ଉଦରଶ୍ଵଭ୍ରନିକ୍ଷିପ୍ତସ୍ଵନ୍ନେଷ୍ଟଭକ୍ଷକର୍ପରା । ଦୀର୍ଘକଣ୍ଠବିଲୋଦ୍ଗୀର୍ଣଵାତସଂରମ୍ଭଶବ୍ଦିତା
ତାଙ୍କର ପେଟ ଏକ ଗଭୀର ଗଡ଼ା ଭଳି, ସେଠାରେ ଇଚ୍ଛିତ ଖାଦ୍ୟ ପକାଯାଏ ଓ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଲମ୍ବା ଗଳା ରାସ୍ତାରେ ବାୟୁ ବାହାରିବାର ଶବ୍ଦ ଗୁଞ୍ଜିଉଠେ।
ହୃଦଯାପଣନିର୍ଣୀତଯଥାପ୍ରାପ୍ତାର୍ଥଭୂଷିତା । ଅନାରତଂ ନଵଦ୍ଵାରପ୍ରଵହତ୍ପ୍ରାଣନାଗରା
ହୃଦୟର ବଜାରରେ ଯେଉଁଠାରୁ ଯାହା ପାଉଛି, ତାହାରେ ସେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୁଏ। ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣର ନଗର ନବଟି ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ସଦା ବହି ଚାଲିଥାଏ।
ଆସ୍ଯସ୍ଫାରଖଦାଦୃଷ୍ଟଦନ୍ତାସ୍ଥିଶକଲାକୁଲା । ମୁଖସ୍ଖଦାଭ୍ରମଜ୍ଜିହ୍ଵାଚିଲ୍ଲାଚର୍ଵିତଭୋଜନା
ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଖୋଲା ମୁଁହଠାରେ ଦାନ୍ତ ଓ ହାଡ଼ର ଟୁକୁଡ଼ା ଦେଖାଯାଏ; ମୁଁହ ଭିତରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଜିଭେ ଖାଦ୍ୟକୁ ଚେବାଇ ଏବଂ ରୁଚି ଅନୁଭବ କରେ।
ରୋମଶଷ୍ପଭରଚ୍ଛନ୍ନକର୍ଣକୋଟରକୂପକା । ସ୍ଫିକ୍କୃଙ୍ଖଲାଞ୍ଚିତୋପାନ୍ତପୃଷ୍ଠଵିସ୍ତୀର୍ଣଜଙ୍ଗଲା
କାନର ଗହ୍ୱର ଚୁଲିର ଝାଡ଼ିରେ ଢାକାଯାଇଛି; ତାଙ୍କର ପିଠିର ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ନିର୍ଜନ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି, ଯେଉଁଠାରେ କଟିର ଶୃଙ୍ଖଳ ଧାର ଧାରେ ଚିହ୍ନ ଦେଇଛି।
ଗୁଦୋଚ୍ଛିନ୍ନାରଘଟ୍ଟାନ୍ତରୁଦ୍ଧୃତାନନ୍ତକର୍ଦମା । ଚିତ୍ତୋଦ୍ଯାନମହୀଵଲ୍ଗଦାତ୍ମଚିନ୍ତାଵରାଙ୍ଗନା
ଗୁଦ ଅଞ୍ଚଳ ମଳରେ ବନ୍ଦ ହୋଇଛି, ଭିତରେ ଅନେକ କ୍ଲେଦ ରହିଛି। ମନର ବଗିଚାରେ ନିଜ ଚିନ୍ତାର ବିଳାସିନୀ ଘୁରିଘୁରି ଫେରୁଛି।
ଧୀଵରତ୍ରାଦୃଢାବଦ୍ଧଚପଲେନ୍ଦ୍ରିଯମର୍କଟା । ଵଦନୋଦ୍ଯାନହସନପୁଷ୍ପୋଦ୍ଗମମନୋରମା
ଏହି ଶରୀର ନଗରୀ ଅତି ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଯାହାର ଅସ୍ଥିର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଦ୍ଧିର ମାଛଧରା ଭଳି ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧି ରଖିଛି, ଏବଂ ମୁଁହର ଉଦ୍ୟାନରେ ହସର ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ।
ସ୍ଵଶରୀରପୁରୀ ଜ୍ଞସ୍ଯ ସର୍ଵସୌଭାଗ୍ଯସୁନ୍ଦରୀ । ସୁଖାଯୈଵ ନ ଦୁଃଖାଯ ପରମାଯ ହିତାଯ ଚ
ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଶରୀର ନଗରୀ ସମସ୍ତ ଭାଗ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର, ଏହା କେବଳ ସୁଖ ପାଇଁ ଅଛି, କେବେ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ।
ଅଜ୍ଞସ୍ଯେଯମ୍ ଅନନ୍ତାନାଂ ଦୁଃଖାନାଂ କୋଶପାଲିକା । ଜ୍ଞସ୍ଯ ତ୍ଵ୍ ଇଯମ୍ ଅନନ୍ତାନାଂ ସୁଖାନାଂ କୋଶପାଲିକା
ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଶରୀର ଅନେକ ଦୁଃଖର ରକ୍ଷକ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅନେକ ସୁଖର ରକ୍ଷକ।
ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ଯାଂ ନଷ୍ଟାଯାଂ ଜ୍ଞସ୍ଯ ନଷ୍ଟମ୍ ଅରିନ୍ଦମ । ସ୍ଥିତାଯାଂ ସଂସ୍ଥିତଂ ସର୍ଵଂ ତେନେଯଂ ଜ୍ଞସୁଖାଵହା
ହେ ଶତ୍ରୁଜୟୀ, ଏହି ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ କିଛି ନଷ୍ଟ ହୁଏନି; ଏହା ଥିଲେ ସମସ୍ତ କିଛି ଥାଏ—ସେଥିପାଇଁ ଏହି ଶରୀର ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
ଯଦ୍ ଏନାଂ ଜ୍ଞସ୍ ସମାରୁହ୍ଯ ସଂସାରେ ଵିହରତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଅଶେଷଭୋଗମୋକ୍ଷାର୍ଥଂ ତେନେଯଂ ଜ୍ଞରଥସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଯେତେବେଳେ ଏହି ରଥକୁ ଆରୋହଣ କରି ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଅନୁଭବ କରିବା ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ସଂସାରରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଚଳାଚଳ କରେ, ସେହିପାଇଁ ଏହାକୁ 'ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ରଥ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶବ୍ଦରୂପରସସ୍ପର୍ଶଗନ୍ଧବନ୍ଧୁଶ୍ରିଯୋ ଯତଃ । ଅନଯୈଵ ହି ଲଭ୍ଯନ୍ତେ ତେନେଯଂ ଜ୍ଞସ୍ଯ ଲାଭଦା
ଧ୍ୱନି, ଆକୃତି, ରସ, ସ୍ପର୍ଶ, ଗନ୍ଧ, ଆତ୍ମୀୟ ଏବଂ ଧନ-ଦୌଲତ୍ ସବୁ ଏହା ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ 'ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଲାଭ ଦେଇଥିବା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସୁଖଦୁଃଖକ୍ରିଯାଜାଲଂ ଯଦୈଷୋଦ୍ଵହତି ସ୍ଵଯମ୍ । ତଦୈଷା ରାମ ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଵସ୍ତୁଭରକ୍ଷମା
ହେ ରାମ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱୟଂ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ଜାଲକୁ ବହନ କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ବହିବାରେ ସମର୍ଥ ହୁଏ।
ତସ୍ଯାଂ ଶରୀରପୁର୍ଯାଂ ହି ରାଜ୍ଯଂ କୁର୍ଵନ୍ ଗତଭ୍ରମଃ । ଜ୍ଞସ୍ ତିଷ୍ଠତି ଗତଵ୍ଯଗ୍ରଂ ସ୍ଵପୁର୍ଯାମ୍ ଇଵ ଵାସଵଃ
ଏହି ଶରୀର ନଗରରେ ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ି, ଜ୍ଞାନୀ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ଅଶାନ୍ତି ବିନା ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଶାସନ କରେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ନଗରରେ ରହେ।
ନ କ୍ଷିପତ୍ଯ୍ ଅଵଟାଟୋପେ ମନୋମତ୍ତତୁରଙ୍ଗମମ୍ । ନ ଲୋଭଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵରୂପାଯ ପ୍ରଜ୍ଞାପୁତ୍ରୀଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ସେ ମନର ମତ୍ତ ଘୋଡ଼ାକୁ ଅନ୍ଧକାରର ଗହ୍ୱରରେ ଫିଙ୍କି ଦେଉନାହାନ୍ତି, ନାହିଁ କି ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନର ଝିଅକୁ ଲୋଭ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଆକାରକୁ ଦେଇଦିଅନ୍ତି।
ଅଜ୍ଞାନପରରାଷ୍ଟ୍ରଂ ଚ ନ ରନ୍ଧ୍ରଂ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯ ପଶ୍ଯତି । ସଂସାରାରିଭଯସ୍ଯାନ୍ତର୍ ମୂଲାନ୍ଯ୍ ଏଷ ନିକୃନ୍ତତି
ସେ ଅଜ୍ଞାନର ଦେଶରେ କୌଣସି ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖିପାରନାହାନ୍ତି; ସେ ମନରେ ସଂସାର ଭୟର ମୂଳକୁ କାଟିଦିଅନ୍ତି।
ତୃଷ୍ଣାସାରପରାଵର୍ତେ କାମସଙ୍କ୍ଷୋଭଦୁର୍ଗ୍ରହେ । ନ ନିମଜ୍ଜତି ପର୍ଯସ୍ତସୁଖଦୁଃଖାକ୍ଷଦେଵନେ
ସେ ତୃଷ୍ଣାର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ, କାମନାର ଅଶାନ୍ତିର ଦୁର୍ଗରେ, କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ-ଦୁଃଖର ବନରେ ଡୁବିଯାଆନାହାନ୍ତି।
କରୋତ୍ଯ୍ ଅଵିରତଂ ସ୍ନାନଂ ବହିର୍ ଅନ୍ତର୍ ଅପି କ୍ଷଣାତ୍ । ସରିତ୍ସଙ୍ଗମତୀର୍ଥେଷୁ ମନୋରଥଗତିଃ କ୍ରମାତ୍
ସେ ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ ସବୁବେଳେ ନିରନ୍ତର ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ମନର ଇଚ୍ଛା ଯାହାଁକୁ ନେଇଯାଏ, ତାହାକୁ ଅନୁସରି ନଦୀମିଳନ ତୀର୍ଥରେ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି।
ସକଲାକ୍ଷିଜନାଦୃଶ୍ଯଃ ପୁରପ୍ରେକ୍ଷାପରାଙ୍ମୁଖଃ । ଧ୍ଯାନନାମ୍ନି ସୁଖଂ ନିତ୍ଯଂ ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃପୁରାନ୍ତରେ
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ ହେଉନଥିବା, ସହରର ଦୃଶ୍ୟ ଠାରୁ ମୁହଁ ଫେରାଇ, ସେ ସଦା ଧ୍ୟାନ ନାମକ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଶାନ୍ତି ଓ ସୁଖରେ ବସିଥାଏ।
ସୁଖାଵହୈଷା ନଗରୀ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରମୁଦିତାତ୍ମନଃ । ଭୋଗମୋକ୍ଷପ୍ରଦା ଦିଵ୍ଯା ଶକ୍ରସ୍ଯେଵାମରାଵତୀ
ଯେଉଁଠି ହୃଦୟ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ରହେ, ସେହି ସହର ସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ଏହା ଦିବ୍ୟ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହେଁ ଦେଇଥାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମରାବତୀ ପରି।
ସ୍ଥିତଯା ସଂସ୍ଥିତଂ ସର୍ଵଂ କିଞ୍ଚିନ୍ ନଷ୍ଟଂ ନ ନଷ୍ଟଯା । ଯଯା ପୁର୍ଯା ମହୀପସ୍ଯ ସା କଥଂ ନ ସୁଖାଵହା
ଯେଉଁ ସହରରେ ଯାହା ଥିବା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ଛାଡ଼ି କିଛି ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ସେହି ସହର କିପରି ରାଜାଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେବ ନାହିଁ?
ଵିନଷ୍ଟେ ଦେହନଗରେ ଜ୍ଞସ୍ଯ ନଷ୍ଟଂ ନ କିଞ୍ଚନ । ଆକ୍ରାନ୍ତକୁମ୍ଭକୋଶସ୍ଯ ଖସ୍ଯ କୁମ୍ଭକ୍ଷଯେ ଯଥା
ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦେହର ସହର ନଷ୍ଟ ହେଲେ କିଛି ହାରାଯାଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ଘଡ଼ିର ଆକାଶ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ଆକାଶ କମିଯାଏ ନାହିଁ।
ଵିଦ୍ଯମାନଂ ଘଟଂ ଵାଯୁଃ କିଲ ସ୍ପୃଶତି ନାସ୍ଥିତମ୍ । ଯଥା ତଥୈଵ ଦେହୀ ସ୍ଵାଂ ଶରୀରନଗରୀମ୍ ଇମାମ୍
ଯେପରି ଥିବା ଘଡ଼ାକୁ ପବନ ଛୁଏ, କିନ୍ତୁ ନଥିବା ଘଡ଼ାକୁ ଛୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ଦେହରେ ବସିଥିବା ଆତ୍ମା ଏହି ଶରୀର ନଗର ସହ ନିଜ ଦେହକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଅତ୍ରସ୍ଥ ଏଷ ଭଗଵାନ୍ ଆତ୍ମା ସର୍ଵଗତୋ ଽପି ସନ୍ । ସ୍ଵଵିକଲ୍ପକୃତାଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପୁଂସ୍ତାମ୍ ଅଧିଗତାତ୍ମଦୃକ୍
ଏଠାରେ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ଅଲଗା ରହେ; ନିଜ ଭାବନାରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଶେଷରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଦେଖିପାରେ।
କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଅପି ନ କୁର୍ଵାଣସ୍ ସମ୍ଯକ୍ସର୍ଵକ୍ରିଯୋନ୍ମୁଖଃ । କଦାଚିତ୍ ପ୍ରକୃତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ କାର୍ଯାର୍ଥାନ୍ ଅଧିତିଷ୍ଠତି
କାମ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାମ କରୁନଥିବା ପରି ରହେ, ସବୁ କାମ ପାଇଁ ସଦା ପ୍ରବୃତ୍ତ ଥାଏ, କେବେ କେବେ ସ୍ୱାଭାବିକ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ଫଳ ପାଇଁ ଧାରଣ କରେ।
କଦାଚିଲ୍ ଲୀଲଯା ଲୋଲଂ ଵିମାନମ୍ ଅଧିରୋହତି । ଅନାହତଗତିଂ କାନ୍ତଂ ଵିହର୍ତୁମ୍ ଅମଲଂ ମନଃ
କେବେ କେବେ ଖେଳରେ ଅସ୍ଥିର ଆକାଶ ରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ନିର୍ମଳ ମନରେ, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଗତିରେ, ଆନନ୍ଦରେ ବିହାର କରେ।
ତତ୍ରସ୍ଥୋ ଲୋକସୁନ୍ଦର୍ଯା ସତତଂ ଶୀତଲାଙ୍ଗଯା । ରମତେ ରାମଯା ମୈତ୍ର୍ଯା ନିତ୍ଯଂ ହୃଦଯସଂସ୍ଥଯା
ସେଠାରେ ଥିବା, ସେ ସଦା ଶୀତଳ ଦେହ ଥିବା ଲୋକସୁନ୍ଦରୀଙ୍କ ସହ ଏବଂ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥିର ମୈତ୍ରୀ ରୂପୀ ରାମାଙ୍କ ସହ ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହନ୍ତି।
ଦ୍ଵେ କାନ୍ତେ ତିଷ୍ଠତସ୍ ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋସ୍ ସତ୍ଯତୈକତେ । ଇନ୍ଦୋର୍ ଇଵ ଵିଶାଖେ ଦ୍ଵେ ସମାହ୍ଲାଦିତଚେତସେ
ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଇ ଜଣ ପ୍ରିୟା ଏକତାରେ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଇଟି ବିଶାଖା ତାରା ଯେପରି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ମନକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରନ୍ତି।
ଜ୍ଞ ଇମାନ୍ ଅଖିଲାଂଲ୍ ଲୋକାନ୍ ଦୁଃଖକ୍ରକଚଦାରିତାନ୍ । ଵାଲ୍ମୀକାନ୍ ଇଵ ପୀଠସ୍ଥଃ ପୃଷ୍ଠାଦ୍ ଅର୍କ ଇଵେକ୍ଷତେ
ଏହି ଜ୍ଞାନୀ, ତାଙ୍କ ଆସନରେ ବସି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦୁଃଖର କରାରେ ଚିରାଯିଥିବା ଦେଖନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଲୋକ ଆସନରୁ ପିପିଲିକା ଗୁହା ଦେଖେ, କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରୁ ତଳକୁ ଦେଖେ।
ଚିରଂ ପୂରିତସର୍ଵାଶସ୍ ସର୍ଵସମ୍ପତ୍ତିସୁନ୍ଦରଃ । ଅପୁନଃଖଣ୍ଡନାଯେନ୍ଦୁଃ ପୂର୍ଣାଙ୍ଗ ଇଵ ରାଜତେ
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ ହୋଇଛି, ସମସ୍ତ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଶୋଭିତ, ସେ ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଉ କେବେ ଅଧୃତି ହୁଏ ନାହିଁ।
ସେଵ୍ଯମାନୋ ଽପି ଭୋଗୌଘୋ ନ ଖେଦାଯାସ୍ଯ ଜାଯତେ । କାଲକୂଟଃ କିଲେଶସ୍ଯ କଣ୍ଠେ ପ୍ରତ୍ଯୁତ ରାଜତେ
ସେ ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭୋଗରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ, ତଥାପି ତାଙ୍କର କେବେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା କ୍ଲାନ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ; ବରଂ, ଯେମିତି କାଳକୁଟ ବିଷ ଗଳାରେ ପିନ୍ଧିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଲଙ୍କାର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ସେଭଳି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଭୋଗ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।