ମୋକ୍ଷେ ତୁ ନାନ୍ଯଥା ପ୍ରାପ୍ତିର୍ ଇତି ଭାଵିତଚେତସଃ । ସ୍ଵାଂ ଦୃଷ୍ଟିଂ ପ୍ରଵିଵୃଣ୍ଵନ୍ତସ୍ ସ୍ଥିତାସ୍ ସ୍ଵନିଯମଭ୍ରମୈଃ
ମୁକ୍ତି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ ବୋଲି ଭାବି, ସେମାନେ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ନିୟମ ଓ ବିଶ୍ୱାସରେ ଦୃଢ଼ ରହନ୍ତି ।
ଵେଦାନ୍ତଵାଦିନୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମେଦମ୍ ଇତି ରୂଢଯା । ଯୁକ୍ତିଂ ଶମଦମୋପେତାଂ ନିର୍ଣୀଯ ପରିକଲ୍ପ୍ଯ ଚ
ବେଦାନ୍ତ ଶିକ୍ଷକମାନେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ 'ଏହା ସବୁ ବ୍ରହ୍ମ' ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବିଶ୍ୱାସ କରି, ଯୁକ୍ତି ଏବଂ ଶାନ୍ତି-ଦମ ଆଦି ଅଭ୍ୟାସ ଉପରେ ଭିତି କରି ନିଜ ମତକୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ଗଢ଼ି ନିଆନ୍ତି ।
ମୁକ୍ତୌ ତୁ ନାନ୍ଯଥା ପ୍ରାପ୍ତିର୍ ଇତି ଭାଵିତଚେତସଃ । ସ୍ଵାଂ ଦୃଷ୍ଟିଂ ପ୍ରଵିଵୃଣ୍ଵନ୍ତସ୍ ସ୍ଥିତାସ୍ ସ୍ଵନିଯମଭ୍ରମୈଃ
ମୁକ୍ତି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ ବୋଲି ଭାବି, ସେମାନେ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ନିୟମ ଓ ବିଶ୍ୱାସରେ ଦୃଢ଼ ରହନ୍ତି ।
ଵିଜ୍ଞାନଵାଦିନୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସ୍ଫୁରତ୍ସ୍ଵଭ୍ରମରୂପଯା । ସ୍ଵାଂ ଦୃଷ୍ଟିଂ ପ୍ରଵିଵୃଣ୍ଵନ୍ତି ସ୍ଵୈର୍ ଏଵ ନିଯମଭ୍ରମୈଃ
ଚେତନାବାଦୀମାନେ ନିଜ ଧାରଣାର ଆକୃତିରେ ପ୍ରକାଶିତ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା, ନିଜ ନିଜ ନିୟମ ଓ ଭାବନା ଅନୁଯାୟୀ, ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି ।
ଆର୍ହତାଦିଭିର୍ ଅନ୍ଯୈଶ୍ ଚ ସ୍ଵଯାଭିମତଯେଚ୍ଛଯା । ଚିତ୍ରାଶ୍ ଚିତ୍ରସମାଚାରାଃ କଲ୍ପିତାଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟଯଃ
ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେପରିକି ଆର୍ହତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଦଳ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଓ ପସନ୍ଦ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମ ଓ ଆଚରଣ ଗଢ଼ନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ଭିନ୍ନ ଉପାୟ ରଖନ୍ତି ।
ନିର୍ନିମିତ୍ତୋତ୍ଥସୌମ୍ଯାମ୍ବୁବୁଦ୍ବୁଦୌଘୈର୍ ଇଵୋତ୍ଥିତୈଃ । ସ୍ଵନିଶ୍ଚଯୈର୍ ଇତିପ୍ରୌଢୈର୍ ନାନାକାରା ହି ରୀତଯଃ
ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଓ କାରଣହୀନ ଜଳରେ ଫୁଲି ଉଠୁଥିବା ଝୁଲା ଝୁଲା ବୁଲବୁଲି ମାନେ, ସେପରି ନିଜ ନିଜ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସରୁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆଚରଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ସର୍ଵାସାମ୍ ଏଵ ଚୈତାସାଂ ରୀତୀନାମ୍ ଏକ ଆକରଃ । ମନୋ ନାମ ମହାବାହୋ ମଣୀନାମ୍ ଇଵ ସାଗରଃ
ହେ ମହାବାହୁ, ଏହି ସମସ୍ତ ଆଚରଣର ଏକମାତ୍ର ମୂଳ ହେଉଛି ମନ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ମଣିର ଉତ୍ସ ।
ନ ନିମ୍ବେକ୍ଷୂ କଟୁସ୍ଵାଦୂ ଶୀତୋଷ୍ଣୌ ନେନ୍ଦୁପାଵକୌ । ଯଦ୍ ଯଥା ମନସାଭ୍ଯସ୍ତମ୍ ଉପଲବ୍ଧଂ ତଥୈଵ ତତ୍
ନିମ୍ବ ଫଳ ନିଜରେ କଢ଼ା ନୁହେଁ, ଏହିପରି ଶୀତ ଓ ଉଷ୍ଣ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ନିଜରେ ଏମିତି ନୁହେଁ। ମନେ ଯେପରି ଭାବିବାକୁ ଶିଖିଥାଏ, ସେହିପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅକୃତ୍ରିମ ଆନନ୍ଦସ୍ ତଦର୍ଥଂ ପ୍ରଯତେତ ଵୈ । ମନସ୍ ତନ୍ମଯତାଂ ନେଯଂ ତେନାସୌ ସମଵାପ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ସ୍ୱାଭାବିକ ଆନନ୍ଦ ଅଛି, ତାହା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ମନକୁ ସେଇ ଆନନ୍ଦରେ ଏମିତି ଲିନ କରିବା ଦରକାର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେଇ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଦୃଶ୍ଯଂ ସଂସାରଡିମ୍ବସ୍ଥଂ ତୁଚ୍ଛଂ ପରିଜହନ୍ ମନଃ । ତଜ୍ଜାଭ୍ଯାଂ ସୁଖଦୁଃଖାଭ୍ଯାଂ ନାଵଶଃ ପରିକୃଷ୍ଯତେ
ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଅସାରତାକୁ ମନରୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଏହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏଥିବା ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଅବଶ ହୋଇ ଟାଣିଯାଏ।
ଅପଵିତ୍ରମ୍ ଅସଦ୍ରୂପଂ ମୋହନଂ ଭଯକାରଣମ୍ । ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଆଭାସମ୍ ଆଭୋଗି ବନ୍ଧଂ ମା ଭାଵଯାନଘ
ଦୃଶ୍ୟକୁ ଅପବିତ୍ର, ଅସତ୍ୟ, ମୋହଜନକ କିମ୍ବା ଭୟର କାରଣ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମାତ୍ରକୁ ବନ୍ଧନ ଭାବି ମନେ ଧାରଣ କରିନାହଁ, ହେ ନିର୍ମଳ।
ମାଯୈଷା ସା ହ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯୈଷା ଭାଵନୈଷା ଭଯାଵହା । ସଂଵିଦସ୍ ତନ୍ମଯତ୍ଵଂ ଯତ୍ ତତ୍ କର୍ମେତି ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ
ଏହି ମାୟା, ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ଏହି କଳ୍ପନା, ଏହା ଭୟ ଆଣେ; ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଯାହାକୁ କର୍ମ କହନ୍ତି, ସେଟା ମନର ଏହି ଭ୍ରମରେ ଏକାତ୍ମତା ବୋଧ କରିବା।
ଦ୍ରଷ୍ଟୁର୍ ଦୃଶ୍ଯୈକତାନତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି ତ୍ଵଂ ମୋହନଂ ମନଃ । ଭ୍ରମାଯୈଵ ଚ ତନ୍ ମିଥ୍ଯା ମହୀମକ୍କୋଲକର୍ମଵତ୍
ଦେଖୁଥିବା ଏବଂ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜିନିଷର ଏକତାକୁ ତୁମେ ମନର ଭ୍ରମ ଭାବିବା; ଏହା ମିଥ୍ୟା, କେବଳ ଭ୍ରମ ପାଇଁ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ମାଟିରେ ଖେଳିବାର କାମ କରେ।
ଦୃଶ୍ଯତନ୍ମଯତା ଯୈଷା ସ୍ଵଭାଵସ୍ଯାନୁଭୂଯତେ । ସଂସାରମଦିରା ସେଯମ୍ ଅଵିଦ୍ଯେତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜିନିଷରେ ଏହି ଏକାତ୍ମତା ସ୍ୱଭାବ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଏହି ହେଉଛି ସଂସାରର ମଦିରା, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅଜ୍ଞାନ କହନ୍ତି।
ଅନଯୋପହତୋ ଲୋକଃ କଲ୍ଯାଣଂ ନାଧିଗଚ୍ଛତି । ଭାସ୍ଵରଂ ତପନାଲୋକଂ ପଟଲାନ୍ଧେକ୍ଷଣୋ ଯଥା
ଏହି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜଗତ କେବେ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ କରିପାରେନି; ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଚକ୍ଷୁ ଥିଲେ ତାପନ୍ୟ ରୂପୀ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକ ଦେଖିପାରେନି।
ସ୍ଵଯମ୍ ଉତ୍ପଦ୍ଯତେ ସା ଚ ସଙ୍କଲ୍ପାଦ୍ ଵ୍ଯୋମଵୃକ୍ଷଵତ୍ । ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରେଣ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଵିନଶ୍ଯତି
ଏହା କେବଳ କଳ୍ପନାରୁ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଗଛ ଦେଖାଯାଏ; ଏବଂ କଳ୍ପନା ନଥିଲେ, ସେହି ଜିନିଷ ନିଜେ ଅପସାରିଯାଏ।
ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରେଣ ଭାଵନାଯାଂ ମହାମତେ । କ୍ଷୀଣାଯାଂ ସ୍ଵପ୍ରସାଦେନ ଵିମର୍ଶେନ ଵିଲାସିନା
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, କେବଳ କଳ୍ପନା ଛାଡିଦେଲେ, ନିଜର ସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଭାବନା କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ଗଲେ, ସେଠାରେ ସବୁ ଗଳିଯାଏ।
ଅସଂସଙ୍ଗେ ପଦାର୍ଥେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସ୍ଥିରତାଂ ଗତେ । ସତ୍ଯଦୃଷ୍ଟୌ ପ୍ରସନ୍ନାଯାମ୍ ଅସତ୍ଯେ କ୍ଷଯମ୍ ଆଗତେ
ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରେ ଅସକ୍ତି ଆସି, ମନ ଦୃଢ଼ ହେଲେ, ସତ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିପାରିଲେ ଏବଂ ଅସତ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ,
ନିର୍ଵିକଲ୍ପଚିଦଚ୍ଛାତ୍ମା ସ ଆତ୍ମା ସମଵାପ୍ଯତେ । ନାସତ୍ତା ଯସ୍ଯ ନୋ ସତ୍ତା ନ ସୁଖଂ ନାପି ଦୁଃଖିତା
ସେତେବେଳେ ଯେଉଁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଏବଂ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସେଇ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ନ ସତ୍ତା ଅଛି, ନ ଅସତ୍ତା, ନ ସୁଖ ଅଛି, ନ ଦୁଃଖ।
କେଵଲଂ କେଵଲୀଭାଵୋ ଯସ୍ଯାନ୍ତର୍ ଉପଲଭ୍ଯତେ । ଅଭଵ୍ଯଯା ଭାଵନଯା ନ ଚିତ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯଦୃଷ୍ଟିଭିଃ
ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅନୁଭୂତି କିମ୍ବା କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, କେବଳ ନିର୍ମଳ ସ୍ୱରୂପ ମନେ ପଡ଼େ, ସେଇ ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ସେଇ ଅଛି।
ଆତ୍ମନୋ ଽନନ୍ଯଭୂତାଭିର୍ ଅପି ଯଃ ପରିଵର୍ଜିତଃ । ଵାସନାଭିର୍ ଅନନ୍ତାଭିର୍ ଵ୍ଯୋମେଵ ଘନରାଜିଭିଃ
ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆଦତ କିମ୍ବା ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଛୁଆଯାଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶ ମେଘମାଳା ଦ୍ୱାରା କେବେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହେ, ସେଇ ଅବସ୍ଥା ଅପରିବାର୍ତ୍ତିତ ଓ ନିର୍ମଳ।
ସନ୍ଦିଗ୍ଧାଯାଂ ଯଥା ରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ସର୍ପତ୍ଵଂ ତଦ୍ଵଦ୍ ଏଵ ହି । ଚିଦାକାଶାତ୍ମନା ବନ୍ଧସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅବଦ୍ଧେନୈଵ କଲ୍ପିତଃ
ଯେପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ରସିକୁ ସର୍ପ ଭାବି ଭ୍ରମ ହୁଏ, ସେପରି ଚେତନାର ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଧନ କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ଯଦ୍ୟପି ସେଠାରେ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ।
କଲ୍ପିତଂ କଲ୍ପିତଂ ଵସ୍ତୁ ପ୍ରତିକଲ୍ପନଯାନ୍ଯଯା । ତଦ୍ ଏଵାନ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଆଦତ୍ତେ ଖମ୍ ଅହୋରାତ୍ରଯୋର୍ ଇଵ
ଯାହା କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଆଉ ଏକ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଆଉ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି ଏକ ଅନ୍ୟତ୍ୱ ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଆକାଶ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିଶେ ଦେଖାଯାଏ।
ଯଦ୍ ଅତୁଚ୍ଛମ୍ ଅନାଯାସମ୍ ଅନୁପାଧି ଗତଭ୍ରମମ୍ । ତତ୍ତତ୍କଲ୍ପନଯା ତାଦୃକ୍ ତତ୍ ସୁଖାଯୈଵ କଲ୍ପତେ
ଯେଉଁ କିଛି ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସହଜ, ନିର୍ଯୋଗ, ଭ୍ରମ ହୀନ—ମନରେ ଏହାକୁ ଏପରି ଭାବିଲେ, ଏହା ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସ ହେଇଯାଏ।
ଶୂନ୍ଯ ଏଵ କୁସୂଲେ ଽନ୍ତସ୍ ସିଂହୋ ଽସ୍ତୀତି ଭଯଂ ଯଥା । ଶୂନ୍ଯ ଏଵ ଶରୀରେ ଽନ୍ତର୍ ବଦ୍ଧୋ ଽସ୍ମୀତି ଭଯଂ ତଥା
ଯେପରି ଏକ ଖାଲି ଝୋପଡିରେ ସିଂହ ଅଛି ବୋଲି ଭୟ ହୁଏ, ସେପରି ଏକ ଖାଲି ଦେହରେ 'ମୁଁ ବନ୍ଧା' ବୋଲି ଭୟ ହୁଏ।
ଯଥା ଶୂନ୍ଯେ କୁସୂଲେ ଽନ୍ତଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସିଂହୋ ନ ଲଭ୍ଯତେ । ତଥା ସଂସାରବନ୍ଧାର୍ହଃ ପ୍ରେକ୍ଷିତସ୍ ସନ୍ ନ ଲଭ୍ଯତେ
ଯେପରି ଖାଲି ଝୋପଡିର ଭିତରେ ଦେଖିଲେ ସିଂହ ମିଳେନାହିଁ, ସେପରି ସଂସାରର ବନ୍ଧନ ଖୋଜିଲେ ମିଳେନାହିଁ।
ଇଦଂ ଜଗଦ୍ ଅଯଂ ଚାହମ୍ ଇତୀଯଂ ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଉତ୍ଥିତା । ବାଲାନାଂ ଶ୍ଯାମଲେ କାଲେ ଛାଯା ଵୈତାଲିକୀ ଯଥା
‘ଏହି ଜଗତ, ଏହି ମୁଁ’ ବୋଲି ଯେଉଁ ଭ୍ରମ ଉପଜେ, ଏହା ଶ୍ୟାମଳ ସମୟରେ ଶିଶୁମାନେ ଦେଖୁଥିବା ଛାୟା ପରି ଅସଲି।
କଲ୍ପନାଵଶତୋ ଜନ୍ତୋର୍ ଭାଵାଭାଵାଶ୍ ଶୁଭାଶୁଭାଃ । କ୍ଷଣାଦ୍ ଅସତ୍ତାମ୍ ଆଯାନ୍ତି ସତ୍ତାମ୍ ଅପି ପୁନଃ ପୁନଃ
କଳ୍ପନାର ପ୍ରଭାବରେ ଜୀବମାନେ ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ, ଥିବା କିମ୍ବା ନଥିବା ଭାବକୁ ଅନୁଭବନ୍ତି; ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ଏକ କ୍ଷଣରେ ଅସତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ପୁଣି ପୁଣି ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ହୋଇ ଆସେ ଓ ଯାଏ।
ମାତୈଵ ଗୃହିଣୀଭାଵଗୃହୀତା କଣ୍ଠଲମ୍ବିନୀ । କରୋତି ଗୃହିଣୀକାର୍ଯଂ ସୁରତାନନ୍ଦଦାଯିନୀ
ମାଆଁକୁ ଯଦି ଗୃହଣୀ ଭାବରେ ଗଳାରେ ଧରାଯାଏ, ସେ ଗୃହଣୀର କାମ କରିଥାଏ ଓ ସେଇ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
କାନ୍ତୈଵ ମାତୃଭାଵେନ ଗୃହୀତାକଣ୍ଠଲମ୍ବିନୀ । ଦୂରଂ ଵିସ୍ମାରଯତ୍ଯ୍ ଏଵ ମନ୍ମଥୋନ୍ମାଦଭାଵନାମ୍
ପ୍ରିୟାକୁ ଯଦି ମାଆଁଭାବରେ ଗଳାରେ ଧରାଯାଏ, ସେ ମନର ମୋହ ଓ କାମନାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲାଇଦିଏ।