ଭାଵାନୁସାରିଫଲଦଂ ପଦାର୍ଥୌଘମ୍ ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚ । ନ ଜ୍ଞେନେହ ପଦାର୍ଥେଷୁ ରୂପମ୍ ଏକମ୍ ଉଦୀର୍ଯତେ
ଭାବ ଅନୁସାରେ ଯେଉଁଠାରେ ଫଳ ମିଳେ, ସେଠାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଏହି ସଂସାରର କୌଣସି ଜିନିଷକୁ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପ ନାହିଁ ବୋଲି କହନ୍ତି ନାହିଁ।
ଦୃଢଭାଵନଯା ଚେତୋ ଯଦ୍ ଯଥା ଭାଵଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ତତ୍ ତତ୍ଫଲଂ ତଦାକାରଂ ତାଵତ୍କାଲଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ମନେ ଯେଉଁଠି ଦୃଢ଼ ଭାବନା କରେ, ଯେଭଳି ଭାବନା କରେ, ସେଉଁଠି ସେଇ ଭାବରେ, ସେଇ ଆକାରରେ, ଯେତେଦିନ ସେ ଭାବନା ରହିଥାଏ, ତେତେଦିନ ସେ ଦେଖିଥାଏ।
ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯତ୍ ସତ୍ଯଂ ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯନ୍ ମୃଷା । ଯଦ୍ ଯଥା ଯେନ ନିର୍ଣୀତଂ ତତ୍ ତଥା ତେନ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଏଠାରେ କିଛି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏଠାରେ କିଛି ମିଥ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠି ଯେଭଳି ଭାବରେ ଯେଉଁଠିଏ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ, ସେଉଁଠି ସେଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଭାଵିତାକାଶମାତଙ୍ଗଂ ଵ୍ଯୋମହସ୍ତିତଯା ମନଃ । ଵ୍ଯୋମକାନନମାତଙ୍ଗୀଂ ଵ୍ଯୋମସ୍ଥାମ୍ ଅନୁଧାଵତି
ମନ ଆକାଶରେ ହାତୀକୁ ଭାବିଲେ, ଆକାଶରେ ଅଛିବା ଭାବରେ, ଆକାଶବନରେ ଥିବା ହାତୀକୁ ଧାଉଛି।
ତସ୍ମାତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପମ୍ ଏଵ ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଭାଵମଯାତ୍ମକମ୍ । ତ୍ଯଜ ରାଘଵ ସୁସ୍ଵସ୍ଥସ୍ ସ୍ଵାତ୍ମନୈଵ ଭଵାତ୍ମନି
ସେଠିଏ ରାଘବ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଭାବର ମିଶ୍ରଣ ହୋଇଥିବା କଳ୍ପନାମାତ୍ର; ଏହାକୁ ଛାଡ଼, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରୁହ।
ମଣିର୍ ହି ପ୍ରତିବିମ୍ବାନାଂ ପ୍ରତିଷେଧକ୍ରିଯାଂ ପ୍ରତି । ନ ଶକ୍ତୋ ଜଡଭାଵେନ ନ ତୁ ରାମ ଭଵାଦୃଶଃ
ଏକ ମଣି ତାହାର ଜଡତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ରୋକିପାରେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ହେ ରାମ, ତୁମେ ଏପରି ନୁହଁ।
ଯଦ୍ ଯନ୍ ମନୋମଣୌ ରାମ ତଵେହ ପ୍ରତିବିମ୍ବତି । ତଦ୍ ଅଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ନିର୍ଣୀଯ ମା ତେନାଗଚ୍ଛ ରଞ୍ଜନାମ୍
ହେ ରାମ, ତୁମ ମନର ମଣିରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ବୁଝିବା, ଏବଂ ସେଥିରେ ଆସକ୍ତ ହେଇ ନପଡ଼।
ତଦ୍ ଏଵ ସତ୍ଯମ୍ ଇତି ଵାପ୍ଯ୍ ଅଭିନ୍ନଂ ପରମାତ୍ମନଃ । ମନ୍ଵାନସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତଂ ଭାଵଯାତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନା
କିମ୍ବା, ସେଇ ଏକକୁ ଏହିପରି ଭାବିବା—ଏହା ପରମାତ୍ମା ସହ ଅଭିନ୍ନ ଏବଂ ସତ୍ୟ; ତୁମେ ନିଜେ ନିଜକୁ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା ବୋଲି ଚିନ୍ତା କର।
ଚେତସି ପ୍ରତିବିମ୍ବନ୍ତି ଯେ ଭାଵାସ୍ ତଵ ରାଘଵ । ରଞ୍ଜଯନ୍ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯସକ୍ତାତ୍ମନ୍ ମା ତେ ତ୍ଵାଂ ସ୍ଫଟିକଂ ଯଥା
ହେ ରାଘବ, ତୁମ ମନରେ ଯେଉଁ ଭାବଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟମନସ୍କ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସ୍ଫଟିକ ପରି ଅପ୍ରଭାବିତ ରୁହ।
ସ୍ଫଟିକମ୍ ଅପମଲଂ ଯଥା ଵିଶନ୍ତି ପ୍ରକଟତଯା ନଵରଞ୍ଜନା ଵିଚିତ୍ରାଃ । ଇହ ହି ଵିମନନଂ ତଥା ଵିଶନ୍ତୁ ପ୍ରକଟତଯା ଭୁଵନୈଷଣା ଭଵନ୍ତମ୍
ଯେପରି ଏକ ନିର୍ମଳ ସ୍ଫଟିକରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଖୋଲାମେଳା ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏଠି ତୁମ ମନରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆଶା-ଆକାଂକ୍ଷା ଖୋଲା ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କରୁନ୍ତୁ ଏବଂ ସେମାନେ ଯେମିତି ଅଛନ୍ତି, ସେହିଭଳି ଦେଖାଯାଉନ୍ତୁ।
ଦୃଶ୍ଯଂ ସନ୍ତ୍ଯଜତୋ ହେଯମ୍ ଉପାଦେଯମ୍ ଉପେଯୁଷଃ । ଦ୍ରଷ୍ଟାରଂ ପଶ୍ଯତୋ ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଅଦ୍ରଷ୍ଟାରମ୍ ଅପଶ୍ଯତଃ
ଯିଏ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ଛାଡ଼ି ଲାଭ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ଧରିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯିଏ ଦେଖୁଥିବାକୁ ଦେଖେ ଏବଂ ଦେଖାଯାଉଥିବାକୁ ଦେଖେନାହିଁ, ସେଠି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।
ଅସୁପ୍ତସ୍ଯ ପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ ଜାଗରୂକସ୍ଯ ଜୀଵତଃ । ସୁପ୍ତସ୍ଯ ଘନସମ୍ମୋହମଯେ ସଂସାରଵର୍ତ୍ମନି
ଯିଏ ପରମ ସତ୍ୟରେ ସଚେତନ ଏବଂ ସଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ସଂସାରର ଏହି ପଥ ଏକ ଘନ ମୋହର ନିଦ୍ରା ପରି ଲାଗେ।
ପର୍ଯନ୍ତାତ୍ଯନ୍ତଵୈରସ୍ଯାଦ୍ ଅରସସ୍ଯ ରସେଷ୍ଵ୍ ଅପି । ଭୋଗେଷ୍ଵ୍ ଆଭୋଗରମ୍ଯେଷୁ ନୀରସସ୍ଯ ନିରାଶିଷଃ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଓ ରୁଚିହୀନତା ଦ୍ୱାରା, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭୋଗ ମଧ୍ୟରେ ମଧୁରତା ନଥାଏ, ଏମିତି ଲୋକ ଆଶା ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ଛାଡ଼ି ନିରାଶା ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଵ୍ରଜତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାମ୍ଭସୈକତ୍ଵଂ ଜୀର୍ଣଜାଡ୍ଯେ ମନସ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଗଲତ୍ଯ୍ ଅପଗତାସଙ୍ଗେ ହିମାପୂର ଇଵାତପେ
ମନ ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଣା ହୋଇ ଅନାସକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ପରମ ସତ୍ୟରେ ଏମିତି ଲୀନ ହୁଏ, ଯେପରି ଧୂପରେ ବରଫ ଗଳିଯାଏ।
ତରଙ୍ଗିତାସୁ କଲ୍ଲୋଲଜାଲଲୋଲାନ୍ତରାସୁ ଚ । ଶାମ୍ଯନ୍ତୀଷ୍ଵ୍ ଅଥ ତୃଷ୍ଣାସୁ ନଦୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଘନାତ୍ଯଯେ
ଯେତେବେଳେ ଆଶା ଓ ଚେଷ୍ଟାର ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଘନ ମେଘ ହଟିଯିବା ପରେ ନଦୀ ଶୁଖିଯିବା ପରି, ମନର ଅସ୍ଥିରତା ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ସଂସାରଵାସନାଜାଲେ ଖଗଜାଲ ଇଵାଖୁନା । ତ୍ରୋଟିତେ ଚାଦୃଢଗ୍ରନ୍ଥିଶ୍ଲଥେ ଵୈରସ୍ଯରଂହସା
ଏହି ସଂସାରୀ ଆକାଂକ୍ଷାର ଜାଳ ଯେବେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଏକ ଉଠିଆ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଜରା ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରି, ଏବଂ ଅନାସକ୍ତିର ଶକ୍ତିରେ ମନର ଗଠି ଢିଲା ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
କତକଂ ଫଲମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ଯଥା ଵାରି ପ୍ରସୀଦତି । ତଥା ଵିଜ୍ଞାନଵଶତସ୍ ସ୍ଵଭାଵସ୍ ସମ୍ପ୍ରସୀଦତି
ଯେପରି କଟକ ଫଳ ପକାଇଲେ ପାଣି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ନିର୍ମଳ ହୁଏ।
ନୀରାଗଂ ନିରୁପାସଙ୍ଗଂ ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଂ ନିରୁପାଶ୍ରଯମ୍ । ଵିନିର୍ଯାତି ମନୋ ମୋହାଦ୍ ଵିହଗଃ ପଞ୍ଜରାଦ୍ ଇଵ
ଯେତେବେଳେ ମନ ରାଗ, ଲଗାଉ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଆଶ୍ରୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ମୂଢତାରୁ ଏମିତି ବାହାରିଯାଏ, ଯେପରିକି ଏକ ପକ୍ଷୀ ପିଞ୍ଜରାରୁ ବାହାରିଯାଏ।
ଶାନ୍ତସନ୍ଦେହଦୌରାତ୍ମ୍ଯଂ ଗତକୌତୁକଵିଭ୍ରମମ୍ । ପରିପୂର୍ଣାନ୍ତରଂ ଚେତଃ ପୂର୍ଣେନ୍ଦୁର୍ ଇଵ ରାଜତେ
ଯେତେବେଳେ ମନର ସନ୍ଦେହ ଓ ନିମ୍ନତା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭ୍ରମ ଶେଷ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ମନ ଭିତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଆକାଶରେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ।
ଜନିତୋତ୍ତମସୌନ୍ଦର୍ଯା ଦୂରୋଦସ୍ତନତୋନ୍ନତା । ସମତୋଦେତି ସର୍ଵତ୍ର ଶାନ୍ତଵାତ ଇଵାର୍ଣଵେ
ଉତ୍ତମ ସୌନ୍ଦର୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଦୂର ଓ ଉଚ୍ଚକୁ ଉଠିଥିବା ସମତା ସମସ୍ତଠାରେ ଉଦିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଶାନ୍ତ ବାତାସ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବହେ।
ଅନ୍ଧକାରମଯୀ ମୂଢା ଜାଡ୍ଯଜର୍ଜରିତାନ୍ତରା । ତନୁତାମ୍ ଏତି ସଂସାରଵାସନେଵ ପ୍ରଗେ କ୍ଷପା
ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଥିବା, ଭ୍ରମରେ ରହିଥିବା ଓ ଅନ୍ତରେ ଅଳସତାରେ ଅସ୍ତିର ହୋଇଥିବା ସଂସାର ଆଶା ପ୍ରଭାତବେଳେ ରାତି ଯେପରି ମଲିନ ହୁଏ, ସେପରି କ୍ଷୀଣ ହୁଏ।
ଦୃଷ୍ଟଚିଦ୍ଭାସ୍କରା ପ୍ରଜ୍ଞାପଦ୍ମିନୀ ପୁଣ୍ଯପଲ୍ଲଵା । ଵିକସତ୍ଯ୍ ଅମଲୋଦ୍ଦ୍ଯୋତା ପ୍ରାତର୍ ଦ୍ଯୌର୍ ଇଵ ରୂପିଣୀ
ଯେତେବେଳେ ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଜ୍ଞାନର କମଳ ଧର୍ମର ନବପତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ନିର୍ମଳ ଆଲୋକରେ ଖିଳିଉଠେ, ଯେପରି ଉଷାକାଳର ଆକାଶ ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରଜ୍ଞା ହୃଦଯହାରିଣ୍ଯୋ ଭୁଵନାହ୍ଲାଦନକ୍ଷମାଃ । ସତ୍ତ୍ଵଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯଃ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ସକଲେନ୍ଦୋର୍ ଇଵାଂଶଵଃ
ଜ୍ଞାନ ହୃଦୟକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବାକୁ ସକ୍ଷମ, ଏହା ଗୁଣର ଧନସ୍ୱରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ।
ବହୁନାତ୍ର କିମ୍ ଉକ୍ତେନ ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯୋ ମହାମତିଃ । ନୋଦେତି ନୈଵ ଯାତ୍ଯ୍ ଅସ୍ତମ୍ ଅଭୂତାକାଶକୋଶଵତ୍
ଏଠାରେ ଅଧିକ କିଏ କହିବ? ଯିଏ ଜଣାଯିବାକୁ ଥିବା ସବୁକିଛି ଜାଣିଛି, ସେ ମହାମନ, ଆକାଶ ଭିତର ଶୂନ୍ୟ ପରି, ନ ଉଦୟ ହୁଏ, ନ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ।
ଵିଚାରଣାପରିଜ୍ଞାତସ୍ଵଭାଵସ୍ଯୋଦିତାତ୍ମନଃ । ଅନୁକମ୍ପ୍ଯା ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତେ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣ୍ଵିନ୍ଦ୍ରଶଙ୍କରାଃ
ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ବୁଝିହେବା ଯାଇଛି ଏବଂ ଆତ୍ମା ଉଦିତ ହୋଇଛି, ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଶିବ ମଧ୍ୟ ଦୟାର ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ପ୍ରକଟାକାରମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ନିରହଙ୍କାରଚେତସମ୍ । ନାପ୍ନୁଵନ୍ତି ଵିକଲ୍ପାସ୍ ତଂ ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବ୍ଵ୍ ଇଵୈଣକାଃ
ଯେଉଁମାନେ ମନରୁ ଅହଂକାର ଦୂର କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ବାହାରୁ କିଛି ଦେଖାଯିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତାମନ୍ଥନ ଛୁଇଁପାରେ ନାହିଁ; ଯେପରି ମୃଗମାନେ ମାୟାଜାଳର ପାଣିକୁ କେବେ ମିଳିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ତରଙ୍ଗଵଦ୍ ଅମୀ ଲୋକାଃ ପ୍ରଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଯାନ୍ତି ଚାଭିତଃ । କ୍ରୋଡୀକୁରୁତ ଆତ୍ମୋତ୍ଥେ ନ ଜ୍ଞଂ ମରଣଜନ୍ମନୀ
ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ତରଙ୍ଗ ସଦୃଶ ଆସେ ଓ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ନିଜ ମନରେ ଏକାଠି କରି ରଖେ, ଏହା ସେଠିକି ତାଙ୍କୁ ବିଚଳିତ କରିପାରେ ନାହିଁ।
ଆଵିର୍ଭାଵତିରୋଭାଵୌ ସଂସାରୋ ନେତରଃ କ୍ରମଃ । ଇତି ତାଭ୍ଯାଂ ସମାଲୋକେ ରମତେ ନ ସ ଖିଦ୍ଯତେ
ପ୍ରକଟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା—ଏହି ହେଉଛି ସଂସାରର ଏକମାତ୍ର ଧାରା; ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖି, ସେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ ଓ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ନ ଜାଯତେ ନ ମ୍ରିଯତେ କୁମ୍ଭେ କୁମ୍ଭନଭୋ ଯଥା । ଭୂଷିତେ ଦୂଷିତେ ଵାପି ଦେହେ ତଦ୍ଵଦ୍ ଇହାତ୍ମଵାନ୍
ଯେପରି ଘଡ଼ା ଭିତରର ଆକାଶ ଘଡ଼ା ଶୋଭିତ କିମ୍ବା ଭାଙ୍ଗିଗଲା ବେଳେ ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ନେଇନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ କିଛି ହୁଏ ନାହିଁ।
ଵିଵେକ ଉଦିତେ ଶୀତେ ମିଥ୍ଯାଭ୍ରମଭରୋଦିତା । କ୍ଷୀଯତେ ଵାସନା ସାଭ୍ରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ମରାଵ୍ ଇଵ
ବିବେକ ଉଦୟ ହେଲେ, ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମର ଭାରରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଭ୍ରମର ଶୀତଳତା ଅପସାରିଯାଏ; ମନ ମେଘାଚ୍ଛନ୍ନ ହେଲେ, ତାହାର ଆକାଂକ୍ଷା ମରୁଭୂମିରେ ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ହ୍ରାସ ପାଏ।