ସେନା ସହ ରାମ ବନକୁ ଗଲେ, ସେଠାରେ ବନ୍ଦର ଓ ମହିଷ ଭରିଥିଲା, ଶିକାର କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ।
ତତ ଆଗତ୍ଯ ସଦନେ କୃତ୍ଵା ସ୍ନାନାଦିକଂ କ୍ରମାତ୍ । ସମିତ୍ରବାନ୍ଧଵୋ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ନିନାଯ ସସୁହୃନ୍ ନିଶାମ୍
ତାପରେ ଘରକୁ ଫେରି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାମ କରି, ବନ୍ଧୁ ବାନ୍ଧବ ସହ ଖାଇ, ସୁହୃଦମାନେ ସହ ରାତି କାଟିଲେ।
ଏଵମ୍ପ୍ରାଯଦିନାଚାରୋ ଭ୍ରାତୃଭ୍ଯାଂ ସହ ରାଘଵଃ । ଆଗତ୍ଯ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଯାସ୍ ସମୁଵାସ ପିତୁର୍ ଗୃହେ
ଏଭଳି ଦିନଚର୍ଯ୍ୟା ଭାଇମାନେ ସହ ରାଘବ ଅନୁସରିଲେ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରୁ ଫେରି ପିତାଙ୍କ ଘରେ ରହିଲେ।
ନୃପତିସଂଵ୍ଯଵହାରମନୋଜ୍ଞଯା ସୁଜନଚେତସି ଚନ୍ଦ୍ରିକଯା ତଥା । ପରିନିନାଯ ଦିନାନି ସ ଚେଷ୍ଟଯା ଶ୍ରୁତସୁଧାରସପେଶଲଯାନଘଃ
ସେ, ଦୋଷରହିତ ଥିବା, ନିଜ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଓ ଶିକ୍ଷାର ମଧୁର ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା, ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ପରି ଆନନ୍ଦିତ କରି, ଏଭଳି ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ କଟାଇଲେ।
ଅଥୋନଷୋଡଶେ ଵର୍ଷେ ଵର୍ତମାନେ ରଘୂଦ୍ଵହେ । ରାମାନୁଯାଯିନି ତଥା ଶତ୍ରୁଘ୍ନେ ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ଽପି ଚ
ତାପରେ, ରଘୁବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ତାଙ୍କର ଷୋଳଉ ବର୍ଷ ପୂରଣ କରିଥିବାବେଳେ, ରାମ, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ସହ ଥିଲେ।
ଭରତେ ସଂସ୍ଥିତେ ନିତ୍ଯଂ ମାତାମହଗୃହେ ସୁଖମ୍ । ପାଲଯତ୍ଯ୍ ଅଵନିଂ ରାଜ୍ଞି ଯଥାଵଦ୍ ଅଖିଲାମ୍ ଇମାମ୍
ଭରତ ସଦା ମାମାଘରେ ସୁଖରେ ବସିଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ରାଜା ଠିକ ଭଳି ଏ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରୁଥିଲେ।
ଜନ୍ଯତ୍ରାର୍ଥଂ ଚ ପୁତ୍ରାଣାଂ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ସହ ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ । କୃତମନ୍ତ୍ରେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞେ ତଜ୍ଜ୍ଞେ ଦଶରଥେ ନୃପେ
ପୁଅମାନେ ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ଦଶରଥ ରାଜା, ଯିଏ ନୀତିରେ ଦକ୍ଷ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତ କାମରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ।
କୃତାଯାଂ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଯାଂ ରାମୋ ନିଜଗୃହସ୍ଥିତଃ । ଜଗାମାନୁଦିନଂ କାର୍ଶ୍ଯଂ ଶରଦୀଵାମଲଂ ସରଃ
ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ରାମ ନିଜ ଘରେ ରହିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ସେ ଦେହରେ କ୍ଷୀଣତା ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଶରଦ୍ ଋତୁରେ ପରିସ୍ଫୁଟ ହ୍ରଦ ପାଣି ଦେଖାଯାଏ।
କ୍ରମାଦ୍ ଅସ୍ଯ ଵିଶାଲାକ୍ଷଂ ପାଣ୍ଡୁତାଂ ମୁଖମ୍ ଆଦଧେ । ପାକଫୁଲ୍ଲଦଲଂ ଶୁକ୍ଲଂ ସାଲିମାଲମ୍ ଇଵାମ୍ବୁଜମ୍
କ୍ରମେ କ୍ରମେ ତାଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ମୁହଁ ଧୀରେ ଧୀରେ ପାଣ୍ଡୁର ହେବାକୁ ଲାଗିଲା, ଯେପରି ପାକି ଫୁଲିଥିବା ଧଳା ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ହେଉଛି।
କପୋଲତଲସଂଲୀନପାଣିଃ ପଦ୍ମାସନସ୍ଥିତଃ । ଚିନ୍ତାପରଵଶସ୍ ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଅଵ୍ଯାପାରୋ ବଭୂଵ ସଃ
ଗାଲାରେ ହାତ ରଖି, ପଦ୍ମାସନରେ ବସିଥିବା ସେ, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହୋଇ, ନିରବ ଓ କୌଣସି କାମ କରୁନଥିଲେ।
କୃଶାଙ୍ଗଶ୍ ଚିନ୍ତଯା ଯୁକ୍ତଃ ଖେଦୀ ପରମଦୁର୍ମନାଃ । ନୋଵାଚ କସ୍ଯଚିତ୍ କିଞ୍ଚିଲ୍ ଲିପିକର୍ମାର୍ପିତୋପମଃ
ଦେହରେ ଦୁର୍ବଳ, ମନରେ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ, ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେ କାହାକୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ଏକ ଚିତ୍ରରେ ଅଙ୍କିତ ମୂର୍ତ୍ତି ପରି ଥିଲେ।
ଖେଦାତ୍ ପରିଜନେନାସୌ ପ୍ରାର୍ଥ୍ଯମାନଃ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଚକାରାହ୍ନିକମ୍ ଆଚାରଂ ପରିମ୍ଲାନମୁଖାମ୍ବୁଜଃ
ପରିଚାରକମାନେ ବାରମ୍ବାର ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମୁହଁ ମ୍ଲାନ ହୋଇ, ଦିନଚର୍ଯ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ଏଵଂ ମୁନିଵିଶିଷ୍ଟଂ ତଂ ରାମଂ ଗୁଣଗଣାକରମ୍ । ଆଲୋକ୍ଯ ଭ୍ରାତରାଵ୍ ଅସ୍ଯ ତାମ୍ ଏଵାଯଯତୁର୍ ଦଶାମ୍
ଏଭଳି ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶିଷ୍ଟ ଓ ଗୁଣର ଧାମ ରାମଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଭାଇ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିଲେ।
ତଥା ତେଷୁ ତନୂଜେଷୁ ଖେଦଵତ୍ସୁ କୃଶେଷୁ ଚ । ସପତ୍ନୀକୋ ମହୀପାଲଶ୍ ଚିନ୍ତାଵିଵଶତାଂ ଯଯୌ
ଏଭଳି, ପୁଅମାନେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହେବାରୁ, ରାଜା ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
କା ତେ ପୁତ୍ର ଘନା ଚିନ୍ତେତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ରାମଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଅପୃଚ୍ଛତ୍ ସ୍ନିଗ୍ଧଯା ଵାଚା ନ ଚାକଥଯଦ୍ ଅସ୍ଯ ସଃ
ରାଜା ବାରମ୍ବାର ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାରେ ରାମଙ୍କୁ ପଚାରୁଥିଲେ, 'ପୁଅ, ଏହି ଏତେ ବଡ଼ ଚିନ୍ତା କାହିଁକି?' କିନ୍ତୁ ରାମ ତାଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ତାତ ମେ ଦୁଃଖମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ପିତୁର୍ ଅଙ୍କଗଃ । ରାମୋ ରାଜୀଵପତ୍ରାକ୍ଷସ୍ ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଏଵ ସ୍ମ ତିଷ୍ଠତି
‘ପିତାଜୀ, ମୋର କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ’ ବୋଲି କହି, ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଗୋଦରେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ବସି ରହିଲେ।
ତତୋ ଦଶରଥୋ ରାଜା ରାମଃ କିଂ ଖେଦଵାନ୍ ଇତି । ଅପୃଚ୍ଛତ୍ ସର୍ଵକାର୍ଯଜ୍ଞଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ଵଦତାଂ ଵରମ୍
ତାପରେ ଦଶରଥ ରାଜା, ରାମ କାହିଁକି ଚିନ୍ତିତ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଭାବି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅତ୍ର କାରଣଂ ଶ୍ରୀମନ୍ ମା ରାଜନ୍ ଦୁଃଖମ୍ ଅସ୍ତୁ ତେ । ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଶ୍ ଚିନ୍ତଯା ଯୁକ୍ତୋ ଵସିଷ୍ଠମୁନିନା ନୃପଃ
ବଶିଷ୍ଠ ଋଷି କହିଲେ, ‘ହେ ମହାନ୍ୟ ରାଜା, ଏଠାରେ ଏକ କାରଣ ଅଛି; ଆପଣ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ନାହିଁ।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ।
କୋପଂ ଵିଷାଦକଲନାଂ ଵିତତଂ ଚ ହର୍ଷଂ ନାଲ୍ପେନ କାରଣଵଶେନ ଵହନ୍ତି ସନ୍ତଃ । ସର୍ଗେଣ ସଂହତିଜଵେନ ଵିନା ଜଗତ୍ଯାଂ ଭୂତାନି ଭୂପ ନ ମହାନ୍ତି ଵିକାରଯନ୍ତି
ହେ ରାଜା, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସାଧାରଣ କାରଣରେ କ୍ରୋଧ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ଆନନ୍ଦକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ସଂସାରରେ ସୃଷ୍ଟିର ଶକ୍ତି ଓ ପରିସ୍ଥିତିର ଗତି ବିନା, ପ୍ରାଣୀମାନେ ବଡ଼ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେ ମୁନିନାଥେନ ସନ୍ଦେହଵତି ପାର୍ଥିଵେ । ଖେଦଵତ୍ଯ୍ ଆସ୍ଥିତେ ମୌନଂ କଞ୍ଚିତ୍ କାଲଂ ପ୍ରତୀକ୍ଷିଣି
ଏପରି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ସନ୍ଦେହ ଓ ଦୁଃଖରେ ନିରବ ହୋଇ କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରି ରହିଲେ।
ପରିଖିନ୍ନାସୁ ସର୍ଵାସୁ ରାଜ୍ଞୀଷୁ ନୃପସଦ୍ମସୁ । ସ୍ଥିତାସୁ ସାଵଧାନାସୁ ରାମଚେଷ୍ଟାସୁ ସର୍ଵତଃ
ରାଜମହଳରେ ସମସ୍ତ ରାନୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ସାବଧାନ ହୋଇ ସବୁଠି ରାମଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ କାଲେ ତୁ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଇତି ଶ୍ରୁତଃ । ମହର୍ଷିର୍ ଆଗମଦ୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତମ୍ ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ନରାଧିପମ୍
ସେଇ ସମୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ।
ତସ୍ଯ ଯଜ୍ଞୋ ଽଥ ରକ୍ଷୋଭିସ୍ ତଦା ଵିଲୁଲୁପେ କିଲ । ମାଯାଵୀର୍ଯବଲୋନ୍ମତ୍ତୈର୍ ଧର୍ମକାମସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ସେ ସମୟରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ମାୟା ଓ ଶକ୍ତିରେ ମତ ରାକ୍ଷସମାନେ ବିଘ୍ନ କରୁଥିଲେ।
ରକ୍ଷାର୍ଥଂ ତସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଐଚ୍ଛତ୍ ସ ପାର୍ଥିଵମ୍ । ନ ହି ଶକ୍ତୋ ହ୍ଯ୍ ଅଵିଘ୍ନେନ ତମ୍ ଆପ୍ତୁଂ ସ ମୁନିଃ କ୍ରତୁମ୍
ସେ ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅବିଘ୍ନରେ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ସମ୍ଭବ ହେଉନଥିଲା।
ତତସ୍ ତେଷାଂ ଵିନାଶାର୍ଥମ୍ ଉଦ୍ଯତସ୍ ତପସାଂ ନିଧିଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତେଜା ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ଅଭ୍ଯଯାତ୍ ପୁରୀମ୍
ତେଣୁ ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଉନ୍ତୁ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, ତପସ୍ଵୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ତେଜ ନେଇ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଉଥିଲେ।
ସ ରାଜ୍ଞୋ ଦର୍ଶନାକାଙ୍କ୍ଷୀ ଦ୍ଵାରାଧ୍ଯକ୍ଷାନ୍ ଉଵାଚ ହ । ଶୀଘ୍ରମ୍ ଆଖ୍ଯାତ ମାଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ କୌଶିକଂ ଗାଧିନସ୍ ସୁତମ୍
ରାଜାଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦ୍ୱାରପାଳମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ କୌଶିକ ଏଠାରେ ଆସିଛି ବୋଲି ତୁରନ୍ତ ଖବର ଦିଅ।'
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦ୍ଵାସ୍ସ୍ଥା ରାଜଗୃହଂ ଯଯୁଃ । ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତମନସସ୍ ସର୍ଵେ ତେନ ଵାକ୍ଯେନ ଚୋଦିତାଃ
ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ସମସ୍ତେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ରାଜମହଳକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତେ ଗତ୍ଵା ରାଜଭଵନଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମ୍ ଋଷିଂ ତତଃ । ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଆଵେଦଯାମ୍ ଆସୁଃ ପ୍ରତୀହାରପତିଂ ତଦା
ସେମାନେ ରାଜଭବନକୁ ପହଞ୍ଚି, ତାପରେ ମହାରାଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରପାଳ ଅଧ୍ୟକ୍ଷଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ, ମହାର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ଅଥାସ୍ଥାନଗତଂ ଭୂପଂ ରାଜମଣ୍ଡଲମାଲିତମ୍ । ସମୁପେତ୍ଯ ତ୍ଵରାଯୁକ୍ତୋ ଯାଷ୍ଟୀକୋ ଽସୌ ଵ୍ଯଜିଜ୍ଞପତ୍
ତାପରେ ଦ୍ୱାରପାଳ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ତ୍ୱରାରେ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ସଭାରେ ବସିଥିଲେ ଏବଂ ରାଜମଣ୍ଡଳ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଥିଲା, ସେଠାରେ ଗିଏ ସମ୍ବାଦ ଦେଲେ।