ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରସର୍ପତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗେଷୁ ସ୍ପର୍ଶାତ୍ ସଂଵିଦ୍ ଉଦେତି ହି । ପୁଷ୍ଟତ୍ଵାତ୍ ସୈତି ଚିତ୍ତାଖ୍ଯାମ୍ ଅନ୍ତର୍ଲୀନଜଗଦ୍ଭ୍ରମା
ଏହା ଦେହର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାପିଲେ, ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ 'ଚିତ୍ତ' କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଭିତରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଭ୍ରମ ଲୁଚି ରହିଥାଏ।
ସେକ୍ଷଣାଦିଷୁ ରନ୍ଧ୍ରେଷୁ ପ୍ରସର୍ପନ୍ତୀ ବହିର୍ମଯମ୍ । ନାନାକାରଵିକାରାଢ୍ଯଂ ରୂପମ୍ ଆତ୍ମନି ପଶ୍ଯତି
ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ବାହାରକୁ ବହିଯାଇ, ଏହା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ଏକ ରୂପକୁ ଦେଖେ।
ତତ୍ସ୍ଥିରତ୍ଵାତ୍ ତଥୈଵାଥ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵଗମ୍ଯତେ । ଜାଗ୍ରତ୍କ୍ରମ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ ସୁଷୁପ୍ତାଦିକ୍ରମଂ ଶୃଣୁ
ଏହି ସ୍ଥିରତା ଦ୍ୱାରା, ଏହାକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ; ଏହାକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅନୁକ୍ରମ କୁହାଯାଏ। ଏବେ ତୁମେ ସୁଷୁପ୍ତି ଆଦି ଅବସ୍ଥାର ଅନୁକ୍ରମ ଶୁଣ।
ମନସା କର୍ମଣା ଵାଚା ଯଦା କ୍ଷୁଭ୍ଯତି ନୋ ଵପୁଃ । ଶାନ୍ତ ଆତିଷ୍ଠତି ସ୍ଵଚ୍ଛୋ ଜୀଵଧାତୁସ୍ ତଦା ତ୍ଵ୍ ଅସୌ
ଯେତେବେଳେ ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା କଥା ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଶାନ୍ତ, ସ୍ଥିର ଓ ପରିଷ୍କୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ।
ସମତାମ୍ ଆଗତୈର୍ ଵାତୈଃ କ୍ଷୋଭ୍ଯତେ ନ ହୃଦନ୍ତରେ । ନିର୍ଵାତସଦନେ ଦୀପୋ ଯଥାଲୋକୈକକାରକଃ
ଯେତେବେଳେ ଭିତରର ବାୟୁଗୁଡ଼ିକ ସମତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ, ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ—ଯେପରି ନିର୍ବାତ ଘରେ ଦୀପ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ତତସ୍ ସରତି ନାଙ୍ଗେଷୁ ସଂଵିତ୍ କ୍ଷୁଭ୍ଯତି ତେନ ନୋ । ନ ଚେକ୍ଷଣାଦୀନ୍ଯ୍ ଆଯାତି ରନ୍ଧ୍ରାଣ୍ଯ୍ ଆଯାତି ନୋ ବହିଃ
ତାପରେ ଜ୍ଞାନ ଦେହର ଅଂଗଗୁଡ଼ିକୁ ଚାଲିଯାଏନାହିଁ, ଏହା ସେଥିରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ବାହାରକୁ ଯାଏନାହିଁ, ବାହାରେ ଆସିବି ନାହିଁ।
ଜୀଵୋ ଽନ୍ତର୍ ଏଵ ସ୍ଫୁରତି ତୈଲସଂଵିଦ୍ ଯଥା ତିଲେ । ଶୀତସଂଵିଦ୍ ଧିମ ଇଵ ସ୍ନେହସଂଵିଦ୍ ଯଥା ଘୃତେ
ଜୀବ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଭାବରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ସେସମ ଦାଣାରେ ତେଲର ଅନୁଭୂତି, ବରଫରେ ଠଣ୍ଡାର ଅନୁଭୂତି, ଘିଅରେ ତେଲିଆପଣର ଅନୁଭୂତି ରହିଥାଏ।
ଜୀଵଃ କାଲକଲାଂ କାଞ୍ଚିତ୍ ତିଷ୍ଠଞ୍ ଶାନ୍ତତଯାତ୍ମନି । ଦଶାମ୍ ଆଯାତି ସୌଷୁପ୍ତୀଂ ସୌମ୍ଯଵାତାଂ ଵିଚେତନାମ୍
ଜୀବ ସମୟର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ଭାବେ ନିଜ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥାଏ, ଶାନ୍ତ ଶ୍ୱାସ ଓ ବାହ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଚେତସ୍ଯ୍ ଉପରତେ ଶାମ୍ଯନ୍ ଵ୍ଯଵହରନ୍ନ୍ ଅପି । ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତେଷୁ ପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ ତୁର୍ଯଵାନ୍ ସ୍ମୃତଃ
ମନର କ୍ରିୟା ଶାନ୍ତ ହେବାକୁ ଜାଣି, ସାଧାରଣ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ତିନିଅବସ୍ଥାରେ ସଚେତନ ରହିଥାଏ, ସେ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛି ବୋଲି ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଏ।
ସୌଷୁପ୍ତାତ୍ ସୋମ୍ଯତାଂ ଯାତୈଃ ପ୍ରାଣୈସ୍ ସଞ୍ଚାଲ୍ଯତେ ଯଦା । ସ ଜୀଵଧାତୁସ୍ ସା ସଂଵିତ୍ ତତଶ୍ ଚିତ୍ତତଯୋଦିତା
ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଯେପରି ଶାନ୍ତି ଥାଏ, ସେପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ପ୍ରାଣବାୟୁ ଯେତେବେଳେ ଚଳିତ ହୁଏ, ସେହିଁ ସମୟରେ ଜୀବନ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ପରେ ମନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ସ୍ଵାନ୍ତସ୍ସଂସ୍ଥଂ ଜଗଜ୍ଜାଲଂ ଭାଗଭାଗୈଃ କ୍ରମଭ୍ରମୈଃ । ପଶ୍ଯତି ସ୍ଵାନ୍ତର୍ ଏଵାଶୁ ସ୍ଫାରଂ ବୀଜମ୍ ଇଵ ଦ୍ରୁମମ୍
ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମାର ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି, ସେହି ବିଶ୍ୱକୁ ଆମେ ଆପଣ ମନରେ ଖଣ୍ଡେ ଖଣ୍ଡେ ଏବଂ କ୍ରମକ୍ରମେ ଦେଖୁଥାଉ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଗୋଟିଏ ବିଉ ଭିତରେ ରହିଥାଏ।
ଜୀଵଧାତୁର୍ ଯଦା ଵାତୈଃ କିଞ୍ଚିତ୍ ସଙ୍କ୍ଷୋଭ୍ଯତେ ଭୃଶମ୍ । ତଦୋହ୍ଯତେ ଽମ୍ବର ଇଵ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ଖେ ଗତିମ୍
ଯେତେବେଳେ ଜୀବନ ଶକ୍ତି ପ୍ରବଳ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବେଶି ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଆକାଶ ମନେ ହେବା ପରି ଆପଣ ଭିତରେ ଚଳନ ଅନୁଭବ କରେ।
ଯଦାମ୍ଭସା ପ୍ଲାଵ୍ଯତେ ଽସୌ ତଦା ଵାର୍ଯାଦିସମ୍ଭ୍ରମମ୍ । ଅନ୍ତର୍ ଏଵାନୁଭଵତି ସ୍ଵାମୋଦଂ କୁସୁମଂ ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଜୀବନ ଶକ୍ତି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ବେଶି ଭିଜିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଜଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟର ଅସ୍ପଷ୍ଟତାକୁ ଆପଣ ଭିତରେ ଅନୁଭବ କରେ, ଏବଂ ଫୁଲ ଭିତରେ ନିଜସ୍ୱ ସୁଗନ୍ଧ ପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ।
ଯଦା ପିତ୍ତାଦିନାକ୍ରାନ୍ତସ୍ ତଦାଗ୍ନ୍ଯୌଷ୍ଣ୍ଯାଦିସମ୍ଭ୍ରମମ୍ । ଅନ୍ତର୍ ଏଵାନୁଭଵତି ସ୍ଫାରଂ ବହିର୍ ଇଵାଖିଲମ୍
ଯେତେବେଳେ ପିତ୍ତ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେହୀୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମନେ ଭିତରେ ଅଗ୍ନି, ତାପ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉଲ୍ଲାସ ଭାବକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ବାହାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଘଟୁଛି।
ରକ୍ତାପୂର୍ଣୋ ରକ୍ତଵର୍ଣାନ୍ ଦେଶକାଲାନ୍ ବହିର୍ ଯଦା । ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵାତ୍ମତ୍ଵାତ୍ ତତ୍ରୈଵ ଚ ନିମଜ୍ଜତି
ଯେତେବେଳେ ଦେହ ରକ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ବାହାରେ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟକୁ ଦେଖେ, ଏବଂ ଅନୁଭବର ସ୍ୱଭାବରୁ ସେ ସେଠି ଏକାଗ୍ର ହୁଏ।
ସେଵତେ ଵାସନାଂ ଯାଂ ତାଂ ସୋ ଽନ୍ତଃ ପଶ୍ଯତି ନିଦ୍ରିତଃ । ପଵନୈଃ କ୍ଷୋଭିତୋ ରନ୍ଧ୍ରୈର୍ ବହିର୍ ଅକ୍ଷାଦିଭିର୍ ଯଥା
ମନ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ତାହା ସେ ନିଦ୍ରାବସ୍ଥାରେ ଭିତରେ ଦେଖେ; ଯେତେବେଳେ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଚେତନା ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମାର୍ଗରେ ବାହାରେ ଦେଖେ।
ଅନାକ୍ରନ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯଚ୍ଛିଦ୍ରୋ ଯଦ୍ ଅକ୍ଷୁବ୍ଧୋ ଽନ୍ତର୍ ଏଵ ସଃ । ସଂଵିଦାନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ସ ସ୍ଵପ୍ନ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଜିନିଷ ଆସୁନାହିଁ ଏବଂ ମନ ଶାନ୍ତ ରହେ, ସେତେବେଳେ ମନ ଭିତରେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସମାକ୍ରନ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯଚ୍ଛିଦ୍ରୋ ଯତ୍ କ୍ଷୁବ୍ଧୋ ବାହ୍ଯସଂଵିଦା । ପରିପଶ୍ଯତି ତଜ୍ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆହୁର୍ ମତିମତ୍ତମାଃ
ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ଓ ମନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବାହ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେଇ ସମୟରେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଜଣେ ଦେଖେ, ତାହାକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
ଇତି ଵିଦିତଵତା ତ୍ଵଯାଧୁନାନ୍ତଃ ପ୍ରଥିତମହାମତିନେହ ସତ୍ଯତାସ୍ଥା । ଅସତି ଜଗତି ନୈଵ ଭାଵନୀଯା ମୃତିହୃତିସଂସୃତିଦୋଷଭାଵନୀ ଯା
ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ତୁମେ, ବଡ଼ ମନ୍ତ୍ରଣାଶୀଳ ହେବା ସତ୍ୱେ, ଏଠାରେ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରୁହ। ଏହି ଅସତ୍ୟ ଜଗତରେ ମୃତ୍ୟୁ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଦୋଷ ବିଷୟରେ କେବେ ଚିନ୍ତା କରନି।
ଦୃଢନିଶ୍ଚଯଵଚ୍ ଚେତୋ ଯଦ୍ ଭାଵଯତି ଭୂରିଶଃ । ତତ୍ତାଂ ଯାତ୍ଯ୍ ଅନଲାଶ୍ଲେଷାଦ୍ ଅଯଃପିଣ୍ଡୋ ଽଗ୍ନିତାମ୍ ଇଵ
ମନ ଯେଉଁ କଥାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ବାରମ୍ବାର ଭାବିଥାଏ, ତାହା ସେଇ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ଲୋହା ଗରମ ଅଗ୍ନି ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ନେଇଯାଏ।
ଭାଵାଭାଵଗ୍ରହୋତ୍ସର୍ଗଦୃଶଶ୍ ଚିତ୍ତେନ କଲ୍ପିତାଃ । ନାସତ୍ଯା ନାପି ସତ୍ଯାସ୍ ତା ମନଶ୍ଚାପଲକାରଣାଃ
ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି, ଧରିବା ଓ ଛାଡିବା ଭାବନାମାନେ ସମସ୍ତେ ମନର କଳ୍ପନା; ଏମାନେ ନ ସତ୍ୟ, ନ ଅସତ୍ୟ, କେବଳ ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ମନୋ ହି ହେତୁଃ କର୍ତୃ ସ୍ଯାତ୍ କାରଣଂ ଚ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତେଃ । ଵିଶ୍ଵରୂପତଯୈଵେଦଂ ତନୋତି ମଲିନଂ ମନଃ
ମନ ହେଉଛି ସବୁ କାରଣ, କର୍ତ୍ତା ଏବଂ ଏହି ସଂସାର ରହିବାର ମୂଳ ଅଟୁଟ ଏକାମ୍ର। ଏହି ମନ ନିଜର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବିସ୍ତାର କରେ ଏବଂ ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ିଯାଏ।
ମନୋ ହି ପୁରୁଷୋ ରାମ ତନ୍ ନିଯୋଜ୍ଯଂ ଶୁଭେ ପଥି । ତଜ୍ଜଯୈକାନ୍ତସାଧ୍ଯା ହି ସର୍ଵା ଜଗତି ଭୂତଯଃ
ହେ ରାମ, ମନ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ପୁରୁଷ। ଏହି ମନକୁ ଭଲ ପଥରେ ଲାଗିବାକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ। କାରଣ, ଏହି ସଂସାରରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମନକୁ ଜିତିଲେ ହିଁ ସଫଳତା ପାଇପାରନ୍ତି।
ଶରୀରଂ ଚେଚ୍ ଛରୀରଂ ସ୍ଯାତ୍ କଥଂ ଶୁକ୍ରୋ ମହାମତିଃ । ଅଗମଦ୍ ଵିଵିଧଂ ଭେଦଂ ବହୁଦେହସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ଯଦି ଶରୀର ଏକମାତ୍ର ଶରୀର ହେବାକୁ ଥାଏ, ତେବେ ଏହି ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶୁକ୍ର କିପରି ବିଭିନ୍ନ ଭାଗକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଅନେକ ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ କରିପାରିବ?
ତସ୍ମାଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ହି ପୁରୁଷଶ୍ ଶରୀରଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵ ହି । ଯନ୍ମଯଂ ଚ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ତଦ୍ ଅଵାପ୍ନୋତ୍ଯ୍ ଅସଂଶଯମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ମନ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ପୁରୁଷ ଏବଂ ଶରୀର ମନ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଏହା ଯେଉଁଠାରୁ ତିଆରି, ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ସେଠାକୁ ହିଁ ପହଞ୍ଚେ।
ଯଦ୍ ଅତୁଚ୍ଛମ୍ ଅନାଯାସମ୍ ଅନୁପାଧି ଗତଭ୍ରମମ୍ । ଯତ୍ନାତ୍ ତଦନୁସନ୍ଧାନଂ କୁରୁ ତତ୍ତାଂ ଚ ଯାସ୍ଯସି
ଯାହା ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ, ସହଜ, ଶର୍ତ୍ତବିହୀନ ଏବଂ ଭ୍ରମ ରହିତ, ସେଇଥିରେ ଦୃଢ଼ ଚିନ୍ତନ କର; ଏହା କରିଲେ ତୁମେ ସତ୍ୟକୁ ପାଇପାରିବ।
ଅଭିପତତି ମନସ୍ସ୍ଥିତିଂ ଶରୀରଂ ନ ତୁ ଵପୁରାଚରିତଂ ମନଃ ପ୍ରଯାତି । ଅଭିପତତୁ ତଵାତ୍ର ତେନ ସତ୍ଯଂ ସୁଭଗ ମନଃ ପ୍ରଜହାତ୍ଵ୍ ଅସତ୍ଯମ୍ ଅନ୍ଯତ୍
ମନର ଅବସ୍ଥା ଦେହକୁ ଆସେ, କିନ୍ତୁ ଦେହ ନୁହେଁ; ମନ ଚାଲିଯାଏ, ଦେହ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ତୁମର ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ମନ ସତ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁ, ଏବଂ ଅସତ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ଦିକ୍କାଲାଦ୍ଯନଵଚ୍ଛିନ୍ନେ ତତେ ନିତ୍ଯେ ନିରାମଯେ । ମ୍ଲାନା ସଂଵିନ୍ ମନୋନାମ୍ନୀ କୁତଃ କେଯମ୍ ଉପସ୍ଥିତା
ଯେଉଁଠାରେ ଦିଗ, କାଳ ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ସୀମା ନାହିଁ, ଯାହା ଚିରନ୍ତନ ଏବଂ ଦୁଃଖ ରହିତ, ସେଠାରେ ଏହି ମନ ନାମକ ମଲିନ ଜ୍ଞାନ କିପରି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା?
ଯସ୍ମାଦ୍ ଅନ୍ଯନ୍ ନ ନାମାସ୍ତି ନ ଭୂତଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି । କୁତଃ କୀଦୃକ୍ କଥଂ ତସ୍ଯ କଲଙ୍କଃ କୁତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ
ଯାହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଗତ କିମ୍ବା ଭବିଷ୍ୟତ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କିପରି, କେମିତି, କେଉଁ ପ୍ରକାରର ଦୋଷ କିମ୍ବା ଦାଗ ରହିପାରିବ?
ସାଧୁ ରାମ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଜାତା ତେ ମୋକ୍ଷଭାଗିନୀ । ମତିର୍ ଉତ୍ତମନିଷ୍ଷ୍ଯନ୍ଦା ନନ୍ଦନସ୍ଯେଵ ମଞ୍ଜରୀ
ରାମ, ତୁମେ ବହୁତ ଭଲ କଥା କହିଛ। ଏବେ ତୁମ ମନ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିବେକରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି, ଯେମିତି ଆନନ୍ଦ ବାଗରେ ଫୁଲ ଖିଳିଥାଏ।