ଆତ୍ମନୋ ଽନନ୍ଯଭୂତାଭିର୍ ଅପି ଯଃ ପରିଵର୍ଜିତଃ । ଵାସନାଭିର୍ ଅନନ୍ତାଭିର୍ ଵ୍ଯୋମେଵ ଘନରାଜିଭିଃ
ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆଦତ କିମ୍ବା ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଛୁଆଯାଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶ ମେଘମାଳା ଦ୍ୱାରା କେବେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହେ, ସେଇ ଅବସ୍ଥା ଅପରିବାର୍ତ୍ତିତ ଓ ନିର୍ମଳ।
ସନ୍ଦିଗ୍ଧାଯାଂ ଯଥା ରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ସର୍ପତ୍ଵଂ ତଦ୍ଵଦ୍ ଏଵ ହି । ଚିଦାକାଶାତ୍ମନା ବନ୍ଧସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅବଦ୍ଧେନୈଵ କଲ୍ପିତଃ
ଯେପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ରସିକୁ ସର୍ପ ଭାବି ଭ୍ରମ ହୁଏ, ସେପରି ଚେତନାର ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଧନ କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ଯଦ୍ୟପି ସେଠାରେ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ।
କଲ୍ପିତଂ କଲ୍ପିତଂ ଵସ୍ତୁ ପ୍ରତିକଲ୍ପନଯାନ୍ଯଯା । ତଦ୍ ଏଵାନ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଆଦତ୍ତେ ଖମ୍ ଅହୋରାତ୍ରଯୋର୍ ଇଵ
ଯାହା କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଆଉ ଏକ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଆଉ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି ଏକ ଅନ୍ୟତ୍ୱ ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଆକାଶ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିଶେ ଦେଖାଯାଏ।
ଯଦ୍ ଅତୁଚ୍ଛମ୍ ଅନାଯାସମ୍ ଅନୁପାଧି ଗତଭ୍ରମମ୍ । ତତ୍ତତ୍କଲ୍ପନଯା ତାଦୃକ୍ ତତ୍ ସୁଖାଯୈଵ କଲ୍ପତେ
ଯେଉଁ କିଛି ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସହଜ, ନିର୍ଯୋଗ, ଭ୍ରମ ହୀନ—ମନରେ ଏହାକୁ ଏପରି ଭାବିଲେ, ଏହା ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସ ହେଇଯାଏ।
ଶୂନ୍ଯ ଏଵ କୁସୂଲେ ଽନ୍ତସ୍ ସିଂହୋ ଽସ୍ତୀତି ଭଯଂ ଯଥା । ଶୂନ୍ଯ ଏଵ ଶରୀରେ ଽନ୍ତର୍ ବଦ୍ଧୋ ଽସ୍ମୀତି ଭଯଂ ତଥା
ଯେପରି ଏକ ଖାଲି ଝୋପଡିରେ ସିଂହ ଅଛି ବୋଲି ଭୟ ହୁଏ, ସେପରି ଏକ ଖାଲି ଦେହରେ 'ମୁଁ ବନ୍ଧା' ବୋଲି ଭୟ ହୁଏ।
ଯଥା ଶୂନ୍ଯେ କୁସୂଲେ ଽନ୍ତଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସିଂହୋ ନ ଲଭ୍ଯତେ । ତଥା ସଂସାରବନ୍ଧାର୍ହଃ ପ୍ରେକ୍ଷିତସ୍ ସନ୍ ନ ଲଭ୍ଯତେ
ଯେପରି ଖାଲି ଝୋପଡିର ଭିତରେ ଦେଖିଲେ ସିଂହ ମିଳେନାହିଁ, ସେପରି ସଂସାରର ବନ୍ଧନ ଖୋଜିଲେ ମିଳେନାହିଁ।
ଇଦଂ ଜଗଦ୍ ଅଯଂ ଚାହମ୍ ଇତୀଯଂ ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଉତ୍ଥିତା । ବାଲାନାଂ ଶ୍ଯାମଲେ କାଲେ ଛାଯା ଵୈତାଲିକୀ ଯଥା
‘ଏହି ଜଗତ, ଏହି ମୁଁ’ ବୋଲି ଯେଉଁ ଭ୍ରମ ଉପଜେ, ଏହା ଶ୍ୟାମଳ ସମୟରେ ଶିଶୁମାନେ ଦେଖୁଥିବା ଛାୟା ପରି ଅସଲି।
କଲ୍ପନାଵଶତୋ ଜନ୍ତୋର୍ ଭାଵାଭାଵାଶ୍ ଶୁଭାଶୁଭାଃ । କ୍ଷଣାଦ୍ ଅସତ୍ତାମ୍ ଆଯାନ୍ତି ସତ୍ତାମ୍ ଅପି ପୁନଃ ପୁନଃ
କଳ୍ପନାର ପ୍ରଭାବରେ ଜୀବମାନେ ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ, ଥିବା କିମ୍ବା ନଥିବା ଭାବକୁ ଅନୁଭବନ୍ତି; ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ଏକ କ୍ଷଣରେ ଅସତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ପୁଣି ପୁଣି ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ହୋଇ ଆସେ ଓ ଯାଏ।
ମାତୈଵ ଗୃହିଣୀଭାଵଗୃହୀତା କଣ୍ଠଲମ୍ବିନୀ । କରୋତି ଗୃହିଣୀକାର୍ଯଂ ସୁରତାନନ୍ଦଦାଯିନୀ
ମାଆଁକୁ ଯଦି ଗୃହଣୀ ଭାବରେ ଗଳାରେ ଧରାଯାଏ, ସେ ଗୃହଣୀର କାମ କରିଥାଏ ଓ ସେଇ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
କାନ୍ତୈଵ ମାତୃଭାଵେନ ଗୃହୀତାକଣ୍ଠଲମ୍ବିନୀ । ଦୂରଂ ଵିସ୍ମାରଯତ୍ଯ୍ ଏଵ ମନ୍ମଥୋନ୍ମାଦଭାଵନାମ୍
ପ୍ରିୟାକୁ ଯଦି ମାଆଁଭାବରେ ଗଳାରେ ଧରାଯାଏ, ସେ ମନର ମୋହ ଓ କାମନାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲାଇଦିଏ।
ଭାଵାନୁସାରିଫଲଦଂ ପଦାର୍ଥୌଘମ୍ ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚ । ନ ଜ୍ଞେନେହ ପଦାର୍ଥେଷୁ ରୂପମ୍ ଏକମ୍ ଉଦୀର୍ଯତେ
ଭାବ ଅନୁସାରେ ଯେଉଁଠାରେ ଫଳ ମିଳେ, ସେଠାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଏହି ସଂସାରର କୌଣସି ଜିନିଷକୁ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପ ନାହିଁ ବୋଲି କହନ୍ତି ନାହିଁ।
ଦୃଢଭାଵନଯା ଚେତୋ ଯଦ୍ ଯଥା ଭାଵଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ତତ୍ ତତ୍ଫଲଂ ତଦାକାରଂ ତାଵତ୍କାଲଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ମନେ ଯେଉଁଠି ଦୃଢ଼ ଭାବନା କରେ, ଯେଭଳି ଭାବନା କରେ, ସେଉଁଠି ସେଇ ଭାବରେ, ସେଇ ଆକାରରେ, ଯେତେଦିନ ସେ ଭାବନା ରହିଥାଏ, ତେତେଦିନ ସେ ଦେଖିଥାଏ।
ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯତ୍ ସତ୍ଯଂ ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯନ୍ ମୃଷା । ଯଦ୍ ଯଥା ଯେନ ନିର୍ଣୀତଂ ତତ୍ ତଥା ତେନ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଏଠାରେ କିଛି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏଠାରେ କିଛି ମିଥ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠି ଯେଭଳି ଭାବରେ ଯେଉଁଠିଏ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ, ସେଉଁଠି ସେଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଭାଵିତାକାଶମାତଙ୍ଗଂ ଵ୍ଯୋମହସ୍ତିତଯା ମନଃ । ଵ୍ଯୋମକାନନମାତଙ୍ଗୀଂ ଵ୍ଯୋମସ୍ଥାମ୍ ଅନୁଧାଵତି
ମନ ଆକାଶରେ ହାତୀକୁ ଭାବିଲେ, ଆକାଶରେ ଅଛିବା ଭାବରେ, ଆକାଶବନରେ ଥିବା ହାତୀକୁ ଧାଉଛି।
ତସ୍ମାତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପମ୍ ଏଵ ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଭାଵମଯାତ୍ମକମ୍ । ତ୍ଯଜ ରାଘଵ ସୁସ୍ଵସ୍ଥସ୍ ସ୍ଵାତ୍ମନୈଵ ଭଵାତ୍ମନି
ସେଠିଏ ରାଘବ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଭାବର ମିଶ୍ରଣ ହୋଇଥିବା କଳ୍ପନାମାତ୍ର; ଏହାକୁ ଛାଡ଼, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରୁହ।
ମଣିର୍ ହି ପ୍ରତିବିମ୍ବାନାଂ ପ୍ରତିଷେଧକ୍ରିଯାଂ ପ୍ରତି । ନ ଶକ୍ତୋ ଜଡଭାଵେନ ନ ତୁ ରାମ ଭଵାଦୃଶଃ
ଏକ ମଣି ତାହାର ଜଡତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ରୋକିପାରେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ହେ ରାମ, ତୁମେ ଏପରି ନୁହଁ।
ଯଦ୍ ଯନ୍ ମନୋମଣୌ ରାମ ତଵେହ ପ୍ରତିବିମ୍ବତି । ତଦ୍ ଅଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ନିର୍ଣୀଯ ମା ତେନାଗଚ୍ଛ ରଞ୍ଜନାମ୍
ହେ ରାମ, ତୁମ ମନର ମଣିରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ବୁଝିବା, ଏବଂ ସେଥିରେ ଆସକ୍ତ ହେଇ ନପଡ଼।
ତଦ୍ ଏଵ ସତ୍ଯମ୍ ଇତି ଵାପ୍ଯ୍ ଅଭିନ୍ନଂ ପରମାତ୍ମନଃ । ମନ୍ଵାନସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତଂ ଭାଵଯାତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନା
କିମ୍ବା, ସେଇ ଏକକୁ ଏହିପରି ଭାବିବା—ଏହା ପରମାତ୍ମା ସହ ଅଭିନ୍ନ ଏବଂ ସତ୍ୟ; ତୁମେ ନିଜେ ନିଜକୁ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା ବୋଲି ଚିନ୍ତା କର।
ଚେତସି ପ୍ରତିବିମ୍ବନ୍ତି ଯେ ଭାଵାସ୍ ତଵ ରାଘଵ । ରଞ୍ଜଯନ୍ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯସକ୍ତାତ୍ମନ୍ ମା ତେ ତ୍ଵାଂ ସ୍ଫଟିକଂ ଯଥା
ହେ ରାଘବ, ତୁମ ମନରେ ଯେଉଁ ଭାବଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟମନସ୍କ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସ୍ଫଟିକ ପରି ଅପ୍ରଭାବିତ ରୁହ।
ସ୍ଫଟିକମ୍ ଅପମଲଂ ଯଥା ଵିଶନ୍ତି ପ୍ରକଟତଯା ନଵରଞ୍ଜନା ଵିଚିତ୍ରାଃ । ଇହ ହି ଵିମନନଂ ତଥା ଵିଶନ୍ତୁ ପ୍ରକଟତଯା ଭୁଵନୈଷଣା ଭଵନ୍ତମ୍
ଯେପରି ଏକ ନିର୍ମଳ ସ୍ଫଟିକରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଖୋଲାମେଳା ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏଠି ତୁମ ମନରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆଶା-ଆକାଂକ୍ଷା ଖୋଲା ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କରୁନ୍ତୁ ଏବଂ ସେମାନେ ଯେମିତି ଅଛନ୍ତି, ସେହିଭଳି ଦେଖାଯାଉନ୍ତୁ।
ଦୃଶ୍ଯଂ ସନ୍ତ୍ଯଜତୋ ହେଯମ୍ ଉପାଦେଯମ୍ ଉପେଯୁଷଃ । ଦ୍ରଷ୍ଟାରଂ ପଶ୍ଯତୋ ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଅଦ୍ରଷ୍ଟାରମ୍ ଅପଶ୍ଯତଃ
ଯିଏ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ଛାଡ଼ି ଲାଭ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ଧରିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯିଏ ଦେଖୁଥିବାକୁ ଦେଖେ ଏବଂ ଦେଖାଯାଉଥିବାକୁ ଦେଖେନାହିଁ, ସେଠି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।
ଅସୁପ୍ତସ୍ଯ ପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ ଜାଗରୂକସ୍ଯ ଜୀଵତଃ । ସୁପ୍ତସ୍ଯ ଘନସମ୍ମୋହମଯେ ସଂସାରଵର୍ତ୍ମନି
ଯିଏ ପରମ ସତ୍ୟରେ ସଚେତନ ଏବଂ ସଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ସଂସାରର ଏହି ପଥ ଏକ ଘନ ମୋହର ନିଦ୍ରା ପରି ଲାଗେ।
ପର୍ଯନ୍ତାତ୍ଯନ୍ତଵୈରସ୍ଯାଦ୍ ଅରସସ୍ଯ ରସେଷ୍ଵ୍ ଅପି । ଭୋଗେଷ୍ଵ୍ ଆଭୋଗରମ୍ଯେଷୁ ନୀରସସ୍ଯ ନିରାଶିଷଃ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଓ ରୁଚିହୀନତା ଦ୍ୱାରା, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭୋଗ ମଧ୍ୟରେ ମଧୁରତା ନଥାଏ, ଏମିତି ଲୋକ ଆଶା ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ଛାଡ଼ି ନିରାଶା ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଵ୍ରଜତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାମ୍ଭସୈକତ୍ଵଂ ଜୀର୍ଣଜାଡ୍ଯେ ମନସ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଗଲତ୍ଯ୍ ଅପଗତାସଙ୍ଗେ ହିମାପୂର ଇଵାତପେ
ମନ ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଣା ହୋଇ ଅନାସକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ପରମ ସତ୍ୟରେ ଏମିତି ଲୀନ ହୁଏ, ଯେପରି ଧୂପରେ ବରଫ ଗଳିଯାଏ।
ତରଙ୍ଗିତାସୁ କଲ୍ଲୋଲଜାଲଲୋଲାନ୍ତରାସୁ ଚ । ଶାମ୍ଯନ୍ତୀଷ୍ଵ୍ ଅଥ ତୃଷ୍ଣାସୁ ନଦୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଘନାତ୍ଯଯେ
ଯେତେବେଳେ ଆଶା ଓ ଚେଷ୍ଟାର ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଘନ ମେଘ ହଟିଯିବା ପରେ ନଦୀ ଶୁଖିଯିବା ପରି, ମନର ଅସ୍ଥିରତା ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ସଂସାରଵାସନାଜାଲେ ଖଗଜାଲ ଇଵାଖୁନା । ତ୍ରୋଟିତେ ଚାଦୃଢଗ୍ରନ୍ଥିଶ୍ଲଥେ ଵୈରସ୍ଯରଂହସା
ଏହି ସଂସାରୀ ଆକାଂକ୍ଷାର ଜାଳ ଯେବେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଏକ ଉଠିଆ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଜରା ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରି, ଏବଂ ଅନାସକ୍ତିର ଶକ୍ତିରେ ମନର ଗଠି ଢିଲା ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
କତକଂ ଫଲମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ଯଥା ଵାରି ପ୍ରସୀଦତି । ତଥା ଵିଜ୍ଞାନଵଶତସ୍ ସ୍ଵଭାଵସ୍ ସମ୍ପ୍ରସୀଦତି
ଯେପରି କଟକ ଫଳ ପକାଇଲେ ପାଣି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ନିର୍ମଳ ହୁଏ।
ନୀରାଗଂ ନିରୁପାସଙ୍ଗଂ ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଂ ନିରୁପାଶ୍ରଯମ୍ । ଵିନିର୍ଯାତି ମନୋ ମୋହାଦ୍ ଵିହଗଃ ପଞ୍ଜରାଦ୍ ଇଵ
ଯେତେବେଳେ ମନ ରାଗ, ଲଗାଉ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଆଶ୍ରୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ମୂଢତାରୁ ଏମିତି ବାହାରିଯାଏ, ଯେପରିକି ଏକ ପକ୍ଷୀ ପିଞ୍ଜରାରୁ ବାହାରିଯାଏ।
ଶାନ୍ତସନ୍ଦେହଦୌରାତ୍ମ୍ଯଂ ଗତକୌତୁକଵିଭ୍ରମମ୍ । ପରିପୂର୍ଣାନ୍ତରଂ ଚେତଃ ପୂର୍ଣେନ୍ଦୁର୍ ଇଵ ରାଜତେ
ଯେତେବେଳେ ମନର ସନ୍ଦେହ ଓ ନିମ୍ନତା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭ୍ରମ ଶେଷ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ମନ ଭିତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଆକାଶରେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ।
ଜନିତୋତ୍ତମସୌନ୍ଦର୍ଯା ଦୂରୋଦସ୍ତନତୋନ୍ନତା । ସମତୋଦେତି ସର୍ଵତ୍ର ଶାନ୍ତଵାତ ଇଵାର୍ଣଵେ
ଉତ୍ତମ ସୌନ୍ଦର୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଦୂର ଓ ଉଚ୍ଚକୁ ଉଠିଥିବା ସମତା ସମସ୍ତଠାରେ ଉଦିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଶାନ୍ତ ବାତାସ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବହେ।