ଅପଵିତ୍ରମ୍ ଅସଦ୍ରୂପଂ ମୋହନଂ ଭଯକାରଣମ୍ । ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଆଭାସମ୍ ଆଭୋଗି ବନ୍ଧଂ ମା ଭାଵଯାନଘ
ଦୃଶ୍ୟକୁ ଅପବିତ୍ର, ଅସତ୍ୟ, ମୋହଜନକ କିମ୍ବା ଭୟର କାରଣ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମାତ୍ରକୁ ବନ୍ଧନ ଭାବି ମନେ ଧାରଣ କରିନାହଁ, ହେ ନିର୍ମଳ।
ମାଯୈଷା ସା ହ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯୈଷା ଭାଵନୈଷା ଭଯାଵହା । ସଂଵିଦସ୍ ତନ୍ମଯତ୍ଵଂ ଯତ୍ ତତ୍ କର୍ମେତି ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ
ଏହି ମାୟା, ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ଏହି କଳ୍ପନା, ଏହା ଭୟ ଆଣେ; ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଯାହାକୁ କର୍ମ କହନ୍ତି, ସେଟା ମନର ଏହି ଭ୍ରମରେ ଏକାତ୍ମତା ବୋଧ କରିବା।
ଦ୍ରଷ୍ଟୁର୍ ଦୃଶ୍ଯୈକତାନତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି ତ୍ଵଂ ମୋହନଂ ମନଃ । ଭ୍ରମାଯୈଵ ଚ ତନ୍ ମିଥ୍ଯା ମହୀମକ୍କୋଲକର୍ମଵତ୍
ଦେଖୁଥିବା ଏବଂ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜିନିଷର ଏକତାକୁ ତୁମେ ମନର ଭ୍ରମ ଭାବିବା; ଏହା ମିଥ୍ୟା, କେବଳ ଭ୍ରମ ପାଇଁ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ମାଟିରେ ଖେଳିବାର କାମ କରେ।
ଦୃଶ୍ଯତନ୍ମଯତା ଯୈଷା ସ୍ଵଭାଵସ୍ଯାନୁଭୂଯତେ । ସଂସାରମଦିରା ସେଯମ୍ ଅଵିଦ୍ଯେତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜିନିଷରେ ଏହି ଏକାତ୍ମତା ସ୍ୱଭାବ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଏହି ହେଉଛି ସଂସାରର ମଦିରା, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅଜ୍ଞାନ କହନ୍ତି।
ଅନଯୋପହତୋ ଲୋକଃ କଲ୍ଯାଣଂ ନାଧିଗଚ୍ଛତି । ଭାସ୍ଵରଂ ତପନାଲୋକଂ ପଟଲାନ୍ଧେକ୍ଷଣୋ ଯଥା
ଏହି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜଗତ କେବେ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ କରିପାରେନି; ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଚକ୍ଷୁ ଥିଲେ ତାପନ୍ୟ ରୂପୀ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକ ଦେଖିପାରେନି।
ସ୍ଵଯମ୍ ଉତ୍ପଦ୍ଯତେ ସା ଚ ସଙ୍କଲ୍ପାଦ୍ ଵ୍ଯୋମଵୃକ୍ଷଵତ୍ । ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରେଣ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଵିନଶ୍ଯତି
ଏହା କେବଳ କଳ୍ପନାରୁ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଗଛ ଦେଖାଯାଏ; ଏବଂ କଳ୍ପନା ନଥିଲେ, ସେହି ଜିନିଷ ନିଜେ ଅପସାରିଯାଏ।
ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରେଣ ଭାଵନାଯାଂ ମହାମତେ । କ୍ଷୀଣାଯାଂ ସ୍ଵପ୍ରସାଦେନ ଵିମର୍ଶେନ ଵିଲାସିନା
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, କେବଳ କଳ୍ପନା ଛାଡିଦେଲେ, ନିଜର ସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଭାବନା କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ଗଲେ, ସେଠାରେ ସବୁ ଗଳିଯାଏ।
ଅସଂସଙ୍ଗେ ପଦାର୍ଥେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସ୍ଥିରତାଂ ଗତେ । ସତ୍ଯଦୃଷ୍ଟୌ ପ୍ରସନ୍ନାଯାମ୍ ଅସତ୍ଯେ କ୍ଷଯମ୍ ଆଗତେ
ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରେ ଅସକ୍ତି ଆସି, ମନ ଦୃଢ଼ ହେଲେ, ସତ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିପାରିଲେ ଏବଂ ଅସତ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ,
ନିର୍ଵିକଲ୍ପଚିଦଚ୍ଛାତ୍ମା ସ ଆତ୍ମା ସମଵାପ୍ଯତେ । ନାସତ୍ତା ଯସ୍ଯ ନୋ ସତ୍ତା ନ ସୁଖଂ ନାପି ଦୁଃଖିତା
ସେତେବେଳେ ଯେଉଁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଏବଂ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସେଇ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ନ ସତ୍ତା ଅଛି, ନ ଅସତ୍ତା, ନ ସୁଖ ଅଛି, ନ ଦୁଃଖ।
କେଵଲଂ କେଵଲୀଭାଵୋ ଯସ୍ଯାନ୍ତର୍ ଉପଲଭ୍ଯତେ । ଅଭଵ୍ଯଯା ଭାଵନଯା ନ ଚିତ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯଦୃଷ୍ଟିଭିଃ
ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅନୁଭୂତି କିମ୍ବା କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, କେବଳ ନିର୍ମଳ ସ୍ୱରୂପ ମନେ ପଡ଼େ, ସେଇ ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ସେଇ ଅଛି।
ଆତ୍ମନୋ ଽନନ୍ଯଭୂତାଭିର୍ ଅପି ଯଃ ପରିଵର୍ଜିତଃ । ଵାସନାଭିର୍ ଅନନ୍ତାଭିର୍ ଵ୍ଯୋମେଵ ଘନରାଜିଭିଃ
ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆଦତ କିମ୍ବା ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଛୁଆଯାଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶ ମେଘମାଳା ଦ୍ୱାରା କେବେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହେ, ସେଇ ଅବସ୍ଥା ଅପରିବାର୍ତ୍ତିତ ଓ ନିର୍ମଳ।
ସନ୍ଦିଗ୍ଧାଯାଂ ଯଥା ରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ସର୍ପତ୍ଵଂ ତଦ୍ଵଦ୍ ଏଵ ହି । ଚିଦାକାଶାତ୍ମନା ବନ୍ଧସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅବଦ୍ଧେନୈଵ କଲ୍ପିତଃ
ଯେପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ରସିକୁ ସର୍ପ ଭାବି ଭ୍ରମ ହୁଏ, ସେପରି ଚେତନାର ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଧନ କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ଯଦ୍ୟପି ସେଠାରେ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ।
କଲ୍ପିତଂ କଲ୍ପିତଂ ଵସ୍ତୁ ପ୍ରତିକଲ୍ପନଯାନ୍ଯଯା । ତଦ୍ ଏଵାନ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଆଦତ୍ତେ ଖମ୍ ଅହୋରାତ୍ରଯୋର୍ ଇଵ
ଯାହା କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଆଉ ଏକ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଆଉ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି ଏକ ଅନ୍ୟତ୍ୱ ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଆକାଶ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିଶେ ଦେଖାଯାଏ।
ଯଦ୍ ଅତୁଚ୍ଛମ୍ ଅନାଯାସମ୍ ଅନୁପାଧି ଗତଭ୍ରମମ୍ । ତତ୍ତତ୍କଲ୍ପନଯା ତାଦୃକ୍ ତତ୍ ସୁଖାଯୈଵ କଲ୍ପତେ
ଯେଉଁ କିଛି ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସହଜ, ନିର୍ଯୋଗ, ଭ୍ରମ ହୀନ—ମନରେ ଏହାକୁ ଏପରି ଭାବିଲେ, ଏହା ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସ ହେଇଯାଏ।
ଶୂନ୍ଯ ଏଵ କୁସୂଲେ ଽନ୍ତସ୍ ସିଂହୋ ଽସ୍ତୀତି ଭଯଂ ଯଥା । ଶୂନ୍ଯ ଏଵ ଶରୀରେ ଽନ୍ତର୍ ବଦ୍ଧୋ ଽସ୍ମୀତି ଭଯଂ ତଥା
ଯେପରି ଏକ ଖାଲି ଝୋପଡିରେ ସିଂହ ଅଛି ବୋଲି ଭୟ ହୁଏ, ସେପରି ଏକ ଖାଲି ଦେହରେ 'ମୁଁ ବନ୍ଧା' ବୋଲି ଭୟ ହୁଏ।
ଯଥା ଶୂନ୍ଯେ କୁସୂଲେ ଽନ୍ତଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସିଂହୋ ନ ଲଭ୍ଯତେ । ତଥା ସଂସାରବନ୍ଧାର୍ହଃ ପ୍ରେକ୍ଷିତସ୍ ସନ୍ ନ ଲଭ୍ଯତେ
ଯେପରି ଖାଲି ଝୋପଡିର ଭିତରେ ଦେଖିଲେ ସିଂହ ମିଳେନାହିଁ, ସେପରି ସଂସାରର ବନ୍ଧନ ଖୋଜିଲେ ମିଳେନାହିଁ।
ଇଦଂ ଜଗଦ୍ ଅଯଂ ଚାହମ୍ ଇତୀଯଂ ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଉତ୍ଥିତା । ବାଲାନାଂ ଶ୍ଯାମଲେ କାଲେ ଛାଯା ଵୈତାଲିକୀ ଯଥା
‘ଏହି ଜଗତ, ଏହି ମୁଁ’ ବୋଲି ଯେଉଁ ଭ୍ରମ ଉପଜେ, ଏହା ଶ୍ୟାମଳ ସମୟରେ ଶିଶୁମାନେ ଦେଖୁଥିବା ଛାୟା ପରି ଅସଲି।
କଲ୍ପନାଵଶତୋ ଜନ୍ତୋର୍ ଭାଵାଭାଵାଶ୍ ଶୁଭାଶୁଭାଃ । କ୍ଷଣାଦ୍ ଅସତ୍ତାମ୍ ଆଯାନ୍ତି ସତ୍ତାମ୍ ଅପି ପୁନଃ ପୁନଃ
କଳ୍ପନାର ପ୍ରଭାବରେ ଜୀବମାନେ ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ, ଥିବା କିମ୍ବା ନଥିବା ଭାବକୁ ଅନୁଭବନ୍ତି; ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ଏକ କ୍ଷଣରେ ଅସତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ପୁଣି ପୁଣି ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ହୋଇ ଆସେ ଓ ଯାଏ।
ମାତୈଵ ଗୃହିଣୀଭାଵଗୃହୀତା କଣ୍ଠଲମ୍ବିନୀ । କରୋତି ଗୃହିଣୀକାର୍ଯଂ ସୁରତାନନ୍ଦଦାଯିନୀ
ମାଆଁକୁ ଯଦି ଗୃହଣୀ ଭାବରେ ଗଳାରେ ଧରାଯାଏ, ସେ ଗୃହଣୀର କାମ କରିଥାଏ ଓ ସେଇ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
କାନ୍ତୈଵ ମାତୃଭାଵେନ ଗୃହୀତାକଣ୍ଠଲମ୍ବିନୀ । ଦୂରଂ ଵିସ୍ମାରଯତ୍ଯ୍ ଏଵ ମନ୍ମଥୋନ୍ମାଦଭାଵନାମ୍
ପ୍ରିୟାକୁ ଯଦି ମାଆଁଭାବରେ ଗଳାରେ ଧରାଯାଏ, ସେ ମନର ମୋହ ଓ କାମନାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲାଇଦିଏ।
ଭାଵାନୁସାରିଫଲଦଂ ପଦାର୍ଥୌଘମ୍ ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚ । ନ ଜ୍ଞେନେହ ପଦାର୍ଥେଷୁ ରୂପମ୍ ଏକମ୍ ଉଦୀର୍ଯତେ
ଭାବ ଅନୁସାରେ ଯେଉଁଠାରେ ଫଳ ମିଳେ, ସେଠାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଏହି ସଂସାରର କୌଣସି ଜିନିଷକୁ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପ ନାହିଁ ବୋଲି କହନ୍ତି ନାହିଁ।
ଦୃଢଭାଵନଯା ଚେତୋ ଯଦ୍ ଯଥା ଭାଵଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ତତ୍ ତତ୍ଫଲଂ ତଦାକାରଂ ତାଵତ୍କାଲଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ମନେ ଯେଉଁଠି ଦୃଢ଼ ଭାବନା କରେ, ଯେଭଳି ଭାବନା କରେ, ସେଉଁଠି ସେଇ ଭାବରେ, ସେଇ ଆକାରରେ, ଯେତେଦିନ ସେ ଭାବନା ରହିଥାଏ, ତେତେଦିନ ସେ ଦେଖିଥାଏ।
ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯତ୍ ସତ୍ଯଂ ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯନ୍ ମୃଷା । ଯଦ୍ ଯଥା ଯେନ ନିର୍ଣୀତଂ ତତ୍ ତଥା ତେନ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଏଠାରେ କିଛି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏଠାରେ କିଛି ମିଥ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠି ଯେଭଳି ଭାବରେ ଯେଉଁଠିଏ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ, ସେଉଁଠି ସେଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଭାଵିତାକାଶମାତଙ୍ଗଂ ଵ୍ଯୋମହସ୍ତିତଯା ମନଃ । ଵ୍ଯୋମକାନନମାତଙ୍ଗୀଂ ଵ୍ଯୋମସ୍ଥାମ୍ ଅନୁଧାଵତି
ମନ ଆକାଶରେ ହାତୀକୁ ଭାବିଲେ, ଆକାଶରେ ଅଛିବା ଭାବରେ, ଆକାଶବନରେ ଥିବା ହାତୀକୁ ଧାଉଛି।
ତସ୍ମାତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପମ୍ ଏଵ ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଭାଵମଯାତ୍ମକମ୍ । ତ୍ଯଜ ରାଘଵ ସୁସ୍ଵସ୍ଥସ୍ ସ୍ଵାତ୍ମନୈଵ ଭଵାତ୍ମନି
ସେଠିଏ ରାଘବ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଭାବର ମିଶ୍ରଣ ହୋଇଥିବା କଳ୍ପନାମାତ୍ର; ଏହାକୁ ଛାଡ଼, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରୁହ।
ମଣିର୍ ହି ପ୍ରତିବିମ୍ବାନାଂ ପ୍ରତିଷେଧକ୍ରିଯାଂ ପ୍ରତି । ନ ଶକ୍ତୋ ଜଡଭାଵେନ ନ ତୁ ରାମ ଭଵାଦୃଶଃ
ଏକ ମଣି ତାହାର ଜଡତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ରୋକିପାରେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ହେ ରାମ, ତୁମେ ଏପରି ନୁହଁ।
ଯଦ୍ ଯନ୍ ମନୋମଣୌ ରାମ ତଵେହ ପ୍ରତିବିମ୍ବତି । ତଦ୍ ଅଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ନିର୍ଣୀଯ ମା ତେନାଗଚ୍ଛ ରଞ୍ଜନାମ୍
ହେ ରାମ, ତୁମ ମନର ମଣିରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ବୁଝିବା, ଏବଂ ସେଥିରେ ଆସକ୍ତ ହେଇ ନପଡ଼।
ତଦ୍ ଏଵ ସତ୍ଯମ୍ ଇତି ଵାପ୍ଯ୍ ଅଭିନ୍ନଂ ପରମାତ୍ମନଃ । ମନ୍ଵାନସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତଂ ଭାଵଯାତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନା
କିମ୍ବା, ସେଇ ଏକକୁ ଏହିପରି ଭାବିବା—ଏହା ପରମାତ୍ମା ସହ ଅଭିନ୍ନ ଏବଂ ସତ୍ୟ; ତୁମେ ନିଜେ ନିଜକୁ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା ବୋଲି ଚିନ୍ତା କର।
ଚେତସି ପ୍ରତିବିମ୍ବନ୍ତି ଯେ ଭାଵାସ୍ ତଵ ରାଘଵ । ରଞ୍ଜଯନ୍ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯସକ୍ତାତ୍ମନ୍ ମା ତେ ତ୍ଵାଂ ସ୍ଫଟିକଂ ଯଥା
ହେ ରାଘବ, ତୁମ ମନରେ ଯେଉଁ ଭାବଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟମନସ୍କ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସ୍ଫଟିକ ପରି ଅପ୍ରଭାବିତ ରୁହ।
ସ୍ଫଟିକମ୍ ଅପମଲଂ ଯଥା ଵିଶନ୍ତି ପ୍ରକଟତଯା ନଵରଞ୍ଜନା ଵିଚିତ୍ରାଃ । ଇହ ହି ଵିମନନଂ ତଥା ଵିଶନ୍ତୁ ପ୍ରକଟତଯା ଭୁଵନୈଷଣା ଭଵନ୍ତମ୍
ଯେପରି ଏକ ନିର୍ମଳ ସ୍ଫଟିକରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଖୋଲାମେଳା ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏଠି ତୁମ ମନରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆଶା-ଆକାଂକ୍ଷା ଖୋଲା ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କରୁନ୍ତୁ ଏବଂ ସେମାନେ ଯେମିତି ଅଛନ୍ତି, ସେହିଭଳି ଦେଖାଯାଉନ୍ତୁ।