ପ୍ରମତ୍ତପୁଷ୍କରାଵର୍ତଡମରୂଡ୍ଡାମରାରଵୈଃ । ତସ୍ଯାଃ କିଲ ପଲାଯନ୍ତେ କଲ୍ପାନ୍ତେ ତୁମ୍ବୁରାଦଯଃ
ଡମ୍ବ ର ଗଞ୍ଜନ ଓ ପଦ୍ମପୁଖୁରୀର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଶବ୍ଦରେ, କଳ୍ପର ଶେଷରେ ଟୁମ୍ବୁରୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟରେ ପଳାଇଯାନ୍ତି।
ନୃତ୍ଯତୋ ଽନ୍ତେ କୃତାନ୍ତସ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଲହାସିନଃ । ତାରକାଚନ୍ଦ୍ରିକାଚାରୁଵ୍ଯୋମପିଞ୍ଛାଵଚୂଲିନଃ
ଶେଷବେଳେ, ଯେତେବେଳେ ମୃତ୍ୟୁ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ତଳୱାର ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଚକ୍ର ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତାଙ୍କର କେଶ ତାରା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏବଂ ଆକାଶର ପଖା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି।
ଏକସ୍ମିଞ୍ ଶ୍ରଵଣେ ଦୀର୍ଘା ହିମଵାନ୍ ଅସ୍ତି ମୁଦ୍ରିକା । ଅପରେ ଽପି ମହାମେରୁଃ କାନ୍ତା କାଞ୍ଚନକର୍ଣିକା
ଏକ କାନରେ ଦୀର୍ଘ ହିମାଲୟ ପର୍ବତ ମୁଦ୍ରିକା ଭାବେ ରହିଛି, ଅନ୍ୟ କାନରେ ମହାମେରୁ ପର୍ବତ ସୁନ୍ଦର ସୁନାର କଣଫୁଲ ଭାବେ ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇଛି।
ଅତ୍ରୈଵ କୁଣ୍ଡଲେ ଲୋଲେ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କୌ ଗଣ୍ଡମଣ୍ଡଲେ । ଲୋକାଲୋକାଚଲଶ୍ରେଣୀ ସର୍ଵତଃ କଟିମେଖଲା
ଏଠାରେ ଝୁଲୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗଣ୍ଡରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛନ୍ତି; ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତମାଳା ସମଗ୍ର କଟିରେ ମେଖଳା ଭାବେ ଘେରିଛି।
ଇତଶ୍ ଚେତଶ୍ ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଵଲଯଵର୍ଣିକା । ଅନିଲାନ୍ଦୋଲିତା ଭାତି ନୀରଦାଂଶୁକପଟ୍ଟିକା
ଏପଟେ ସେପଟେ ଚାଲୁଥିବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ରେଖା ଏକ ଶୋଭାମୟ ବାନ୍ଧ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି, ବାୟୁରେ ଡୋଳି ମେଘ ଶାଢ଼ୀ ପରି ଝଲମଲ କରୁଛି।
ମୁସୁଲୈଃ ପଟ୍ଟିସୈଶ୍ ଶୂଲୈଃ ପ୍ରାସୈସ୍ ତୋମରମୁଦ୍ଗରୈଃ । ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ କ୍ଷୀଣଜଗଦ୍ଵ୍ରାତକୃତାନ୍ତୈର୍ ଇଵ ସମ୍ଭୃତୈଃ
ମୁସଳ, ବାଣ, ତ୍ରିଶୂଳ, ଶୁଳ, ତୋମାର ଓ ଗଦା—ଏହି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଦୁନିଆର କ୍ଲାନ୍ତ ସମୂହକୁ ସେଷ କରୁଥିବା ଯମଦୂତମାନେ ପରି ଏଠାରେ ଏକଠି ହୋଇଛି।
ସଂସାରବନ୍ଧନାଦୀର୍ଘେ ପାଶେ କାଲକରଚ୍ଯୁତେ । ଶେଷଭୋଗମହାସୂତ୍ରେ ପ୍ରୋତୈର୍ ମାଲାସ୍ଯ ଶୋଭତେ
ସଂସାର ବାନ୍ଧନର ଦୀର୍ଘ ଫାନ୍ଦ, ଯାହା କାଳ ଦ୍ୱାରା ବୁନାଯାଇଛି, ତାହାରେ ମହାନ ନାଗ ଶେଷ ଗୁଥି ମାଳା ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଉଛି।
ଜୀଵୋଲ୍ଲସନ୍ମକରିକାରତ୍ନତେଜୋଭିର୍ ଉଜ୍ଜ୍ଵଲା । ସପ୍ତାବ୍ଧିକଙ୍କଣଶ୍ରେଣୀ ଭୁଜଯୋର୍ ଅସ୍ଯ ଭୂଷଣମ୍
ଜୀବନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମକରିକା ମଣିର ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସାତ ସମୁଦ୍ରର କଙ୍କଣ ଶୃଙ୍ଖଳା ତାଙ୍କର ଦୁଇ ହାତର ଅଲଙ୍କାର।
ଵ୍ଯଵହାରମହାଵର୍ତା ସୁଖଦୁଃଖପରମ୍ପରା । ରଜଃପୂର୍ଣା ତମଶ୍ଶ୍ଯାମା ରୋମାଲୀ ତସ୍ଯ ରାଜତେ
ସାଧାରଣ ଜୀବନର ଏହି ବଡ଼ ଘୁର୍ଣ୍ଣି, ଯେଉଁଠାରେ ସୁଖ ଦୁଃଖ ପରସ୍ପର ପଛ ପଛ ଆସେ, ଧୂଳିରେ ଭରିଯାଇଛି ଏବଂ ଅନ୍ଧାର ରାତି ପରି ଦେଖାଯାଏ—ଏହି ହେଉଛି ସେ ଜଣାଣୀ ଦେହର ରୋମରେ ଜଳନ୍ତି ଧାରା।
ଏଵମ୍ପ୍ରାଯାଂ ସ କଲ୍ପାନ୍ତେ କୃତାନ୍ତସ୍ ତାଣ୍ଡଵୋଦ୍ଭଟାମ୍ । ଉପସଂହୃତ୍ଯ ନୃତ୍ତେହାଂ ସୃଷ୍ଟ୍ଯା ସହ ମହେଶ୍ଵରଃ
ଏଭଳି ଭାବରେ, ଯେତେବେଳେ ଏକ ଯୁଗର ଶେଷ ହୁଏ, ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ନୃତ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥଙ୍କୁ ସହିତ ଏହି ଖେଳକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାନ୍ତି।
ପୁନର୍ ହାସ୍ଯମଯୀଂ ନୃତ୍ତଲୀଲାଂ ସର୍ଵସ୍ଵରୂପିଣୀମ୍ । ତନୋତୀମାଂ ଜରାଦୁଃଖଶୋକାଭିନଯଭୂଷିତାମ୍
ପୁଣି ସେ ହସ ଓ ନୃତ୍ୟର ଏକ ନୂଆ ଖେଳ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ରୂପ ନେଇ, ବୟସ୍କତା, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ଅଭିନୟରେ ଶୋଭିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଭୂଯଃ କରୋତି ଭୁଵନାନି ଵନାନ୍ତରାଣି ଲୋକାନ୍ତରାଣି ଜନଜାଲକକଲ୍ପନାଂ ଚ । ଆଚାରଚାରୁକଲନାଂ ଚ ଚଲାଚଲାଂ ଚ ପଙ୍କାଦ୍ ଯଥାର୍ଭକଜନୋ ରଚନାମ୍ ଅଖିନ୍ନଃ
ପୁଣି ସେ ନୂଆ ଭାବରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଅଟବୀ, ଅନ୍ୟ ଲୋକ, ଲୋକମାନଙ୍କର ଜାଲ ତିଆରି କରନ୍ତି; ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଆଚରଣ ଓ ଚରିତ୍ର ଗଢ଼ନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ କ୍ଳାନ୍ତି ନ ହୋଇ କାଦୁରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାର ଆକୃତି ତିଆରି କରେ।
ଵୃତ୍ତେ ଽସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ଚୈତେଷାଂ କାଲାଦୀନାଂ ମହାମୁନେ । ସଂସାରନାମ୍ନି କୈଵାସ୍ଥା ମାଦୃଶାନାଂ ଭଵତ୍ଵ୍ ଇହ
ଏହି ଅବିରତ କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚକ୍ରରେ, ମହାମୁନି, ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ସଂସାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଆମ ପରି ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁଠି ନିଶ୍ଚଳତା ରହିପାରିବ?
ଵିକ୍ରୀତା ଇଵ ତିଷ୍ଠାମ ଏତୈର୍ ଦୈଵାଦିଭିର୍ ଵଯମ୍ । ଧୂର୍ତୈଃ ପ୍ରପଞ୍ଚଚତୁରୈର୍ ମୁଗ୍ଧା ଵନମୃଗା ଇଵ
ଏହି ଦୈବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ମାନେ ମାନେ ବିକ୍ରୟ ହୋଇଥିବା ପରି ଅଛୁ; ଏହି ସଂସାରର ଚତୁର ଚାଳିରେ ଆମେ ମୂଢ଼ ଅଟବୀ ପଶୁମାନଙ୍କ ପରି ଭ୍ରମିତ ହେଉଛୁ।
ଏଷୋ ଽନାର୍ଯସମାଚାରଃ କାଲଃ କଵଲନୋନ୍ମୁଖଃ । ଜଗତ୍ଯ୍ ଅଵିରତଂ ଲୋକଂ ପାତଯତ୍ଯ୍ ଆପଦର୍ଣଵେ
ଏହି କାଳ ଅନାଚାରରେ ଲିପ୍ତ ଓ ସବୁବେଳେ ଗିଲିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ, ନିରନ୍ତର ଏହି ସଂସାରକୁ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ପକାଇ ଦେଉଛି।
ଦହତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତେ ଦୁରାଶାଭିର୍ ଦୈଵୋ ଦାରୁଣଚେଷ୍ଟଯା । ଲୋକଂ ପୁଷ୍ପନିକାଶାଭିର୍ ଜ୍ଵାଲାଭିର୍ ଦହନୋ ଯଥା
ଶେଷରେ, ଦୁରାଶା ଓ କଠୋର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୈବ ଏହି ସଂସାରକୁ ଜଳାଇ ଦେଉଛି, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଫୁଲ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ତାର ଶିଖାରେ ସବୁକିଛି ଦହି ଦେଉଛି।
ଧୃତିଂ ଵିଧୁରଯତ୍ଯ୍ ଏକାମଯଦା ରୂପଵଲ୍ଲଭା । ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵାତ୍ ସ୍ଵଭାଵଚପଲା ନିଯତିର୍ ନିଯମୋନ୍ମୁଖୀ
ଯେପରି ଜନ୍ମକୁ ଭଲପାଉଥିବା ଏକ ନାରୀ ସ୍ୱଭାବରୁ ଚଞ୍ଚଳ, ସେପରି ନିୟତି ଏକ ଦୁଃଖ ଦେଇ ମନର ଧୃତିକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦିଏ, ସେ ସବୁବେଳେ ନିଜ ଆଦେଶ ଲାଗୁ କରିବାକୁ ଚାହେ।
ଗ୍ରସତେ ଽଵିରତଂ ଭୂତଜାଲଂ ସର୍ପ ଇଵାନିଲମ୍ । କୃତାନ୍ତଃ କର୍କଶାଚାରୋ ଜରାଂ ନୀତ୍ଵା ଜଗଦ୍ଵପୁଃ
ଯେପରି ସର୍ପ ବାୟୁକୁ ଗିଲିଯାଏ, ସେପରି କଠୋର ଚରିତ୍ର ଥିବା ମୃତ୍ୟୁ, ସଂସାରର ଦେହକୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ନେଇ, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନୋକୁ ନିରନ୍ତର ଗିଲିଯାଉଛି।
ଯମନିର୍ଘୃଣରାଜେନ୍ଦ୍ରୋ ନାର୍ତଂ ନାମାନୁକମ୍ପତେ । ସର୍ଵଭୂତଦଯାଚାରୋ ଜନୋ ଦୁର୍ଲଭତାଂ ଗତଃ
ଯମ, ନିଷ୍ଠୁର ରାଜା, ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ କେବେ ଦୟା କରନ୍ତିନାହିଁ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଦୟା ଦେଖାଉଥିବା ଲୋକେ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ସର୍ଵା ଏଵ ମୁନେ ଫଲ୍ଗୁଵିଭଵା ଭୂତଜାତଯଃ । ଦୁଃଖାଯୈଵ ଦୁରନ୍ତାଯ ଦାରୁଣା ଲୋଭଭୂମଯଃ
ହେ ମୁନି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଳ୍ପ ଧନର ମାଲିକ, ସେମାନେ ଲୋଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଓ କଠିନ ଯନ୍ତ୍ରଣାର କାରଣ।
ଆଯୁର୍ ଅତ୍ଯନ୍ତତରଲଂ ମୃତ୍ଯୁର୍ ଏକସ୍ ତୁ ନିଷ୍ଠୁରଃ । ତାରୁଣ୍ଯଂ ଚାତିତରଲଂ ବାଲ୍ଯଂ ଜଡତଯା ହୃତମ୍
ଜୀବନ ଅତି ଅସ୍ଥିର, ମୃତ୍ୟୁ ଏକମାତ୍ର ନିର୍ଦୟ; ଯୁବାବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଅତି ଅସ୍ଥିର, ଶିଶୁବୟସ୍କୁ ଅଜ୍ଞତା ହରି ନେଇଛି।
କଲାକଲଙ୍କିତୋ ଲୋକୋ ବନ୍ଧଵୋ ଭଵବନ୍ଧନମ୍ । ଭୋଗା ଭଵମହାରୋଗାସ୍ ତୃଷ୍ଣା ଚ ମୃଗତୃଷ୍ଣିକା
ଏହି ସଂସାର ଅନେକ ଦୋଷରେ ଦୂଷିତ; ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନ; ଭୋଗ ଏହି ଜୀବନର ବଡ଼ ରୋଗ, ଆଶା ମୃଗମରିଚିକା ପରି।
ଶତ୍ରଵଶ୍ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଏଵ ସତ୍ଯଂ ଯାତମ୍ ଅସତ୍ଯତାମ୍ । ପ୍ରହରତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୈଵାତ୍ମା ମନ ଏଵ ମନୋରିପୁଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ନିଜର ଶତ୍ରୁ; ସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟରେ ପରିଣତ; ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ଆଘାତ କରେ, ମନ ନିଜର ଶତ୍ରୁ।
ଅହଙ୍କାରଃ କଲଙ୍କାଯ ବୁଦ୍ଧଯଃ ପରିପେଲଵାଃ । କ୍ରିଯା ଦୁଷ୍ଫଲଦାଯିନ୍ଯୋ ଲୀଲାସ୍ ସ୍ତ୍ରୀନିଷ୍ଠତାଂ ଗତାଃ
ଅହଂକାର ଦୋଷର ଚିହ୍ନ, ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର; କାର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରସାର ଫଳ ଦେଇନାହିଁ, ମନୋରଞ୍ଜନ ମହିଳାମାନେ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ।
ଵାଞ୍ଛାଵିଷଯଶାଲିନ୍ଯସ୍ ସଚମତ୍କୃତଯଃ କୃତାଃ । ନାର୍ଯୋ ଦୋଷପତାକିନ୍ଯୋ ରସା ନୀରସତାଂ ଗତାଃ
ଇଛା ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ, ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ; ନାରୀମାନେ ଦୋଷର ପତାକା, ରସ ଏବେ ନିରସ।
ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଵସ୍ତୁତଯା ଚାତ୍ତଂ ଦତ୍ତଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଅହଙ୍କୃତୌ । ଅଭାଵରୋଧିତା ଭାଵା ଭଵାନ୍ତୋ ନାଧିଗମ୍ଯତେ
ସତ୍ୟକୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି, ଚିତ୍ତ ଅହଂକାରରେ ଲିନ; ଭାବଗୁଡ଼ିକ ଅଭାବରେ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଶେଷ କେବେ ମିଳେନାହିଁ।
ତପ୍ଯତେ କେଵଲଂ ସାଧୋ ମତିର୍ ଆକୁଲିତାନ୍ତରା । ରାଗୋରଗୋ ଵିଲସତି ଵିରାଗଂ ନୋପଗଚ୍ଛତି
ହେ ଉତ୍ତମ ଜଣ, ମନ ଭିତରେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୁଗୁଛି; ଆସକ୍ତିର ରଙ୍ଗ ଚମକୁଛି, କିନ୍ତୁ ବିରାଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ।
ରଜୋଗୁଣାହତା ଦୃଷ୍ଟିସ୍ ତମସ୍ ସମ୍ପରିଵର୍ଧତେ । ନ ଚାଧିଗମ୍ଯତେ ସତ୍ତ୍ଵଂ ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତଦୂରତଃ
ରଜୋଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ଦୃଷ୍ଟି ଆବୃତ ହେଉଛି, ତମୋଗୁଣ ବଢ଼ିଯାଉଛି; ସତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ତାହାର ସତ୍ୟ ଏତେ ଦୂର ଯେ, ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ସ୍ଥିତିର୍ ଅସ୍ଥିରତାଂ ଯାତା ମୃତିର୍ ଆଗମନୋନ୍ମୁଖୀ । ଧୃତିର୍ ଵୈଧୁର୍ଯମ୍ ଆଯାତି ରତିର୍ ନିତ୍ଯମ୍ ଅଵସ୍ତୁନି
ସ୍ଥିରତା ଅସ୍ଥିରତାରେ ପରିଣତ ହେଉଛି, ମୃତ୍ୟୁ ସଦା ଆସିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଦୃଢତା ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ପରିଣତ ହେଉଛି, ଆସକ୍ତି ସଦା ଅସତ୍ୟ ଉପରେ।
ମତିର୍ ମାନ୍ଦ୍ଯେନ ମଲିନା ପାତୈକପରମଂ ଵପୁଃ । ଜ୍ଵଲତୀଵ ଜରା ଦେହେ ପ୍ରଵିସ୍ଫୂର୍ଜତି ଦୁଷ୍କୃତମ୍
ମନ ଅଳସତାରେ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଛି; ଶରୀର ତଳକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଶରୀରରେ ଦହୁଛି, ଦୁଷ୍କର୍ମ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଉଛି।