ତନ୍ନିଶ୍ଚଯମ୍ ଉପାଦାଯ ତତ୍ରୈଵ ରସମ୍ ଋଚ୍ଛତି । ତନ୍ମଯତ୍ଵଂ ଶରୀରେ ତୁ ତତୋ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯେଷ୍ଵ୍ ଅପି
ସେଇ ନିଶ୍ଚୟକୁ ଧରି, ସେଠିରେ ତାହାର ସ୍ୱାଦ ଅନୁଭବ କରେ; ପରେ ଶରୀରରେ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଭାବରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାଏ ।
ଯନ୍ମଯଂ ହି ମନୋ ରାମ ଦେହସ୍ ତଦନୁ ତଦ୍ଵଶାତ୍ । ତତ୍ତାମ୍ ଆଯାତି ଗନ୍ଧାନ୍ତଃ ପଵନୋ ଗନ୍ଧତାମ୍ ଇଵ
ହେ ରାମ, ମନ ଯେପରି ହେଉଛି, ଶରୀର ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ହୁଏ; ଏହା ମନଙ୍କୁ ଅନୁସରିଥାଏ ଏବଂ ତାହାର ଅଧୀନରେ ରହେ, ଯେପରି ଗନ୍ଧ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ ପବନ ଗନ୍ଧର ଗୁଣ ନେଇ ନିଏ।
ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯେଷୁ ଵଲ୍ଗତ୍ସୁ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣସ୍ ତତଃ । ସ୍ଫୁରତି ସ୍ଵତ ଏଵୋର୍ଵୀରଜୋ ଲୋଲ ଇଵାନିଲେ
ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ କ୍ରିୟାଶୀଳ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ, ହେ ବୀର, କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିରେ ଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ଧୂଳି ପବନରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଉଡ଼େ।
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣେ କ୍ଷୁବ୍ଧେ ସ୍ଵଶକ୍ତିଂ ପ୍ରଥଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । କର୍ମ ନିଷ୍ପଦ୍ଯତେ ସ୍ଫାରଂ ପାଂସୁଜାଲମ୍ ଇଵାନିଲାତ୍
ଯେତେବେଳେ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ତେବେ କର୍ମ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ସଂପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ପବନ ଦ୍ୱାରା ଧୂଳିର ମେଘ ଉଠେ।
ଏଵଂ ହି ମନସଃ କର୍ମ କର୍ମବୀଜଂ ମନସ୍ ସ୍ମୃତମ୍ । ଅଭିନ୍ନୈଵୈତଯୋସ୍ ସତ୍ତା ଯଥା କୁସୁମଗନ୍ଧଯୋଃ
ଏଭଳି, କର୍ମ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ମନକୁ କର୍ମର ବୀଜ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାମାନଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଯେପରି ଫୁଲ ଓ ତାହାର ଗନ୍ଧ।
ଯାଦୃଶଂ ଭାଵମ୍ ଆଦତ୍ତେ ଦୃଢାଭ୍ଯାସଵଶାନ୍ ମନଃ । ତଥା ସ୍ପନ୍ଦୋ ଽସ୍ଯ କର୍ମାଖ୍ଯସ୍ ତଥା ଶାଖା ଵିମୁଞ୍ଚତି
ମନ ଯେପରି ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସରେ ଯେଉଁ ଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେହି ଭାବରେ ତାହାର ଚଳନ, ଯାହାକୁ କାର୍ଯ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏବଂ ଏହିପରି ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖା ରୂପେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।
ତଥା କ୍ରିଯାଂ ତତ୍ଫଲଦାଂ ନିଷ୍ପାଦଯତି ଚାଦରାତ୍ । ତତସ୍ ତଦ୍ ଏଵ ଚାସ୍ଵାଦମ୍ ଅନୁଭୂଯାଶୁ ବଧ୍ଯତେ
ଏହିପରି, ମନ ଆଦର ସହିତ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ କରେ ଯାହା ତାହାର ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଏହି ରସକୁ ଅନୁଭବ କରି, ସେଥିରେ ବନ୍ଧିଯାଏ।
ଯଂ ଯଂ ଭାଵମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ତତ୍ ତଦ୍ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ଵିନ୍ଦତି । ତଚ୍ ଛ୍ରେଯୋ ଽନ୍ଯତ୍ ତୁ ନାସ୍ତୀତି ନିଶ୍ଚଯୋ ଽସ୍ଯ ପ୍ରଜାଯତେ
ମନ ଯେଉଁ ଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତାହାକୁ ସେ ସତ୍ୟ ବସ୍ତୁ ବୋଲି ଭାବେ; ଏବଂ ଏହିଠାରେ ଏହିଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଲ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରେ।
ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାର୍ଥଂ ପ୍ରଯତନ୍ତେ ସଦୈଵ ହି । ମନାଂସି ଦୃଢଭାଵାନି ପ୍ରତିପତ୍ତ୍ଯା ସ୍ଵଯୈଵ ହି
ଯେଉଁ ମନଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ବୁଝିବାରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକ ସଦା ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
ମନୋଭିଃ କାପିଲାନାଂ ତୁ ପ୍ରତିପତ୍ତିଂ ନିଜାମ୍ ଅଲମ୍ । ଉରରୀକୃତ୍ଯ ନିର୍ଣୀଯ କଲ୍ପିତାଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟଯଃ
କାପିଲ ଦର୍ଶନର ଅନୁୟାୟୀମାନେ ନିଜ ମନରେ ନିଜ ମତକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଗଢି ନିଆନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଥିବା ମତଗୁଡ଼ିକୁ ଏଭଳି ଭାବେ ଗଠିତ କରନ୍ତି ।
ମୋକ୍ଷେ ତୁ ନାନ୍ଯଥା ପ୍ରାପ୍ତିର୍ ଇତି ଭାଵିତଚେତସଃ । ସ୍ଵାଂ ଦୃଷ୍ଟିଂ ପ୍ରଵିଵୃଣ୍ଵନ୍ତସ୍ ସ୍ଥିତାସ୍ ସ୍ଵନିଯମଭ୍ରମୈଃ
ମୁକ୍ତି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ ବୋଲି ଭାବି, ସେମାନେ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ନିୟମ ଓ ବିଶ୍ୱାସରେ ଦୃଢ଼ ରହନ୍ତି ।
ଵେଦାନ୍ତଵାଦିନୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମେଦମ୍ ଇତି ରୂଢଯା । ଯୁକ୍ତିଂ ଶମଦମୋପେତାଂ ନିର୍ଣୀଯ ପରିକଲ୍ପ୍ଯ ଚ
ବେଦାନ୍ତ ଶିକ୍ଷକମାନେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ 'ଏହା ସବୁ ବ୍ରହ୍ମ' ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବିଶ୍ୱାସ କରି, ଯୁକ୍ତି ଏବଂ ଶାନ୍ତି-ଦମ ଆଦି ଅଭ୍ୟାସ ଉପରେ ଭିତି କରି ନିଜ ମତକୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ଗଢ଼ି ନିଆନ୍ତି ।
ମୁକ୍ତୌ ତୁ ନାନ୍ଯଥା ପ୍ରାପ୍ତିର୍ ଇତି ଭାଵିତଚେତସଃ । ସ୍ଵାଂ ଦୃଷ୍ଟିଂ ପ୍ରଵିଵୃଣ୍ଵନ୍ତସ୍ ସ୍ଥିତାସ୍ ସ୍ଵନିଯମଭ୍ରମୈଃ
ମୁକ୍ତି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ ବୋଲି ଭାବି, ସେମାନେ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ନିୟମ ଓ ବିଶ୍ୱାସରେ ଦୃଢ଼ ରହନ୍ତି ।
ଵିଜ୍ଞାନଵାଦିନୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସ୍ଫୁରତ୍ସ୍ଵଭ୍ରମରୂପଯା । ସ୍ଵାଂ ଦୃଷ୍ଟିଂ ପ୍ରଵିଵୃଣ୍ଵନ୍ତି ସ୍ଵୈର୍ ଏଵ ନିଯମଭ୍ରମୈଃ
ଚେତନାବାଦୀମାନେ ନିଜ ଧାରଣାର ଆକୃତିରେ ପ୍ରକାଶିତ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା, ନିଜ ନିଜ ନିୟମ ଓ ଭାବନା ଅନୁଯାୟୀ, ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି ।
ଆର୍ହତାଦିଭିର୍ ଅନ୍ଯୈଶ୍ ଚ ସ୍ଵଯାଭିମତଯେଚ୍ଛଯା । ଚିତ୍ରାଶ୍ ଚିତ୍ରସମାଚାରାଃ କଲ୍ପିତାଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟଯଃ
ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେପରିକି ଆର୍ହତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଦଳ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଓ ପସନ୍ଦ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମ ଓ ଆଚରଣ ଗଢ଼ନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ଭିନ୍ନ ଉପାୟ ରଖନ୍ତି ।
ନିର୍ନିମିତ୍ତୋତ୍ଥସୌମ୍ଯାମ୍ବୁବୁଦ୍ବୁଦୌଘୈର୍ ଇଵୋତ୍ଥିତୈଃ । ସ୍ଵନିଶ୍ଚଯୈର୍ ଇତିପ୍ରୌଢୈର୍ ନାନାକାରା ହି ରୀତଯଃ
ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଓ କାରଣହୀନ ଜଳରେ ଫୁଲି ଉଠୁଥିବା ଝୁଲା ଝୁଲା ବୁଲବୁଲି ମାନେ, ସେପରି ନିଜ ନିଜ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସରୁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆଚରଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ସର୍ଵାସାମ୍ ଏଵ ଚୈତାସାଂ ରୀତୀନାମ୍ ଏକ ଆକରଃ । ମନୋ ନାମ ମହାବାହୋ ମଣୀନାମ୍ ଇଵ ସାଗରଃ
ହେ ମହାବାହୁ, ଏହି ସମସ୍ତ ଆଚରଣର ଏକମାତ୍ର ମୂଳ ହେଉଛି ମନ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ମଣିର ଉତ୍ସ ।
ନ ନିମ୍ବେକ୍ଷୂ କଟୁସ୍ଵାଦୂ ଶୀତୋଷ୍ଣୌ ନେନ୍ଦୁପାଵକୌ । ଯଦ୍ ଯଥା ମନସାଭ୍ଯସ୍ତମ୍ ଉପଲବ୍ଧଂ ତଥୈଵ ତତ୍
ନିମ୍ବ ଫଳ ନିଜରେ କଢ଼ା ନୁହେଁ, ଏହିପରି ଶୀତ ଓ ଉଷ୍ଣ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ନିଜରେ ଏମିତି ନୁହେଁ। ମନେ ଯେପରି ଭାବିବାକୁ ଶିଖିଥାଏ, ସେହିପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅକୃତ୍ରିମ ଆନନ୍ଦସ୍ ତଦର୍ଥଂ ପ୍ରଯତେତ ଵୈ । ମନସ୍ ତନ୍ମଯତାଂ ନେଯଂ ତେନାସୌ ସମଵାପ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ସ୍ୱାଭାବିକ ଆନନ୍ଦ ଅଛି, ତାହା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ମନକୁ ସେଇ ଆନନ୍ଦରେ ଏମିତି ଲିନ କରିବା ଦରକାର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେଇ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଦୃଶ୍ଯଂ ସଂସାରଡିମ୍ବସ୍ଥଂ ତୁଚ୍ଛଂ ପରିଜହନ୍ ମନଃ । ତଜ୍ଜାଭ୍ଯାଂ ସୁଖଦୁଃଖାଭ୍ଯାଂ ନାଵଶଃ ପରିକୃଷ୍ଯତେ
ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଅସାରତାକୁ ମନରୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଏହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏଥିବା ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଅବଶ ହୋଇ ଟାଣିଯାଏ।
ଅପଵିତ୍ରମ୍ ଅସଦ୍ରୂପଂ ମୋହନଂ ଭଯକାରଣମ୍ । ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଆଭାସମ୍ ଆଭୋଗି ବନ୍ଧଂ ମା ଭାଵଯାନଘ
ଦୃଶ୍ୟକୁ ଅପବିତ୍ର, ଅସତ୍ୟ, ମୋହଜନକ କିମ୍ବା ଭୟର କାରଣ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମାତ୍ରକୁ ବନ୍ଧନ ଭାବି ମନେ ଧାରଣ କରିନାହଁ, ହେ ନିର୍ମଳ।
ମାଯୈଷା ସା ହ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯୈଷା ଭାଵନୈଷା ଭଯାଵହା । ସଂଵିଦସ୍ ତନ୍ମଯତ୍ଵଂ ଯତ୍ ତତ୍ କର୍ମେତି ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ
ଏହି ମାୟା, ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ଏହି କଳ୍ପନା, ଏହା ଭୟ ଆଣେ; ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଯାହାକୁ କର୍ମ କହନ୍ତି, ସେଟା ମନର ଏହି ଭ୍ରମରେ ଏକାତ୍ମତା ବୋଧ କରିବା।
ଦ୍ରଷ୍ଟୁର୍ ଦୃଶ୍ଯୈକତାନତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି ତ୍ଵଂ ମୋହନଂ ମନଃ । ଭ୍ରମାଯୈଵ ଚ ତନ୍ ମିଥ୍ଯା ମହୀମକ୍କୋଲକର୍ମଵତ୍
ଦେଖୁଥିବା ଏବଂ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜିନିଷର ଏକତାକୁ ତୁମେ ମନର ଭ୍ରମ ଭାବିବା; ଏହା ମିଥ୍ୟା, କେବଳ ଭ୍ରମ ପାଇଁ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ମାଟିରେ ଖେଳିବାର କାମ କରେ।
ଦୃଶ୍ଯତନ୍ମଯତା ଯୈଷା ସ୍ଵଭାଵସ୍ଯାନୁଭୂଯତେ । ସଂସାରମଦିରା ସେଯମ୍ ଅଵିଦ୍ଯେତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜିନିଷରେ ଏହି ଏକାତ୍ମତା ସ୍ୱଭାବ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଏହି ହେଉଛି ସଂସାରର ମଦିରା, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅଜ୍ଞାନ କହନ୍ତି।
ଅନଯୋପହତୋ ଲୋକଃ କଲ୍ଯାଣଂ ନାଧିଗଚ୍ଛତି । ଭାସ୍ଵରଂ ତପନାଲୋକଂ ପଟଲାନ୍ଧେକ୍ଷଣୋ ଯଥା
ଏହି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜଗତ କେବେ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ କରିପାରେନି; ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଚକ୍ଷୁ ଥିଲେ ତାପନ୍ୟ ରୂପୀ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକ ଦେଖିପାରେନି।
ସ୍ଵଯମ୍ ଉତ୍ପଦ୍ଯତେ ସା ଚ ସଙ୍କଲ୍ପାଦ୍ ଵ୍ଯୋମଵୃକ୍ଷଵତ୍ । ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରେଣ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଵିନଶ୍ଯତି
ଏହା କେବଳ କଳ୍ପନାରୁ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଗଛ ଦେଖାଯାଏ; ଏବଂ କଳ୍ପନା ନଥିଲେ, ସେହି ଜିନିଷ ନିଜେ ଅପସାରିଯାଏ।
ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରେଣ ଭାଵନାଯାଂ ମହାମତେ । କ୍ଷୀଣାଯାଂ ସ୍ଵପ୍ରସାଦେନ ଵିମର୍ଶେନ ଵିଲାସିନା
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, କେବଳ କଳ୍ପନା ଛାଡିଦେଲେ, ନିଜର ସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଭାବନା କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ଗଲେ, ସେଠାରେ ସବୁ ଗଳିଯାଏ।
ଅସଂସଙ୍ଗେ ପଦାର୍ଥେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସ୍ଥିରତାଂ ଗତେ । ସତ୍ଯଦୃଷ୍ଟୌ ପ୍ରସନ୍ନାଯାମ୍ ଅସତ୍ଯେ କ୍ଷଯମ୍ ଆଗତେ
ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରେ ଅସକ୍ତି ଆସି, ମନ ଦୃଢ଼ ହେଲେ, ସତ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିପାରିଲେ ଏବଂ ଅସତ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ,
ନିର୍ଵିକଲ୍ପଚିଦଚ୍ଛାତ୍ମା ସ ଆତ୍ମା ସମଵାପ୍ଯତେ । ନାସତ୍ତା ଯସ୍ଯ ନୋ ସତ୍ତା ନ ସୁଖଂ ନାପି ଦୁଃଖିତା
ସେତେବେଳେ ଯେଉଁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଏବଂ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସେଇ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ନ ସତ୍ତା ଅଛି, ନ ଅସତ୍ତା, ନ ସୁଖ ଅଛି, ନ ଦୁଃଖ।
କେଵଲଂ କେଵଲୀଭାଵୋ ଯସ୍ଯାନ୍ତର୍ ଉପଲଭ୍ଯତେ । ଅଭଵ୍ଯଯା ଭାଵନଯା ନ ଚିତ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯଦୃଷ୍ଟିଭିଃ
ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅନୁଭୂତି କିମ୍ବା କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, କେବଳ ନିର୍ମଳ ସ୍ୱରୂପ ମନେ ପଡ଼େ, ସେଇ ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ସେଇ ଅଛି।