ଭାଵାଭାଵଗ୍ରହୋତ୍ସର୍ଗଦୃଶଶ୍ ଚିତ୍ତେନ କଲ୍ପିତାଃ । ନାସତ୍ଯା ନାପି ସତ୍ଯାସ୍ ତା ମନଶ୍ଚାପଲକାରଣାଃ
ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି, ଧରିବା ଓ ଛାଡିବା ଭାବନାମାନେ ସମସ୍ତେ ମନର କଳ୍ପନା; ଏମାନେ ନ ସତ୍ୟ, ନ ଅସତ୍ୟ, କେବଳ ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ମନୋ ହି ହେତୁଃ କର୍ତୃ ସ୍ଯାତ୍ କାରଣଂ ଚ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତେଃ । ଵିଶ୍ଵରୂପତଯୈଵେଦଂ ତନୋତି ମଲିନଂ ମନଃ
ମନ ହେଉଛି ସବୁ କାରଣ, କର୍ତ୍ତା ଏବଂ ଏହି ସଂସାର ରହିବାର ମୂଳ ଅଟୁଟ ଏକାମ୍ର। ଏହି ମନ ନିଜର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବିସ୍ତାର କରେ ଏବଂ ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ିଯାଏ।
ମନୋ ହି ପୁରୁଷୋ ରାମ ତନ୍ ନିଯୋଜ୍ଯଂ ଶୁଭେ ପଥି । ତଜ୍ଜଯୈକାନ୍ତସାଧ୍ଯା ହି ସର୍ଵା ଜଗତି ଭୂତଯଃ
ହେ ରାମ, ମନ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ପୁରୁଷ। ଏହି ମନକୁ ଭଲ ପଥରେ ଲାଗିବାକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ। କାରଣ, ଏହି ସଂସାରରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମନକୁ ଜିତିଲେ ହିଁ ସଫଳତା ପାଇପାରନ୍ତି।
ଶରୀରଂ ଚେଚ୍ ଛରୀରଂ ସ୍ଯାତ୍ କଥଂ ଶୁକ୍ରୋ ମହାମତିଃ । ଅଗମଦ୍ ଵିଵିଧଂ ଭେଦଂ ବହୁଦେହସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ଯଦି ଶରୀର ଏକମାତ୍ର ଶରୀର ହେବାକୁ ଥାଏ, ତେବେ ଏହି ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶୁକ୍ର କିପରି ବିଭିନ୍ନ ଭାଗକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଅନେକ ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ କରିପାରିବ?
ତସ୍ମାଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ହି ପୁରୁଷଶ୍ ଶରୀରଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵ ହି । ଯନ୍ମଯଂ ଚ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ତଦ୍ ଅଵାପ୍ନୋତ୍ଯ୍ ଅସଂଶଯମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ମନ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ପୁରୁଷ ଏବଂ ଶରୀର ମନ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଏହା ଯେଉଁଠାରୁ ତିଆରି, ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ସେଠାକୁ ହିଁ ପହଞ୍ଚେ।
ଯଦ୍ ଅତୁଚ୍ଛମ୍ ଅନାଯାସମ୍ ଅନୁପାଧି ଗତଭ୍ରମମ୍ । ଯତ୍ନାତ୍ ତଦନୁସନ୍ଧାନଂ କୁରୁ ତତ୍ତାଂ ଚ ଯାସ୍ଯସି
ଯାହା ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ, ସହଜ, ଶର୍ତ୍ତବିହୀନ ଏବଂ ଭ୍ରମ ରହିତ, ସେଇଥିରେ ଦୃଢ଼ ଚିନ୍ତନ କର; ଏହା କରିଲେ ତୁମେ ସତ୍ୟକୁ ପାଇପାରିବ।
ଅଭିପତତି ମନସ୍ସ୍ଥିତିଂ ଶରୀରଂ ନ ତୁ ଵପୁରାଚରିତଂ ମନଃ ପ୍ରଯାତି । ଅଭିପତତୁ ତଵାତ୍ର ତେନ ସତ୍ଯଂ ସୁଭଗ ମନଃ ପ୍ରଜହାତ୍ଵ୍ ଅସତ୍ଯମ୍ ଅନ୍ଯତ୍
ମନର ଅବସ୍ଥା ଦେହକୁ ଆସେ, କିନ୍ତୁ ଦେହ ନୁହେଁ; ମନ ଚାଲିଯାଏ, ଦେହ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ତୁମର ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ମନ ସତ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁ, ଏବଂ ଅସତ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ଦିକ୍କାଲାଦ୍ଯନଵଚ୍ଛିନ୍ନେ ତତେ ନିତ୍ଯେ ନିରାମଯେ । ମ୍ଲାନା ସଂଵିନ୍ ମନୋନାମ୍ନୀ କୁତଃ କେଯମ୍ ଉପସ୍ଥିତା
ଯେଉଁଠାରେ ଦିଗ, କାଳ ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ସୀମା ନାହିଁ, ଯାହା ଚିରନ୍ତନ ଏବଂ ଦୁଃଖ ରହିତ, ସେଠାରେ ଏହି ମନ ନାମକ ମଲିନ ଜ୍ଞାନ କିପରି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା?
ଯସ୍ମାଦ୍ ଅନ୍ଯନ୍ ନ ନାମାସ୍ତି ନ ଭୂତଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି । କୁତଃ କୀଦୃକ୍ କଥଂ ତସ୍ଯ କଲଙ୍କଃ କୁତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ
ଯାହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଗତ କିମ୍ବା ଭବିଷ୍ୟତ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କିପରି, କେମିତି, କେଉଁ ପ୍ରକାରର ଦୋଷ କିମ୍ବା ଦାଗ ରହିପାରିବ?
ସାଧୁ ରାମ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଜାତା ତେ ମୋକ୍ଷଭାଗିନୀ । ମତିର୍ ଉତ୍ତମନିଷ୍ଷ୍ଯନ୍ଦା ନନ୍ଦନସ୍ଯେଵ ମଞ୍ଜରୀ
ରାମ, ତୁମେ ବହୁତ ଭଲ କଥା କହିଛ। ଏବେ ତୁମ ମନ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିବେକରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି, ଯେମିତି ଆନନ୍ଦ ବାଗରେ ଫୁଲ ଖିଳିଥାଏ।
ପୂର୍ଵାପରଵିଚାରାର୍ଥତତ୍ପରେଯଂ ମତିସ୍ ତଵ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯତି ପଦଂ ପ୍ରୋଚ୍ଚୈର୍ ଯତ୍ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଶଙ୍କରାଦିଭିଃ
ତୁମ ମନ ପୂର୍ବ ଓ ପରେ କ'ଣ ଅଛି ତାହା ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରିବାରେ ଲାଗିଛି। ଏହି ମନ ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥିତିକୁ ପାଇଛନ୍ତି, ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିବ।
ପ୍ରଶ୍ନସ୍ଯାସ୍ଯ ତୁ ତେ ରାମ ନ କାଲସ୍ ତଵ ସମ୍ପ୍ରତି । ସିଦ୍ଧାନ୍ତଃ କଥ୍ଯତେ ଯତ୍ର ତତ୍ରାଯଂ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଚ୍ଯତେ
କିନ୍ତୁ ରାମ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ଏବେ ସମୟ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ନିଷ୍କର୍ଷ କୁହାଯିବ, ସେତେବେଳେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଆଯିବ।
ସିଦ୍ଧାନ୍ତକାଲେ ଭଵତା ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯୋ ଽହମ୍ ଇଦଂ ପଦମ୍ । କରାମଲକଵତ୍ ତେନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତସ୍ ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି
ନିଷ୍କର୍ଷ ସମୟରେ ତୁମେ ଏହି କଥା ମୋତେ ପଚାରିବା। ତେବେ ତୁମ ପାଖରେ ହାତରେ ଆମଳକୀ ଫଳ ଯେପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ନିଷ୍କର୍ଷ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବ।
ସିଦ୍ଧାନ୍ତକାଲେ ପ୍ରଶ୍ନୋକ୍ତିର୍ ଏଷା ତଵ ଵିରାଜତେ । ପ୍ରାଵୃଷ୍ଯ୍ ଏଵ ହି କେକୋକ୍ତିର୍ ଯୁକ୍ତା ଶରଦି ହଂସଗୀଃ
ସିଦ୍ଧିର ସମୟରେ ତୁମର ପ୍ରଶ୍ନ ଏମିତି ଉଜ୍ୱଳ ହେଉଛି, ଯେପରି ଦର୍ଶା ବର୍ଷାକାଳରେ କୋଇଲିର ଡାକ ଯଥାଯଥିକ, ଏବଂ ଶରତକାଳରେ ହଂସର ଗୀତ ଉପଯୁକ୍ତ ହୁଏ।
ସହଜୋ ନୀଲିମା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଶୋଭତେ ପ୍ରାଵୃଷଃ କ୍ଷଯେ । ପ୍ରାଵୃଷି ତ୍ଵ୍ ଅତନୂଦଗ୍ରପଯୋଦପଟଲୋତ୍ଥିତଃ
ବର୍ଷା ଶେଷରେ ଆକାଶର ସ୍ୱାଭାବିକ ନୀଳିମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ବର୍ଷାକାଳରେ ଏହି ନୀଳିମା ଦେହହୀନ ଘନ ମେଘମାଳାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଅଯଂ ପ୍ରକୃତ ଆରବ୍ଧୋ ମନୋନିର୍ଣଯ ଉତ୍ତମଃ । ଯଦ୍ଵଶାଜ୍ ଜନତାଜନ୍ମ ତଦ୍ ଆକର୍ଣଯ ସୁଵ୍ରତ
ଏବେ ଏହି ଉତ୍ତମ ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ହେ ସୁବ୍ରତ, ମନର ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ତାହା ଶୁଣ।
ଏଵଂ ପ୍ରକୃତିର୍ ଏଵେଯଂ ମନୋମନନଧର୍ମିଣୀ । କର୍ମେତି ରାମ ନିର୍ଣୀତଂ ସର୍ଵୈର୍ ଏଵ ମୁମୁକ୍ଷୁଭିଃ
ଏହି ପ୍ରକୃତି, ଯାହା ମନର ଚିନ୍ତନର ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ, ଏହାକୁ 'କର୍ମ' ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ହେ ରାମ, ସମସ୍ତ ମୁକ୍ତିକାମୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି।
ଶୃଣୁ ଲକ୍ଷଣଭେଦେନ ତନ୍ ନାନାନାମତାଂ କଥମ୍ । ଵାଗ୍ମିନାଂ ଵଦତାଂ ଯାତଂ ଚିତ୍ରାଭିଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟିଭିଃ
ଶୁଣ, କିପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପରିଭାଷା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ନାନା ପ୍ରକାର ଭାବରେ ବୁଝାଯାଇଛି, ଏହି କଥାକୁ ଅନେକ ବକ୍ତା ନିଜ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି ।
ଯଂ ଯଂ ଭାଵମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ମନୋ ମନନଚଞ୍ଚଲମ୍ । ତଂ ତମ୍ ଏତି ଘନାମୋଦମଧ୍ଯସ୍ଥଃ ପଵନୋ ଯଥା
ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଯେଉଁ ଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଠିକୁ ଏହା ପହଞ୍ଚିଯାଏ; ଯେପରି ମଧୁର ଗନ୍ଧ ଥିବା ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ପବନ ରହି, ସେଇ ଗନ୍ଧକୁ ନେଇଯାଏ ।
ତତସ୍ ତମ୍ ଏଵ ନିର୍ଣୀଯ ତମ୍ ଏଵ ଚ ଵିକଲ୍ପଯନ୍ । ଅନ୍ତସ୍ ତଯା ରଞ୍ଜନଯା ରଞ୍ଜଯନ୍ ସ୍ଵାମ୍ ଅହଙ୍କୃତିମ୍
ତାପରେ, ସେଇ ଭାବକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି ଏବଂ ମନରେ ଭାବି, ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଅହଂକାରକୁ ସେଇ ରଙ୍ଗରେ ଭିତରେ ରଙ୍ଗାଇ ଦିଏ ।
ତନ୍ନିଶ୍ଚଯମ୍ ଉପାଦାଯ ତତ୍ରୈଵ ରସମ୍ ଋଚ୍ଛତି । ତନ୍ମଯତ୍ଵଂ ଶରୀରେ ତୁ ତତୋ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯେଷ୍ଵ୍ ଅପି
ସେଇ ନିଶ୍ଚୟକୁ ଧରି, ସେଠିରେ ତାହାର ସ୍ୱାଦ ଅନୁଭବ କରେ; ପରେ ଶରୀରରେ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଭାବରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାଏ ।
ଯନ୍ମଯଂ ହି ମନୋ ରାମ ଦେହସ୍ ତଦନୁ ତଦ୍ଵଶାତ୍ । ତତ୍ତାମ୍ ଆଯାତି ଗନ୍ଧାନ୍ତଃ ପଵନୋ ଗନ୍ଧତାମ୍ ଇଵ
ହେ ରାମ, ମନ ଯେପରି ହେଉଛି, ଶରୀର ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ହୁଏ; ଏହା ମନଙ୍କୁ ଅନୁସରିଥାଏ ଏବଂ ତାହାର ଅଧୀନରେ ରହେ, ଯେପରି ଗନ୍ଧ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ ପବନ ଗନ୍ଧର ଗୁଣ ନେଇ ନିଏ।
ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯେଷୁ ଵଲ୍ଗତ୍ସୁ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣସ୍ ତତଃ । ସ୍ଫୁରତି ସ୍ଵତ ଏଵୋର୍ଵୀରଜୋ ଲୋଲ ଇଵାନିଲେ
ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ କ୍ରିୟାଶୀଳ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ, ହେ ବୀର, କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିରେ ଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ଧୂଳି ପବନରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଉଡ଼େ।
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣେ କ୍ଷୁବ୍ଧେ ସ୍ଵଶକ୍ତିଂ ପ୍ରଥଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । କର୍ମ ନିଷ୍ପଦ୍ଯତେ ସ୍ଫାରଂ ପାଂସୁଜାଲମ୍ ଇଵାନିଲାତ୍
ଯେତେବେଳେ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ତେବେ କର୍ମ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ସଂପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ପବନ ଦ୍ୱାରା ଧୂଳିର ମେଘ ଉଠେ।
ଏଵଂ ହି ମନସଃ କର୍ମ କର୍ମବୀଜଂ ମନସ୍ ସ୍ମୃତମ୍ । ଅଭିନ୍ନୈଵୈତଯୋସ୍ ସତ୍ତା ଯଥା କୁସୁମଗନ୍ଧଯୋଃ
ଏଭଳି, କର୍ମ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ମନକୁ କର୍ମର ବୀଜ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାମାନଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଯେପରି ଫୁଲ ଓ ତାହାର ଗନ୍ଧ।
ଯାଦୃଶଂ ଭାଵମ୍ ଆଦତ୍ତେ ଦୃଢାଭ୍ଯାସଵଶାନ୍ ମନଃ । ତଥା ସ୍ପନ୍ଦୋ ଽସ୍ଯ କର୍ମାଖ୍ଯସ୍ ତଥା ଶାଖା ଵିମୁଞ୍ଚତି
ମନ ଯେପରି ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସରେ ଯେଉଁ ଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେହି ଭାବରେ ତାହାର ଚଳନ, ଯାହାକୁ କାର୍ଯ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏବଂ ଏହିପରି ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖା ରୂପେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।
ତଥା କ୍ରିଯାଂ ତତ୍ଫଲଦାଂ ନିଷ୍ପାଦଯତି ଚାଦରାତ୍ । ତତସ୍ ତଦ୍ ଏଵ ଚାସ୍ଵାଦମ୍ ଅନୁଭୂଯାଶୁ ବଧ୍ଯତେ
ଏହିପରି, ମନ ଆଦର ସହିତ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ କରେ ଯାହା ତାହାର ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଏହି ରସକୁ ଅନୁଭବ କରି, ସେଥିରେ ବନ୍ଧିଯାଏ।
ଯଂ ଯଂ ଭାଵମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ତତ୍ ତଦ୍ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ଵିନ୍ଦତି । ତଚ୍ ଛ୍ରେଯୋ ଽନ୍ଯତ୍ ତୁ ନାସ୍ତୀତି ନିଶ୍ଚଯୋ ଽସ୍ଯ ପ୍ରଜାଯତେ
ମନ ଯେଉଁ ଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତାହାକୁ ସେ ସତ୍ୟ ବସ୍ତୁ ବୋଲି ଭାବେ; ଏବଂ ଏହିଠାରେ ଏହିଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଲ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରେ।
ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାର୍ଥଂ ପ୍ରଯତନ୍ତେ ସଦୈଵ ହି । ମନାଂସି ଦୃଢଭାଵାନି ପ୍ରତିପତ୍ତ୍ଯା ସ୍ଵଯୈଵ ହି
ଯେଉଁ ମନଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ବୁଝିବାରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକ ସଦା ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
ମନୋଭିଃ କାପିଲାନାଂ ତୁ ପ୍ରତିପତ୍ତିଂ ନିଜାମ୍ ଅଲମ୍ । ଉରରୀକୃତ୍ଯ ନିର୍ଣୀଯ କଲ୍ପିତାଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟଯଃ
କାପିଲ ଦର୍ଶନର ଅନୁୟାୟୀମାନେ ନିଜ ମନରେ ନିଜ ମତକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଗଢି ନିଆନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଥିବା ମତଗୁଡ଼ିକୁ ଏଭଳି ଭାବେ ଗଠିତ କରନ୍ତି ।