ଯସ୍ଯୋଦଯାସ୍ତମଯସଙ୍କଲନାକଲାସୁ ଚିତ୍ରାସୁ ଚାରୁଵିଭଵାସୁ ଜଗଦ୍ଗତାସୁ । ଵୃତ୍ତିସ୍ ସମୈଵ ସକଲୈକଗତେର୍ ଅନନ୍ତା ତସ୍ମୈ ନମଃ ପରମବୋଧଵତେ ଶିଵାଯ
ଯାହାଙ୍କର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ, ଯାହାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଓ ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକାଶରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାପିତ, ଯାହାଙ୍କର କ୍ରିୟା ସଦା ସମତୁଳିତ, ଏକାଗ୍ର ଓ ସୀମାହୀନ — ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନୀ, ଶିବଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
ତସ୍ଯେଯଂ ଭୋଗମୋକ୍ଷାର୍ଥଂ ତଜ୍ଜ୍ଞସ୍ଯୋପଵନୋପମା । ସୁଖାଯୈଵ ନ ଦୁଃଖାଯ ସ୍ଵଶରୀରମହାପୁରୀ
ଏହି ଦେହର ମହାନଗର, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ, ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ଉପବନ ସମାନ; ଏହା କେବଳ ସୁଖ ପାଇଁ ଅଛି, ଦୁଃଖ ପାଇଁ ନୁହେଁ।
ନଗରୀତ୍ଵଂ ଶରୀରସ୍ଯ କଥଂ ନାମ ମହାମୁନେ । ଏନାଂ ଚାଧିଵସନ୍ ଯୋଗୀ କଥଂ ରାଜ୍ଯସୁଖୈକଭାକ୍
ହେ ମହାମୁନି, ଦେହକୁ କିପରି ନଗର ବୋଲି କୁହାଯାଏ? ଏବଂ ଏହାରେ ବସିଥିବା ଯୋଗୀ କିପରି ଏକମାତ୍ର ରାଜ୍ୟସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି?
ରମ୍ଯେଯଂ ଦେହନଗରୀ ରାମ ସର୍ଵଗୁଣାନ୍ଵିତା । ଜ୍ଞସ୍ଯାନନ୍ତଵିଲାସାଢ୍ଯା ସ୍ଵାଲୋକାର୍କପ୍ରକାଶିତା
ହେ ରାମ, ଏହି ଶରୀର ନଗରଟି ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଭରପୂର। ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହା ଅସୀମ ଖେଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିଜର ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ନେତ୍ରଵାତାଯନୋଦ୍ଦ୍ଯୋତପ୍ରକାଶଭୁଵନାନ୍ତରା । କରପ୍ରତୋଲୀଵିସ୍ତାରପ୍ରାପ୍ତପାଦୋପଜଙ୍ଗଲା
ଚକ୍ଷୁର ଜନେଲା ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକିତ, ଭିତର ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ହାତର ରାସ୍ତା ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭିତରେ ଏବଂ ପାଦ ନଗରର ସୀମାକୁ ଛୁଇଁଉଛି।
ରୋମରାଜିଲତାଗୁଲ୍ମା ତ୍ଵଗଟ୍ଟାଲକମାଲିତା । ଗୁଲ୍ଫଗୁଲ୍ଗୁଲୁଵିଶ୍ରାନ୍ତଜଙ୍ଘୋରୁସ୍ତମ୍ଭମଣ୍ଡଲା
ଲୋମର ଶାରି ଏବଂ ଗୁଛି ଲତା ପରି ଶରୀରକୁ ଶୋଭା ଦେଉଛି, ଚର୍ମ ଏହାର ପାହାଡ଼ ଭଳି ରହିଛି, ଏହି ନଗର ଗୁଲ୍ଫ, ପିଣ୍ଡି, ଉରୁ ଓ ଜାଙ୍ଘାର ଖୁଟି ଉପରେ ଭିତିକୁ ଦେଇ ଉଭା ଅଛି।
ରେଖାଵିଭକ୍ତପାଦୋଗ୍ରଶିଲାପ୍ରଥମନିର୍ମିତା । ଚର୍ମମର୍ମସିରାସାରସନ୍ଧିସୀମାମନୋରମା
ପାଦ ତଳରେ ରେଖା ଓ ପାଥର ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଭାବେ ତିଆରି, ଚର୍ମ, ମର୍ମ, ଶିରା ଓ ସନ୍ଧିର ସୀମା ଦ୍ୱାରା ଏହି ନଗର ଅତି ଆକର୍ଷକ ଓ ମନୋହର।
ଊରୁଦ୍ଵଯକଵାଟାଗ୍ରନିର୍ମିତୋପସ୍ଥନିର୍ଗମା । କଚତ୍କଚାଵଲୀକାଚଦଲପ୍ରଚ୍ଛାଦନାଵୃତା
ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଜଙ୍ଘାର ଶିରାରେ ଦ୍ୱାର ରହିଛି, ସେଠାରୁ ଯୌନାଙ୍ଗ ବାହାରିଛି, ଚମଡ଼ ଓ କେଶର ଭ୍ରମରେ ଢାକାଯାଇଛି, ମାଂସପତ୍ରରେ ଲୁଚିଯାଇଛି।
ଭ୍ରୂଲଲାଟାସ୍ଯସଚ୍ଛାଯଵଦନୋଦ୍ଯାନଶୋଭିତା । ଦୃଷ୍ଟିପାତୋତ୍ପଲାକୀର୍ଣକପୋଲଵିପୁଲସ୍ଥଲା
ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଭୌହ, କପାଳ ଓ ଠୋଠର ଆଭାରେ ଶୋଭିତ, ଚଉଡ଼ା ଗାଲ ମାନେ ବଡ଼ ମାଟି ଭଳି, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିର କମଳ ଫୁଲରେ ଛିଟିଯାଇଛି।
ଵକ୍ଷସ୍ସ୍ଥଲସରସ୍ସ୍ଯୂତକୁଚପଙ୍କଜକୋରକା । ଘନରୋମାଵଲିଚ୍ଛନ୍ନସ୍କନ୍ଧକ୍ରୀଡାଶିଲୋଚ୍ଚଯା
ତାଙ୍କର ଛାତି ଏକ ହ୍ରଦ ଭଳି, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ସ୍ତନ ମଣ୍ଡ ଗୁଡିକ କମଳ କୁଡ଼ିକ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଘନ କେଶର ରେଖାରେ ଡାହା ଲୁଚିଛି, ମଜବୁତ କାନ୍ଧ ଶିଳା ଭଳି ଉଠିଆସିଛି।
ଉଦରଶ୍ଵଭ୍ରନିକ୍ଷିପ୍ତସ୍ଵନ୍ନେଷ୍ଟଭକ୍ଷକର୍ପରା । ଦୀର୍ଘକଣ୍ଠବିଲୋଦ୍ଗୀର୍ଣଵାତସଂରମ୍ଭଶବ୍ଦିତା
ତାଙ୍କର ପେଟ ଏକ ଗଭୀର ଗଡ଼ା ଭଳି, ସେଠାରେ ଇଚ୍ଛିତ ଖାଦ୍ୟ ପକାଯାଏ ଓ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଲମ୍ବା ଗଳା ରାସ୍ତାରେ ବାୟୁ ବାହାରିବାର ଶବ୍ଦ ଗୁଞ୍ଜିଉଠେ।
ହୃଦଯାପଣନିର୍ଣୀତଯଥାପ୍ରାପ୍ତାର୍ଥଭୂଷିତା । ଅନାରତଂ ନଵଦ୍ଵାରପ୍ରଵହତ୍ପ୍ରାଣନାଗରା
ହୃଦୟର ବଜାରରେ ଯେଉଁଠାରୁ ଯାହା ପାଉଛି, ତାହାରେ ସେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୁଏ। ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣର ନଗର ନବଟି ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ସଦା ବହି ଚାଲିଥାଏ।
ଆସ୍ଯସ୍ଫାରଖଦାଦୃଷ୍ଟଦନ୍ତାସ୍ଥିଶକଲାକୁଲା । ମୁଖସ୍ଖଦାଭ୍ରମଜ୍ଜିହ୍ଵାଚିଲ୍ଲାଚର୍ଵିତଭୋଜନା
ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଖୋଲା ମୁଁହଠାରେ ଦାନ୍ତ ଓ ହାଡ଼ର ଟୁକୁଡ଼ା ଦେଖାଯାଏ; ମୁଁହ ଭିତରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଜିଭେ ଖାଦ୍ୟକୁ ଚେବାଇ ଏବଂ ରୁଚି ଅନୁଭବ କରେ।
ରୋମଶଷ୍ପଭରଚ୍ଛନ୍ନକର୍ଣକୋଟରକୂପକା । ସ୍ଫିକ୍କୃଙ୍ଖଲାଞ୍ଚିତୋପାନ୍ତପୃଷ୍ଠଵିସ୍ତୀର୍ଣଜଙ୍ଗଲା
କାନର ଗହ୍ୱର ଚୁଲିର ଝାଡ଼ିରେ ଢାକାଯାଇଛି; ତାଙ୍କର ପିଠିର ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ନିର୍ଜନ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି, ଯେଉଁଠାରେ କଟିର ଶୃଙ୍ଖଳ ଧାର ଧାରେ ଚିହ୍ନ ଦେଇଛି।
ଗୁଦୋଚ୍ଛିନ୍ନାରଘଟ୍ଟାନ୍ତରୁଦ୍ଧୃତାନନ୍ତକର୍ଦମା । ଚିତ୍ତୋଦ୍ଯାନମହୀଵଲ୍ଗଦାତ୍ମଚିନ୍ତାଵରାଙ୍ଗନା
ଗୁଦ ଅଞ୍ଚଳ ମଳରେ ବନ୍ଦ ହୋଇଛି, ଭିତରେ ଅନେକ କ୍ଲେଦ ରହିଛି। ମନର ବଗିଚାରେ ନିଜ ଚିନ୍ତାର ବିଳାସିନୀ ଘୁରିଘୁରି ଫେରୁଛି।
ଧୀଵରତ୍ରାଦୃଢାବଦ୍ଧଚପଲେନ୍ଦ୍ରିଯମର୍କଟା । ଵଦନୋଦ୍ଯାନହସନପୁଷ୍ପୋଦ୍ଗମମନୋରମା
ଏହି ଶରୀର ନଗରୀ ଅତି ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଯାହାର ଅସ୍ଥିର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଦ୍ଧିର ମାଛଧରା ଭଳି ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧି ରଖିଛି, ଏବଂ ମୁଁହର ଉଦ୍ୟାନରେ ହସର ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ।
ସ୍ଵଶରୀରପୁରୀ ଜ୍ଞସ୍ଯ ସର୍ଵସୌଭାଗ୍ଯସୁନ୍ଦରୀ । ସୁଖାଯୈଵ ନ ଦୁଃଖାଯ ପରମାଯ ହିତାଯ ଚ
ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଶରୀର ନଗରୀ ସମସ୍ତ ଭାଗ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର, ଏହା କେବଳ ସୁଖ ପାଇଁ ଅଛି, କେବେ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ।
ଅଜ୍ଞସ୍ଯେଯମ୍ ଅନନ୍ତାନାଂ ଦୁଃଖାନାଂ କୋଶପାଲିକା । ଜ୍ଞସ୍ଯ ତ୍ଵ୍ ଇଯମ୍ ଅନନ୍ତାନାଂ ସୁଖାନାଂ କୋଶପାଲିକା
ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଶରୀର ଅନେକ ଦୁଃଖର ରକ୍ଷକ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅନେକ ସୁଖର ରକ୍ଷକ।
ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ଯାଂ ନଷ୍ଟାଯାଂ ଜ୍ଞସ୍ଯ ନଷ୍ଟମ୍ ଅରିନ୍ଦମ । ସ୍ଥିତାଯାଂ ସଂସ୍ଥିତଂ ସର୍ଵଂ ତେନେଯଂ ଜ୍ଞସୁଖାଵହା
ହେ ଶତ୍ରୁଜୟୀ, ଏହି ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ କିଛି ନଷ୍ଟ ହୁଏନି; ଏହା ଥିଲେ ସମସ୍ତ କିଛି ଥାଏ—ସେଥିପାଇଁ ଏହି ଶରୀର ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
ଯଦ୍ ଏନାଂ ଜ୍ଞସ୍ ସମାରୁହ୍ଯ ସଂସାରେ ଵିହରତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଅଶେଷଭୋଗମୋକ୍ଷାର୍ଥଂ ତେନେଯଂ ଜ୍ଞରଥସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଯେତେବେଳେ ଏହି ରଥକୁ ଆରୋହଣ କରି ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଅନୁଭବ କରିବା ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ସଂସାରରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଚଳାଚଳ କରେ, ସେହିପାଇଁ ଏହାକୁ 'ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ରଥ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶବ୍ଦରୂପରସସ୍ପର୍ଶଗନ୍ଧବନ୍ଧୁଶ୍ରିଯୋ ଯତଃ । ଅନଯୈଵ ହି ଲଭ୍ଯନ୍ତେ ତେନେଯଂ ଜ୍ଞସ୍ଯ ଲାଭଦା
ଧ୍ୱନି, ଆକୃତି, ରସ, ସ୍ପର୍ଶ, ଗନ୍ଧ, ଆତ୍ମୀୟ ଏବଂ ଧନ-ଦୌଲତ୍ ସବୁ ଏହା ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ 'ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଲାଭ ଦେଇଥିବା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସୁଖଦୁଃଖକ୍ରିଯାଜାଲଂ ଯଦୈଷୋଦ୍ଵହତି ସ୍ଵଯମ୍ । ତଦୈଷା ରାମ ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଵସ୍ତୁଭରକ୍ଷମା
ହେ ରାମ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱୟଂ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ଜାଲକୁ ବହନ କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ବହିବାରେ ସମର୍ଥ ହୁଏ।
ତସ୍ଯାଂ ଶରୀରପୁର୍ଯାଂ ହି ରାଜ୍ଯଂ କୁର୍ଵନ୍ ଗତଭ୍ରମଃ । ଜ୍ଞସ୍ ତିଷ୍ଠତି ଗତଵ୍ଯଗ୍ରଂ ସ୍ଵପୁର୍ଯାମ୍ ଇଵ ଵାସଵଃ
ଏହି ଶରୀର ନଗରରେ ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ି, ଜ୍ଞାନୀ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ଅଶାନ୍ତି ବିନା ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଶାସନ କରେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ନଗରରେ ରହେ।
ନ କ୍ଷିପତ୍ଯ୍ ଅଵଟାଟୋପେ ମନୋମତ୍ତତୁରଙ୍ଗମମ୍ । ନ ଲୋଭଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵରୂପାଯ ପ୍ରଜ୍ଞାପୁତ୍ରୀଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ସେ ମନର ମତ୍ତ ଘୋଡ଼ାକୁ ଅନ୍ଧକାରର ଗହ୍ୱରରେ ଫିଙ୍କି ଦେଉନାହାନ୍ତି, ନାହିଁ କି ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନର ଝିଅକୁ ଲୋଭ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଆକାରକୁ ଦେଇଦିଅନ୍ତି।
ଅଜ୍ଞାନପରରାଷ୍ଟ୍ରଂ ଚ ନ ରନ୍ଧ୍ରଂ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯ ପଶ୍ଯତି । ସଂସାରାରିଭଯସ୍ଯାନ୍ତର୍ ମୂଲାନ୍ଯ୍ ଏଷ ନିକୃନ୍ତତି
ସେ ଅଜ୍ଞାନର ଦେଶରେ କୌଣସି ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖିପାରନାହାନ୍ତି; ସେ ମନରେ ସଂସାର ଭୟର ମୂଳକୁ କାଟିଦିଅନ୍ତି।
ତୃଷ୍ଣାସାରପରାଵର୍ତେ କାମସଙ୍କ୍ଷୋଭଦୁର୍ଗ୍ରହେ । ନ ନିମଜ୍ଜତି ପର୍ଯସ୍ତସୁଖଦୁଃଖାକ୍ଷଦେଵନେ
ସେ ତୃଷ୍ଣାର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ, କାମନାର ଅଶାନ୍ତିର ଦୁର୍ଗରେ, କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ-ଦୁଃଖର ବନରେ ଡୁବିଯାଆନାହାନ୍ତି।
କରୋତ୍ଯ୍ ଅଵିରତଂ ସ୍ନାନଂ ବହିର୍ ଅନ୍ତର୍ ଅପି କ୍ଷଣାତ୍ । ସରିତ୍ସଙ୍ଗମତୀର୍ଥେଷୁ ମନୋରଥଗତିଃ କ୍ରମାତ୍
ସେ ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ ସବୁବେଳେ ନିରନ୍ତର ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ମନର ଇଚ୍ଛା ଯାହାଁକୁ ନେଇଯାଏ, ତାହାକୁ ଅନୁସରି ନଦୀମିଳନ ତୀର୍ଥରେ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି।
ସକଲାକ୍ଷିଜନାଦୃଶ୍ଯଃ ପୁରପ୍ରେକ୍ଷାପରାଙ୍ମୁଖଃ । ଧ୍ଯାନନାମ୍ନି ସୁଖଂ ନିତ୍ଯଂ ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃପୁରାନ୍ତରେ
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ ହେଉନଥିବା, ସହରର ଦୃଶ୍ୟ ଠାରୁ ମୁହଁ ଫେରାଇ, ସେ ସଦା ଧ୍ୟାନ ନାମକ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଶାନ୍ତି ଓ ସୁଖରେ ବସିଥାଏ।
ସୁଖାଵହୈଷା ନଗରୀ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରମୁଦିତାତ୍ମନଃ । ଭୋଗମୋକ୍ଷପ୍ରଦା ଦିଵ୍ଯା ଶକ୍ରସ୍ଯେଵାମରାଵତୀ
ଯେଉଁଠି ହୃଦୟ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ରହେ, ସେହି ସହର ସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ଏହା ଦିବ୍ୟ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହେଁ ଦେଇଥାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମରାବତୀ ପରି।
ସ୍ଥିତଯା ସଂସ୍ଥିତଂ ସର୍ଵଂ କିଞ୍ଚିନ୍ ନଷ୍ଟଂ ନ ନଷ୍ଟଯା । ଯଯା ପୁର୍ଯା ମହୀପସ୍ଯ ସା କଥଂ ନ ସୁଖାଵହା
ଯେଉଁ ସହରରେ ଯାହା ଥିବା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ଛାଡ଼ି କିଛି ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ସେହି ସହର କିପରି ରାଜାଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେବ ନାହିଁ?